Xem mã nguồn của Chi Diên vĩ

{{Automatic taxobox
|image = Iris sanguinea cultivar, Wakehurst Place, UK - Diliff.jpg
|image_caption = ''[[Iris sibirica]]''
|taxon = Iris
|display_parents = 2
|authority = [[Joseph Pitton de Tournefort|Tourn.]] ex [[Carl von Linné|L.]]
|type_species = ''[[Iris germanica]]''
|type_species_authority = L.
|subdivision_ranks = Phân chi
|subdivision = 
''[[Iris subg. Hermodactyloides|Hermodactyloides]]''<br />
''[[Iris subg. Iris|Iris]]''<br />
''[[Iris subg. Limniris|Limniris]]''<br />
''[[Iris subg. Nepalensis|Nepalensis]]''<br />
''[[Iris subg. Scorpiris|Scorpiris]]''<br />
''[[Iris subg. Xiphium|Xiphium]]''
| synonyms =<!-- Except Juno (which is done at the disambiguation), these redirect here; redirect to subgenus when such articles exist -->
* ''Belamcanda''
* ''Hermodactylus''
* ''Iridodictyum''
* ''Juno''
* ''Junopsis''
* ''Pardanthopsis''
* ×''Pardancanda''
* ''Xiphion''
| synonyms_ref =<ref name="POTW" >{{chú thích web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:326330-2 |title=''Iris'' Tourn. ex L. |website=Plants of the World Online |publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew |date=2022 |access-date=28 September 2022 }}</ref><ref name="WFO">{{chú thích web|url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-4000019189#children |title=''Iris'' L. |website=World Flora Online |date=2022 |publisher=The World Flora Online Consortium |access-date=28 September 2022}}</ref><ref name=WCSP>{{chú thích web|url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=321523|title=WCSP: Iris|work=World Checklist of Selected Plant Families|access-date=2 June 2014}}{{Liên kết hỏng|date=2024-08-18 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>
}}
'''Chi Diên vĩ''' ([[danh pháp|danh pháp khoa học]]: '''''Iris''''') là một chi [[hoa]] có vẻ đẹp rất được ưa chuông, được trồng khá phổ thông tại vườn nhà, [[vườn bách thảo]] ở nhiều nước. Iris là tên được đặt theo vị nữ thần [[Hy Lạp]] [[cầu vồng]] ''[[:en:Iris (mythology)|Iris]]'', vì có nhiều loài, mỗi loài có một màu sắc riêng biệt.<ref name=Goldblatt2008>{{chú thích sách |author=Manning, John; Goldblatt, Peter |title=The Iris Family: Natural History & Classification |url=https://archive.org/details/irisfamilynatura00unse |publisher=Timber Press |location=Portland, Oregon|pages=[https://archive.org/details/irisfamilynatura00unse/page/n255 200]–204 |year=2008|isbn=0-88192-897-6}}</ref> Chi này có khoảng 260-300 loài.<ref name=WCSP/><ref>{{chú thích web|url=http://www.pacificbulbsociety.org/pbswiki/index.php/Iris |title=Iris |publisher=Pacific Bulb Society |date = ngày 26 tháng 11 năm 2011 |access-date = ngày 3 tháng 3 năm 2012}}</ref>
== Mô tả ==
Diên vĩ là một chi của các [[thực vật thân thảo]], [[thực vật lâu năm|sống nhiều năm]]. Các loại cây này có [[thân rễ]] hay [[củ]]. Hai phân chi của nó ''[[Iris xiphium|Xiphium]]'' và ''[[Iris hermodactyloides|Hermodactyloides]]'' có [[thân hành]].

== Phân loại ==

== Các loài ==

200 tới 285 loài toàn có nguồn gốc ở [[Bắc bán cầu]], đa số ở vùng [[ôn đới]]. Trong những vùng ôn đới châu Á có 241, Tây Á 117, Trung Quốc 61, Trung Á 70 và Afghanistan 34 loài.<ref name="WCSP" />

''World Checklist of Selected Plant Families''<ref name="WCSP" /> ghi nhận từ 2015 285 loại sau:
* ''[[Iris acutiloba]]'' {{Person|C.A.Mey.}}: Trong 3 loài con, có một loài chỉ có ở Iran, 1 chỉ ở phía đông vùng [[Kavkaz]] và 1 ở đông nam [[Thổ Nhĩ Kỳ]] cho tới [[Iran]].<ref name="WCSP" />
{{column|size=25|
* ''[[Iris acoroides]]''
* ''[[Iris acutiloba]]''
* ''[[Iris aequiloba]]''
* ''[[Iris albertii]]''
* ''[[Iris albicans]]''
* ''[[Iris albida]]''
* ''[[Iris anguifuga]]''
* ''[[Iris aphylla]]''
* ''[[Iris artica]]''
* ''[[Iris atropurpurea]]''
* ''[[Iris atrofusca]]''
* ''[[Iris attica]]''
* ''[[Iris aucherii]]''
* ''[[Iris aurea]]''
[[Hình:140614 Yagyu Iris Garden Nara Japan02bs5.jpg|nhỏ|''[[Xương bồ (hoa)|Iris ensata]]'']]
[[Hình:Iris helena-IMG 2208.jpg|nhỏ|phải|''[[Iris acutiloba]]'' subsp. ''lineolata'']]
[[Hình:Iris albicans fort worth.jpg|nhỏ|phải|''[[Iris albicans]]'']]
[[Hình:Iris bismarckiana (7071447621).jpg|nhỏ|''[[Iris bismarckiana]]'']]
[[Hình:Iris bucharica 01.jpg|nhỏ|''[[Iris bucharica]]'')]]
[[Hình:Iris danfordiae 20040207-0835-01.JPG|nhỏ|''[[Iris danfordiae]]'']]
[[Hình:Douglas iris fort ross california.jpg|nhỏ|''[[Iris douglasiana]]'']]
[[Hình:Iris foetidissima-flower-1.jpg|nhỏ|''[[Iris foetidissima]]'']]
[[Hình:Iris fosteriana 01.jpg|nhỏ|''[[Iris fosteriana]]'']]
[[Hình:Iris graminea 2007-05-13 398.jpg|nhỏ|''[[Iris graminea]]'']]
[[Hình:Iris grant-duffii 2.jpg|nhỏ|''[[Iris grant-duffii]]'']]
[[Hình:Iris histrio 1.JPG|nhỏ|''[[Iris histrio]]'']]
[[Hình:Iris humilis (Sand-Schwertlilie) IMG 8478.JPG|nhỏ|''[[Iris humilis]]'']] 
[[Hình:Iris innominata 1.jpg|nhỏ|''[[Iris innominata]]'']]
[[Hình:Iris japonica 5.JPG|nhỏ|''[[Iris japonica]]'']]
[[Tập tin:Verschiedenfarbige Schwertlilie (Iris versicolor)-20200603-RM-100257.jpg|nhỏ|''[[Iris versicolor]]'']]
[[Hình:Iris xiphioides.jpg|nhỏ|''[[Iris latifolia]]'']]
[[Hình:Iris lutescens (habitus).jpg|nhỏ|''[[Iris lutescens]]'')]]
[[Hình:Iris missouriensis 9423.JPG|nhỏ|''[[Iris missouriensis]]'']]
[[Hình:Schwarze-lilie.jpg|nhỏ|''[[Iris nigricans]]'') ở Jordani]]
[[Hình:Iris pseudacorus 02.jpg|nhỏ|''[[Iris pseudacorus]]'']]
[[Hình:Zwergiris.jpg|nhỏ|''[[Iris reticulata]]'']]
[[Hình:Iris sanguinea 2007-05-13 361.jpg|nhỏ|''[[Iris sanguinea]]'')]]
[[Hình:Iris sibirica 060603.jpg|nhỏ|''[[Iris sibirica]]'')]]
[[Hình:Iris sintenisii.JPG |nhỏ|''[[Iris sintenisii'']].]]
[[Hình:Iris unguicularis 170208.jpg|nhỏ|''[[Iris unguicularis]]'']]
[[Hình:Iris variegata 2.jpg|nhỏ|''[[Iris variegata]]'']]
[[Hình:Iris0023.jpg|nhỏ|''[[Iris versicolor]]'']]
[[Hình:Iris winogradowii (12985800285).jpg|nhỏ|''[[Iris winogradowii]]'']]
[[Hình:Iris xiphium 003.JPG|nhỏ|''[[Iris xiphium]]'']]
[[Hình:Iris 'Purple Sensation'.jpg|nhỏ|''Iris'' ×''hollandica'' giống 'Purple Sensation']]
[[Hình:Iris Iris × robusta Flowers 2000px.jpg|nhỏ|''Iris'' ×''robusta'']]
* ''[[Iris balkana]]''
* ''[[Iris barbatula]]''
* ''[[Iris biglumis]]''
* ''[[Iris bismarckiana]]''
* ''[[Iris bloudowii]]''
* ''[[Iris bracteata]]''
* ''[[Iris brevicaulis]]''
* ''[[Iris bucharica]]''
* ''[[Iris bulleyana]]''
* ''[[Iris caespitosa]]''
* ''[[Iris camillae]]''
* ''[[Iris chamaeiris]]''
* ''[[Iris chinensis]]''
* ''[[Iris chrysographes]]''
* ''[[Iris chrysophylla]]''
* ''[[Iris collettii]]''
* ''[[Iris confusa]]''
* ''[[Iris cretensis]]''
* ''[[Iris cristata]]''
* ''[[Iris croatica]]''
* ''[[Iris crocea]]''
* ''[[Iris cuprea]]''
* ''[[Iris cycloglossa]]''
* ''[[Iris danfordiae]]''
* ''[[Iris decora]]''
* ''[[Iris delavayi]]''
* ''[[Iris dichotoma]]''
* ''[[Iris douglasiana]]''
* ''[[Iris dykesii]]''
* ''[[Iris ensata]]''
* ''[[Iris fernaldii]]''
* ''[[Iris flavissima]]''
* ''[[Iris foetidissima]]'' (Stinkende lis)
* ''[[Iris foliosa]]''
* ''[[Iris forrestii]]''
* ''[[Iris fulva]]''
* ''[[Iris furcata]]''
* ''[[Iris germanica]]'' (Blauwe lis)
* ''[[Iris giganticaerulea]]''
* ''[[Iris gormanii]]''
* ''[[Iris gracilipes]]''
* ''[[Iris graeberiana]]''
* ''[[Iris graminea]]''
* ''[[Iris grant]]''
* ''[[Iris grossheimi]]''
* ''[[Iris hartwegii]]''
* ''[[Iris hermona]]''
* ''[[Iris hexagona]]''
* ''[[Iris heylandiana]]''
* ''[[Iris histrioides]]''
* ''[[Iris hoogiana]]''
* ''[[Iris hookeri]]''
* ''[[Iris humilis]]''
* ''[[Iris iberica]]''
* ''[[Iris illyrica]]''
* ''[[Iris imbricata]]''
* ''[[Iris innominata]]''
* ''[[Iris ivanovae]]''
* ''[[Iris japonica]]''
* ''[[Iris jordana]]''
* ''[[Iris junonia]]''
* ''[[Iris kaempferi]]''
* ''[[Iris kashmiriana]]''
* ''[[Iris klattii]]''
* ''[[Iris kolpakowskiana]]''
* ''[[Iris koreana]]''
* ''[[Iris korolkowii]]''
* ''[[Iris kuschakewiczii]]''
* ''[[Iris lactea]]''
* ''[[Iris lacustris]]''
* ''[[Iris laevigata]]''
* ''[[Iris landsdaleana]]''
* ''[[Iris latifolia]]''
* ''[[Iris lazica]]''
* ''[[Iris lineata]]''
* ''[[Iris longipetala]]''
* ''[[Iris lortetii]]''
* ''[[Iris lutescens]]''
* ''[[Iris macrosiphon]]''
* ''[[Iris magnifica]]''
* ''[[Iris mariae]]''
* ''[[Iris marsica]]''
* ''[[Iris meda]]''
* ''[[Iris milesii]]''
* ''[[Iris missouriensis]]''
* ''[[Iris munzii]]''
* ''[[Iris musulmanica]]''
* ''[[Iris nazarena]]''
* ''[[Iris nelsonii]]''
* ''[[Iris nertschinskia]]''
* ''[[Iris nigricans]]''
* ''[[Iris ochroleuca]]''
* ''[[Iris odaesanensis]]''
* ''[[Iris orientalis]]''
* ''[[Iris orjenii]]''
* ''[[Iris pallida]]''
* ''[[Iris paradoxa]]''
* ''[[Iris perrieri]]''
* ''[[Iris petrana]]''
* ''[[Iris potaninii]]''
* ''[[Iris prismatica]]''
* ''[[Iris pseudacorus]]''
* ''[[Iris pumila]]''
* ''[[Iris purdyi]]''
* ''[[Iris reginae]]''
* ''[[Iris reichenbachii]]''
* ''[[Iris reticulata]]''
* ''[[Iris robusta]]''
* ''[[Iris rubescens]]''
* ''[[Iris ruthenica]]''
* ''[[Iris sabina]]''
* ''[[Iris samariae]]''
* ''[[Iris sanguinea]]''
* ''[[Iris scariosa]]''
* ''[[Iris schachtii]]''
* ''[[Iris setosa]]''
* ''[[Iris sibirica]]''
* ''[[Iris sintenisii]]''
* ''[[Iris speculatrix]]''
* ''[[Iris spuria]]''
* ''[[Iris stenophylla]]''
* ''[[Iris stolonifera]]''
* ''[[Iris suaveolens]]''
* ''[[Iris subbiflora]]''
* ''[[Iris tectorum]]''
* ''[[Iris tenax]]''
* ''[[Iris tenuis]]''
* ''[[Iris tenuissima]]''
* ''[[Iris tigridia]]''
* ''[[Iris timofejewii]]''
* ''[[Iris tolmieana]]''
* ''[[Iris tridentata]]''
* ''[[Iris unguicularis]]''
* ''[[Iris variegata]]''
* ''[[Iris verna]]''
* ''[[Iris versicolor]]''
* ''[[Iris vicaria]]''
* ''[[Iris violacea]]''
* ''[[Iris virginica]]''
* ''[[Iris wattii]]''
* ''[[Iris wilsonii]]''
* ''[[Iris xiphium]]''}}

== Hoa diên vĩ trong văn hóa ==
{|align="right" cellspacing="0" cellpadding="0"
|[[Tập tin:Irises-Vincent van Gogh.jpg|nhỏ|Bức tranh [[sơn dầu]] [[Hoa diên vĩ (tranh)|''Hoa diên vĩ'']] của họa sĩ [[Vincent van Gogh]] vẽ năm 1889]]
|}

==Chú thích==
{{tham khảo}}

== Tham khảo ==
* {{Eol|49092}}
* {{NCBI|26378}}
* {{ITIS|ID=43191}}
* Chancery of the Prime Minister, Kingdom of Belgium (2007): [http://www.monarchie.be/laurentclaire/en/town_hall/index.html Brussels Town Hall]. Retrieved November 11, 2007.
* {{chú thích sách |editor1-last=Kamenetsky |editor1-first=Rina |editor2-last=Okubo |editor2-first=Hiroshi |year=2012 |title=Ornamental Geophytes: From Basic Science to Sustainable Production |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4398-4924-8 |chapter=Iridaceae |page=24 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5B-ucdbgA3wC&pg=PA24 }}
* {{chú thích sách |last=Mancoff |first=Debra N |year=2003 |title=Flora Symbolica: Flowers in Pre-Raphaelite Art |place=New York |publisher=Prestel Publishing |isbn=3-7913-2851-4}}
* {{chú thích sách |last=Pioch |first=Nicolas |year=2002 |title=Gogh, Vincent van: Irises |url= http://www.ibiblio.org/wm/paint/auth/gogh/irises/ |access-date=December 10, 2008}}
* {{chú thích sách |author=Species Group of the British Iris Society |year=1996 |title=A Guide to Species Irises: Their Identification and Cultivation |url=https://archive.org/details/guidetospeciesir0000unse |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-44074-2}}
* {{chú thích web |last=West |first=Ruth |year=2008 |title=George Gessert |url= http://www.viewingspace.com/genetics_culture/pages_genetics_culture/gc_w02/gc_w02_gessert.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060516085213/http://www.viewingspace.com/genetics_culture/pages_genetics_culture/gc_w02/gc_w02_gessert.htm |access-date=December 10, 2008|archive-date=2006-05-16 }}
* {{chú thích web |last=Baker |first=John Gilbert |year=2012 |title=Systematic Treatment of the Genus Iris 
|publisher=American Iris Society |url= http://wiki.irises.org/bin/view/Main/InfoClassificationTreatmentByBaker}}
* {{chú thích sách |last=Dykes |first=William Rickatson |year=1913 |title=The Genus Iris |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=0486230376 |url= https://archive.org/details/genusiris00dyke}}
* {{chú thích web |last=Harris |first=Gwenda |year=2011 |title=Classification of Irises |publisher= New Zealand Iris Society |url= http://nziris.org.nz/conventdocs/Classification%20of%20irises.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127123910/http://nziris.org.nz/conventdocs/Classification%20of%20irises.pdf |archive-date=2018-01-27 }}
* {{chú thích sách |last=Mathew |first=Brian |year=1989 |title=The Iris |place=London |publisher=BT Batsford |isbn=978-0713460391 |url= https://books.google.com/books?id=3zcLAAAAIAAJ}}
* {{chú thích tạp chí |last=Lawrence |first=George Hill Mathewson |year=1953 |title=A Reclassification of the Genus ''Iris'' |journal=Gentes Herbarum |volume=8 |pages=346–371 |url= https://books.google.com/books?id=tLdgGwAACAAJ}}
* {{chú thích sách |last=Rodionenko |first=GI |year=1987 |title=The Genus Iris L. (Questions of Morphology, Biology, Evolution and Systematics) |place=London |publisher=British Iris Society |isbn=9780901483300 |url= https://books.google.com/books?id=ZidFAAAAYAAJ}} (translation)
* {{chú thích tạp chí |last=Taylor |first=JJ |year=1976 |title=A reclassification of Iris species bearing arillate seeds |journal=Proceedings of the Biological Society of Washington |volume=89 |pages=411–420}}
* {{chú thích sách |last=Wilson |first=Carol |year=2004 |title=Phylogeny of the genus Iris based on DNA sequence data |publisher=Rancho Santa Ana Botanic Garden |url= http://www.rsabg.org/iris/research/systematics/13-phylogeny-of-the-genus-iris-based-on-dna-sequence-data|archive-url=https://web.archive.org/web/20140602195853/http://www.rsabg.org/iris/research/systematics/13-phylogeny-of-the-genus-iris-based-on-dna-sequence-data |archive-date=2014-06-02 }}

==Liên kết ngoài==
{{wikispecies|Iris (Iridaceae)}}
{{Thể loại Commons|Iris (Iridaceae)}}
* [https://web.archive.org/web/20100403003414/http://www.restoredprints.com/AUD007.htm Joseph Mason's painting - Copper Iris] Copper Iris / Louisiana Flag (''Iris cuprea'') from John James Audubon's ''Birds of America''
* [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=116503 Flora of North America: ''Iris'']
* [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=116503 Flora of China: ''Iris'']
* [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=5&taxon_id=116503 Flora of Pakistan: ''Iris'']
* [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=110&taxon_id=116503 Flora of Nepal: ''Iris'']
* [http://aleph0.clarku.edu/~djoyce/iris/index.html A web site devoted to Irises], by David Payne-Joyce; includes plates from Dykes (1913).
* [http://www.irises.org/ The American Iris Society]
* [http://www.historiciris.org/ Historic Iris Preservation Society]
* [http://www.irisparadise.com/Iris/en/index.htm An extensive website about Iris]
* [http://www.wildflowers.co.il/english/search.asp?searchString=iris&family=1&color=1&type=1 Iris listings at Wild Flowers of Israel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220707190451/https://www.wildflowers.co.il//english/search.asp?searchString=iris&family=1&color=1&type=1 |date=2022-07-07 }}
* [https://web.archive.org/web/20160303170804/http://www.iris.huji.ac.il/Culture.htm Iris in Art and Culture]
* Gouvernement du Québec [http://www.drapeau.gouv.qc.ca/emblemes/iris/fiche-technique.html Emblèmes du Québec - Iris versicolor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721153927/http://www.drapeau.gouv.qc.ca/emblemes/iris/fiche-technique.html |date=2015-07-21 }} (French)

{{Taxonbar|from=Q156901}}

[[Thể loại:Thực vật vườn]]
[[Thể loại:Irideae|I]]
[[Thể loại:Iris]]


{{Asparagales-stub}}