Xem mã nguồn của Dòng tâm thức

'''Dòng tâm thức''' (tiếng Anh: ''mindstream'') hay '''tâm tương tục''' ([[chữ Hán]]: 心相續, [[tiếng Pali]]: ''citta-santāna'', [[tiếng Phạn]]: ''citta-saṃtāna'', [[tiếng Tây Tạng]]: ''sems-rgyud'') trong [[triết học Phật giáo]] là sự liên tục nối tiếp nhau từ [[khoảnh khắc]] này sang khoảnh khắc khác của các ấn tượng [[giác quan]] và các hiện tượng tâm lý ([[Tâm (Phật giáo)|cái Tâm/citta]]),{{sfn|Karunamuni|2015}} vốn cũng được mô tả là tiếp diễn từ đời này sang đời khác. Thường được mô tả như một "''dòng chảy của tâm trí''" hay "''sự liên tục của tâm lý''", dòng tâm thức không phải là một thực thể tĩnh tại mà là một dòng chảy liên tục của các hiện tượng tâm lý sinh ra và diệt đi, được dùng để chỉ một chuỗi các khoảnh khắc trôi qua xảy ra trong cùng một kiếp sống hoặc trong giai đoạn chuyển tiếp giữa kiếp sống này và kiếp sống khác.{{sfn|Bodhi|1999|p={{pn|date=November 2021}}}}<ref>Buswell, Robert E; Lopez, Donald S. ''The Princeton Dictionary of Buddhism,'' p. 196. Princeton University Press, Nov 24, 2013.</ref> ''{{IAST|Citta-saṃtāna}}'' (tiếng Phạn), theo nghĩa đen là "''dòng chảy của tâm trí''",{{sfn|Keown|2003|p=62}} là sự liên tục, sự kế tiếp, hoặc dòng chảy của các khoảnh khắc tiếp nối nhau của [[Tâm|tâm trí]] hoặc [[Nhận thức|sự nhận thức]]. ''Citta'' có nghĩa là "''cái có ý thức''".{{sfn|Anon|n.d.e|loc=entry for ''citta''}} ''Citta'' thường được dịch là ''sems'' trong tiếng Tây Tạng và saṃtāna tương ứng với ''rgyud''. Do đó, {{IAST|Citta-saṃtāna}} được dịch là ''sems rgyud.'' ''Rgyud'' là thuật ngữ mà các dịch giả Tây Tạng (tiếng Tây Tạng: ''lotsawa'') sử dụng để dịch thuật ngữ tiếng Phạn "''[[Mật tông|tantra]]''".{{sfn|Berzin|n.d.e}}

==Giải nghĩa ==
''Citta'' có hai khía cạnh: "''Hai khía cạnh của nó là chú ý đến và thu thập các ấn tượng hoặc dấu vết'' (tiếng Phạn: ''[[Tập khí|vāsanā]]'') so sánh với ''[[Thức (Phật giáo)|vijñāna]]''."{{sfn|Anon|n.d.e|loc=entry for ''citta''}} ''{{IAST|Saṃtāna}}'' hoặc ''santāna'' (tiếng Phạn) có nghĩa là "''vĩnh hằng''", "''sự liên tục''", "''một chuỗi các sự kiện khoảnh khắc''" hoặc "''dòng sự sống''".{{sfn|Anon|n.d.e|loc=entry for ''santāna''}} Thuật ngữ tương đồng trong tiếng Trung của ''citta-saṃtāna'' (tiếng Phạn) và ''sems-kyi rgyud'' (tiếng Tây Tạng) ("dòng tâm thức") là ''tâm tương tục'' ({{zh|s=心相续|t=心相續|p=''xīn xiāngxù''|w=''hsin hsiang-hsü''}}). Theo ''[[Từ điển Điện tử Phật giáo]]'' (''Digital Dictionary of Buddhism''), ''xīn xiāngxù'' có nghĩa là "''sự tiếp diễn của dòng tâm trí''" (từ tiếng Phạn ''citta-saṃtāna'' hoặc ''citta-saṃtati''), trái ngược với ''wú xiàngxù'' 無相續 (vô tương tục) "''không có sự liên tục của dòng tâm trí''" (từ ''asaṃtāna'' hoặc ''asaṃdhi'') và ''shì xiāngxù'' 識相續 (thức tương tục) "[[Dòng ý thức (tâm lý học)|dòng ý thức]]" (từ ''vijñāna-saṃtāna''). Hợp từ này kết hợp ''xin''/心 (tâm) "''trái tim; tâm trí; suy nghĩ; lương tâm; cốt lõi''" và ''xiangxu'' "''nối tiếp nhau''", với ''xiang''/相 (tương) "''hình thức, diện mạo, sắc mặt, hiện tượng''" và ''xu''/續 hoặc 续 (tục) "''tiếp tục; tiến hành; kế vị''". Vì vậy nó có nghĩa là "''sự liên tục của tâm trí và các hiện tượng''". Tâm tương thức/''Xin xiangxu'' được phát âm trong [[tiếng Hàn]] là ''sim sangsok'' và trong [[tiếng Nhật]] là ''shin sōzoku''.

Tương tự như vậy, dòng tâm thức là dòng chảy liên tục của kinh nghiệm ý thức, mặc dù mỗi khoảnh khắc ý thức riêng lẻ sẽ chấm dứt khi khoảnh khắc tiếp theo phát sinh. Dòng tâm thức cung cấp sự liên tục của [[Tư duy|hoạt động tâm trí]] trong trường hợp không có một "''[[cái tôi]]''" thường hằng ([[Ngã (Ấn Độ giáo)|ātman]] - ngã), điều mà [[Phật giáo]] phủ nhận. Dòng tâm thức cung cấp một sự liên tục từ đời này sang đời khác, giống như ngọn lửa của một ngọn nến có thể được truyền từ ngọn nến này sang ngọn nến khác:{{sfn|Kyimo|2007|p=118}}{{sfn|Panjvani|2013|p=181}}{{efn|Hãy so sánh với những sự loại suy trong cuốn [[Di-lan-đà vấn đạo|Milinda Panha]].}} William Waldron viết rằng "''Các Phật tử Ấn Độ coi sự 'tiến hóa' của tâm trí xét theo khía cạnh sự liên tục của các dòng tâm thức cá nhân từ kiếp này sang kiếp khác, với [[nghiệp]] (karma) là cơ chế nhân quả cơ bản mà qua đó các sự chuyển hóa được truyền từ đời này sang đời khác''".{{sfn|Waldron|n.d.e}} Theo Waldron, "''Theo thời gian, dòng tâm trí'' (''santāna'') ''dần dần tăng lên từ những phiền não tâm lý'' (''kleśa'' - kiết sử) ''và bởi những hành động'' (''karma'' - nghiệp), ''và lại đi đến thế giới tiếp theo. Theo cách này, vòng luân hồi tồn tại là không có khởi đầu''".{{sfn|Waldron|2003|p=178}} Các [[tập khí]] (vāsanā) "''những dấu ấn của nghiệp''" cung cấp sự liên tục của nghiệp giữa các kiếp sống và giữa các khoảnh khắc.{{sfn|Lusthaus|2002|p=473}} Theo Lusthaus, những tập khí này quyết định cách một người "''thực sự nhìn nhận và trải nghiệm thế giới theo những cách nhất định, và một người thực sự trở thành một kiểu người nhất định, hiện thân cho những lý thuyết nhất định vốn ngay lập tức định hình nên cách thức mà chúng ta trải nghiệm''".{{sfn|Lusthaus|2002|p=473}}

==Luận thuyết==
Các Phật tử ở Ấn Độ coi khái niệm ''citta-santāna'' được phát triển trong tư tưởng Duy thức tông (Yogacara) thời kỳ sau, nơi ''citta-santāna'' thay thế cho khái niệm [[A-lại-da thức|ālayavijñāna]],{{sfn|Lusthaus|2014|p=7}} tức kho chứa ý thức nơi lưu trữ các hạt giống nghiệp. Điều này có nghĩa là nghiệp (karma) và phiền não (kleshas - các trạng thái dằn vặt về tinh thần) đều hoạt động để truyền sự chuyển hóa của chúng ta sang kiếp sau không phải là một "''thực thể luân hồi, thường hằng, không thay đổi''", giống như ngã (atman), mà là một chuỗi các ý thức trong khoảnh khắc.{{sfn|Davids|1903}} Lusthaus mô tả sự phát triển và các mối quan hệ về mặt giáo lý của [[A-lại-da thức|tàng thức]] (''ālaya-vijñāna'') và [[Phật tính|Phật tính]] (''tathāgatagarbha'') trong [[Duy thức tông|Duy thức tông]] (Yogācāra). Để tránh việc vật hóa (reification) ''ālaya-vijñāna'', cánh logic-nhận thức luận một phần đã né tránh sự chỉ trích bằng cách sử dụng thuật ngữ ''citta-santāna'', "dòng tâm thức", thay vì ''ālaya-vijñāna'', cho những gì gần như mang cùng một ý tưởng. Việc phủ nhận rằng một "dòng chảy" đại diện cho một cái tôi được vật hóa là dễ dàng hơn.{{sfn|Lusthaus|n.d.e}} [[Pháp Xứng|Dharmakīrti]] (Pháp Xứng, hoạt động vào thế kỷ thứ VII) đã viết một luận thuyết về bản chất của dòng tâm thức trong tác phẩm ''Sự chứng minh của các dòng tâm thức Khác'' (''Saṃtãnãntarasiddhi'') của ông.{{sfn|Sharma|1985}} Theo Pháp Xứng, dòng tâm thức là chuỗi thời gian không có điểm bắt đầu.{{sfn|Dunne|2004|p=1}} Khái niệm dòng tâm thức được phát triển xa hơn trong [[Kim Cương thừa|Vajrayāna]] (Phật giáo mật tông), nơi "''dòng tâm thức''" (''sems-rgyud'') có thể được hiểu là một luồng gồm các khoảnh khắc kế tiếp nhau,{{sfn|Wangyal|2002|p=82}} trong phạm vi một kiếp sống, nhưng cũng ở giữa các kiếp sống. Đạt-lại Lạt-ma thứ 14 cho rằng nó là một sự liên tục của ý thức, kéo dài qua các kiếp sống kế tiếp nhau, mặc dù không có một cái tôi hay linh hồn.{{sfn|Dalai Lama|1997|p={{pn|date=November 2021}}}}
== Xem thêm ==
* [[Tâm sáng|Tịnh quang tâm]]
* [[Huyễn thân]] (''Illusory body'')
* [[Vô thường (Phật giáo)|Vô thường]]
* [[Luân hồi]]
* [[Tự tính]]
* [[Tam thân]]
* [[Xuất hồn]] (''Astral projection'')
* [[Giấc mơ sáng suốt]]
* [[Thể dĩ thái]]
* [[Thể vi tế]]
* [[Thể tinh thần]]
* [[Thế giới tinh thần]]
* [[Siêu nhận thức]]
* [[Chánh niệm]]
* [[Bản sắc cá nhân]]
* [[Đầu thai]]

==Tham khảo==
===Ghi chú===
{{danh sách ghi chú}}

===Chú thích===
{{Tham khảo|30em}}

===Nguồn===
{{đầu tham khảo|30em}}
* {{cite web |author=Anon |date=n.d.e |title=Glossary of Buddhist and Western Terms for the Practice of Buddhist Yoga |url=http://www.dharmafellowship.org/library/essays/buddhist-glossary.htm |website=DharmaFellowship.org |publisher=Dharma Fellowship |access-date=13 December 2007 |archive-date=2015-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402001024/http://www.dharmafellowship.org/library/essays/buddhist-glossary.htm |url-status=dead }}
* {{cite web |last=Berzin |first=Alexander |date=n.d.e |title=Making Sense of Tantra |website=StudyBuddhism.com |url=https://studybuddhism.com/en/advanced-studies/vajrayana/tantra-theory/making-sense-of-tantra/the-meaning-of-tantra |access-date=29 November 2021 }}
* {{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |year=1999 |title=The Noble Eightfold Path: The Way to the End of Suffering |url=http://www.buddhanet.net/pdf_file/noble8path6.pdf |edition=Access to Insight |publisher=Buddhist Publication Society }}
* {{cite book |author=Dalai Lama |year=1997 |title=Healing Anger: The Power of Patience from a Buddhist Perspective |url=https://archive.org/details/healingangerpowe00bsta |translator=Geshe Thupten Jinpa |publisher=Snow Lion Publications}}
* {{cite journal |last=Davids |first=C.A.F. Rhys |year=1903 |title=The Soul-Theory in Buddhism |journal=The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |pages=587–588 |doi=10.1017/S0035869X00030902 |s2cid=162761652 |url=http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/rhy.htm |access-date=1 February 2009|doi-access=free }}
* {{cite book |last=Dunne |first=John D. |title=Foundations of Dharmakirti's Philosophy |year=2004 |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0-86171-184-0}}
* {{cite journal |last=Karunamuni |first=n.d.e |title=The Five-Aggregate Model of the Mind |journal=SAGE Open |volume=5 |issue=2 |date=May 12, 2015|doi=10.1177/2158244015583860 |doi-access=free}}
* {{cite book |editor-last=Keown |editor-first=Damien |year=2003 |title=A Dictionary of Buddhism |url=https://archive.org/details/dictionaryofbudd0000keow |place=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-860560-9}}
* {{cite book |last=Kyimo |year=2007 |title=The Easy Buddha |publisher=Paragon Publishing}}
* {{cite book |last=Lusthaus |first=Dan |author-link=Dan Lusthaus |title=Buddhist Phenomenology: A Philosophical Investigation of Yogācāra Buddhism and the Chʼeng Wei-shih Lun |year=2002 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-7007-1186-4}}
* {{cite book |last=Lusthaus |first=Dan |year=2014 |title=Buddhist Phenomenology: A Philosophical Investigation of Yogacara Buddhism and the Ch'eng Wei-shih Lun |publisher=Routledge}}
* {{cite web |last=Lusthaus |first=Dan |date=n.d.e |title=What is and isn't Yogācāra |url=http://www.acmuller.net/yogacara/articles/intro-uni.htm |access-date=2016-01-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331102337/http://www.acmuller.net/yogacara/articles/intro-uni.htm |archive-date=31 March 2010 }}
* {{cite book |last=Panjvani |first=Cyrus |year=2013 |title=Buddhism: A Philosophical Approach |url=https://archive.org/details/buddhismphilosop0000panj |publisher=Broadview Press}}
* {{cite journal |last=Sharma |first=Ramesh Kumar |title=Dharmakirta On The Existence of Other Minds |journal=Journal of Indian Philosophy |volume=13 |year=1985 |pages=55–71|doi=10.1007/BF00208527 |s2cid=170313612 }}
* {{cite dictionary |author=Tsadra Foundation Research Department |date=30 May 2021 |entry=thugs rgyud |title=Dharma Dictionary |url=https://rywiki.tsadra.org/index.php/thugs_rgyud |access-date=29 November 2021 |publisher=Tsadra Foundation }}
* {{cite book |last=Waldron |first=William S. |year=2003 |chapter=Common Ground, Common Cause: Buddhism and Science on the Afflictions of Identity |editor-last=Wallace |editor-first=B. Alan |title=Buddhism & Science: Breaking New Ground |url=https://archive.org/details/buddhismscienceb0000unse_b6v3 |place=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=0-231-12335-3}}
* {{cite web |last=Waldron |first=William S. |date=n.d.e |title=Buddhist Steps to an Ecology of Mind: Thinking about 'Thoughts without a Thinker' |website=PurifyMind.com |url=http://www.purifymind.com/EcologyMindSteps.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071223064053/http://www.purifymind.com/EcologyMindSteps.htm |archive-date=23 December 2007 |access-date=1 November 2007 |url-status=live }}
* {{cite book |last=Wangyal |first=Tenzin |author-link=Tenzin Wangyal Rinpoche |year=2002 |title=Healing with Form, Energy, and Light |url=https://archive.org/details/healingwithforme0000wang |place=Ithaca, New York |publisher=Snow Lion Publications |isbn=1-55939-176-6}}
* {{cite web |last=Waldron |first=William S. |year=1995 |url=http://www.gampoabbey.org/documents/Waldron%20HIIA-revised-b.pdf |website=GampoAbbey.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20120814022827/http://www.gampoabbey.org/documents/Waldron%20HIIA-revised-b.pdf |archive-date=2012-08-14 |title=How Innovative is the Ālayavijñāna? The ālayavijñāna in the context of canonical and Abhidharma vijñāna theory }}
* {{cite web |last=Welwood |first=John |year=2000 |title=The Play of the Mind: Form, Emptiness, and Beyond |url=http://www.purifymind.com/PlayMind.htm |access-date=13 January 2007 |website=PurifyMind.com |archive-date=2016-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161001230910/http://www.purifymind.com/PlayMind.htm |url-status=dead }}
*Mindstream article at Internet Archive by Beauford. A. Stenberg Source: https://archive.org/details/mindstream-1 (accessed: Thursday September 21, 2023)
{{cuối tham khảo}}

==Liên kết ngoài==
*[https://thubtenchodron.org/1991/05/mind-rebirth-enlightenment/ Rebirth: what happens to the body and mind at death?], pháp thoại của [[Thubten Chodron]]
*[https://www.dalailama.com/the-dalai-lama/biography-and-daily-life/reincarnation Reincarnation], pháp thoại của [[Tenzin Gyatso|Đạt-lai Lạt-ma thứ 14]]

{{Phật giáo Tây Tạng}}
{{đề tài Phật giáo}}
{{chủ đề Phật giáo}}

[[Thể loại:Khái niệm triết học Phật giáo]]
[[Thể loại:Ẩn dụ]]
[[Thể loại:Lý thuyết tâm thức]]