Xem mã nguồn của Ferdinando I xứ Parma

{{Infobox royalty
| tên = Ferdinando I xứ Parma
| hình = Ferrari - Ferdinand I of Parma.jpg
| ghi chú hình = Chân dung của [[Pietro Melchiorre Ferrari]], 1765-
| chức vị = [[Công tước xứ Parma|Công tước Parma, Piacenza và Guastalla]]
| tại vị = 18 tháng 7 năm 1765 – 9 tháng 10 năm 1802
| tiền nhiệm = [[Filippo I xứ Parma|Filippo]]
| kế nhiệm = [[Giuseppe Gonzaga, Công tước xứ Guastalla|Giuseppe Maria Gonzaga]] (Parma) <br /> [[Charles-François Lebrun]] (Piacenza) <br /> [[Pauline Bonaparte]] (Guastalla)
| phối ngẫu = [[Maria Amalia của Áo]] <br> (cưới 1759)
| con cái = [[Maria Carolina, Công chúa xứ Sachsen]]<br>[[Ludovico I của Etruria|Louis I, Quốc vương Etruria]]<br>[[Maria Antonia xứ Parma|Công nữ Maria Antonia]]<br>[[Công nữ Maria Carlotta]]<br> Công tử Philipo Maria<br>Công nữ Antonietta Luisa<br>Công nữ Maria Luisa
| tên đầy đủ = {{langx|en|Ferdinand Philip Louis Sebastian Francis James}} <br>
{{langx|fr|Ferdinand-Marie-Philippe-Louis-Sébastien-François-Jacques}}<br> {{langx|it|Ferdinando Maria Filippo Lodovico Sebastiano Francesco Giacomo}}
| hoàng tộc = [[Nhà Bourbon-Parma|Nhà Bourbone-Parma]]
| cha = [[Filippo I xứ Parma]]
| mẹ = [[Louise Élisabeth của Pháp]]
| sinh = 20 tháng 1 năm 1751
| nơi sinh = [[Parma]], [[Công quốc Parma]]
| mất = 9 tháng 10 năm 1802 (51 tuổi)
| nơi mất = [[Fontevivo]], [[Công quốc Parma]]
| nơi an táng = Vương cung thánh đường Santa Maria della Steccata
| tôn giáo = [[Giáo hội Công giáo|Công giáo La Mã]]
| chữ ký = Signature of Ferdinando I of Parma in 1778.jpg
}}

'''Ferdinand I xứ Parma''' ([[Tiếng Ý]]: ''Ferdinando Maria Filippo Lodovico Sebastiano Francesco Giacomo''; 20 tháng 1 năm 1751 – 9 tháng 10 năm 1802) là [[Danh sách nhà cai trị xứ Parma|Công tước xứ Parma, Piacenza và Guastalla]] sau khi cha ông qua đời vào ngày 18 tháng 7 năm 1765 cho đến khi ông nhường lại những công quốc này cho Pháp theo [[Hiệp ước Aranjuez (1801)|Hiệp ước Aranjuez]] ngày 20 tháng 3 năm 1801.  Ngay từ khi sinh ra, ông đã là một vương tử của [[Đế quốc Tây Ban Nha]] thuộc [[Vương tộc Borbón (Tây Ban Nha)|Vương tộc Bourbon-Tây Ban Nha]] dưới thời cai trị của người chú ruột, Quốc vương [[Fernando VI của Tây Ban Nha|Fernando VI]].

== Thuở nhỏ ==
[[Tập tin:After Drouais - Portrait of a Prince of the House of Bourbon - Versailles MV 4521.jpg|trái|nhỏ|Ferdinando khi còn nhỏ.]]
Ferdinando chào đời ngày 20 tháng 1 năm 1751 tại [[Cung điện Công tước Colorno]], là con thứ hai và là con trai duy nhất của [[Filippo I xứ Parma|Filippo I, Công tước xứ Parma]] và Vương nữ [[Louise Élisabeth của Pháp]]. Ngay từ nhỏ, Ferdinando là đứa cháu trai cưng được ông bà ngoại yêu quý nhất của vua [[Louis XV của Pháp|Louis XV]] và vương hậu [[Maria của Ba Lan|Marie Leszczyńska]], vốn rất thương người cháu này. Là cháu nội theo dòng nam của vua [[Felipe V của Tây Ban Nha]], nên ông mang tước hiệu ''[[Infante của Tây Ban Nha|Infante de España]]'' (Vương tử Tây Ban Nha) sau khi cha ông qua đời. <ref>Sven Hansell; Rebecca Green (2001). "Colla, Giuseppe". ''Grove Music Online''. [[Đại học Oxford]]. doi: [https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/display/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000006099 10.1093/gmo/9781561592630.article.06099]</ref>Khi mới chín tuổi, Ferdinando bắt đầu học [[Harpsichord|đàn harpsichord]] với nhà soạn nhạc [[Giuseppe Colla]].

Với tư cách là người thừa kế của một trong những lãnh địa có chủ quyền lớn và giàu có nhất bán đảo nước Ý, Ferdinando sớm được sắp xếp những cuộc hôn nhân mang mục đích chính trị hoặc lợi ích gia tộc hấp dẫn trong giới hoàng tộc châu Âu.

Những người được đề cử hôn phối bao gồm [[Maria Beatrice xứ Este]], con gái của [[Ercole III xứ Este|Ercole III xứ Este, Công tước Modena]]. Qua mẹ mình, bà là người thừa kế [[Công quốc Massa và Carrara]], nhưng mặc dù là hậu duệ cuối cùng của dòng họ Este, bà không phải là người thừa kế [[Công quốc Modena và Reggio]] do [[luật Salic]] đang được áp dụng tại thời điểm đó. Tuy nhiên, cuộc hôn nhân của Ferdinando với Công chúa Maria Beatrice có lẽ chỉ là mong muốn của bộ trưởng xứ Parma, [[Guillaume du Tillot]], bởi vì bà đã được hứa hôn từ khi còn rất nhỏ với người con thứ ba của [[Vương tộc Habsburg-Lothringen|nhà Habsburg-Lorraine]].{{Efn|Ban đầu là [[Leopold II của Thánh chế La Mã|Đại vương công Leopold]], sau đó là em trai ông, [[Ferdinand Karl của Áo|Đại vương công Ferdinand]], do sự thay đổi trong trật tự thừa kế ngai vàng của [[Vương tộc Habsburg-Lothringen|Vương tộc Habsburg-Lorraine]], xuất phát từ cái chết đột ngột của người anh trai [[Karl Joseph của Áo|Đại vương công Karl Joseph]] của họ.}}

Một người khác là [[Bathilde xứ Orléans]], người mang theo một của hồi môn rất lớn, bà là con gái duy nhất còn sống của [[Louis Philippe I xứ Orléans|Louis Philippe I, Công tước xứ Orléans]], và là chị gái của [[Louis Philippe II xứ Orléans|Philippe-Égalité]].

Quyết định về người vợ tương lai của Ferdinando được định đoạt nhờ vào thư từ mật thiết của mẹ ông với Hoàng hậu quyền lực [[Maria Theresia của Áo]], người đã hứa với cha mẹ Ferdinand ngai vàng của Hà Lan, vốn đã được trả lại cho Áo theo [[Hiệp ước Aix-la-Chapelle (1748)|Hiệp ước Aix-la-Chapelle]]. Tuy nhiên, điều này chưa bao giờ xảy ra, và kết quả là một liên minh với [[Vương tộc Habsburg|Đế quốc Habsburg]] được dùng để củng cố mối quan hệ giữa hai quốc gia.

== Hôn nhân ==
Các cuộc thương lượng và trao đổi ý kiến được thực hiện tại [[Viên]] và [[Parma]], và đến năm 1769, Ferdinand được sắp đặt kết hôn với [[Maria Amalia của Áo|Nữ Đại Công tước Maria Amalia của Áo]], con gái thứ tám của Hoàng hậu [[Maria Theresia của Áo|Maria Theresia]], đồng thời là chị của 2 Vương hậu tương lai là [[Maria Karolina của Áo|Vương hậu Napoli và Sicilia]] và [[Maria Antonia của Áo|Vương hậu Pháp]].
[[Tập tin:Ferdinand Parma Maria Amalia Austria.jpg|nhỏ|277x277px|Ferdinando và vợ ông, Maria Amalia của Áo.]]
Lễ cưới được cử hành theo hình thức ủy hôn tại Viên vào ngày 27 tháng 6, và chính thức rời quê hương vào ngày 1 tháng 7 năm 1769. Nữ Đại Công tước gặp chồng tương lai tại [[Mantova]] ngày 16 tháng 7. Trong dịp này, bà đi cùng anh trai là [[Joseph II của Thánh chế La Mã|Hoàng đế La Mã Thần thánh Joseph II]], còn  đi cùng các thành viên của [[Vương tộc Sforza]]. Ngày 19 tháng 7, lễ thành hôn chính thức được tổ chức tại Cung điện Công tước Colorno, nơi Ferdinando chào đời. Sau nhiều ngày lễ hội, đôi vợ chồng trẻ chính thức tiến vào Parma vào ngày 24 tháng 7. Trong gần hai mươi năm chung sống, họ có với nhau chín người con.

== Trị vì ==
[[Tập tin:Pécheux - Ferdinand, Duke of Parma - Galleria Nazionale, Parma.png|trái|nhỏ|Chân dung được vẽ bởi [[Laurent Pêcheux]], năm 1766.]]
Dưới thời cai trị các Công quốc, bằng cách trục xuất các [[tu sĩ]] [[Dòng Tên]], bãi bỏ thẩm quyền của Tòa án [[Dị giáo]] trong lãnh thổ của mình và đóng cửa nhiều [[tu viện]] không cần thiết, Ferdinando đôi khi được xem là một trong nhóm những người ủng hộ đại diện thứ yếu của Chủ nghĩa quân chủ chuyên chế khai sáng.

Guillaume du Tillot tiếp tục được trọng dụng sau khi Ferdinando tiếp nhận ngai vàng của Parma khi ông mất cha vào năm 1765 khi mới 14 tuổi. Guillaume Du Tillot giữ Ferdinando không cho ông tham gia chính trị, và được ông ngoại của Công tước, [[Louis XV của Pháp]] sủng ái. Một lá thư của Louis XV gửi cho cháu trai của mình đề ngày tháng 5 năm [[1769]] chứng thực điều này, trong đó ông khuyên cháu trai của mình không nên khinh thường vị quan đã phục vụ tốt cho cha mẹ mình; hơn nữa, Vua Pháp nói rằng không có ai thay thế ông.<ref>Vovk, Justin C. (2010). ''[https://search.worldcat.org/title/914188958 In destiny's hands : five tragic rulers, children of Maria Theresa].'' Bloomington, Ind.: iUniverse, Inc. [[OCLC]] [https://search.worldcat.org/title/914188958 914188958].</ref>

Năm 1789, tại Paris bùng nổ Cách mạng Pháp, sự kiện sau đó dẫn đến việc xử tử quốc vương [[Louis XVI của Pháp|Louis XVI]] và vương hậu [[Maria Antonia của Áo|Marie Antoinette]], em gái út của Maria Amalia. Khi các cuộc chiến tranh Cách mạng Pháp bắt đầu, Ferdinando I tuyên bố trung lập vào năm 1794. Hai năm sau, vào tháng 5 năm 1796, công tước xứ Parma cho phép quân đội Napoléon, đang tiến về [[Milano]], đi qua lãnh thổ Parma. Đến mùa hè năm 1799, công quốc bị quân Pháp xâm chiếm, và Pietro Cavagnari, bộ trưởng của Parma, là người phải đối phó tình hình. Chiến thắng của quân Pháp tại trận Marengo một năm sau đó đã loại bỏ hoàn toàn ảnh hưởng của Áo khỏi khu vực trung lưu sông Po; từ đây bắt đầu một cuộc chiếm đóng thực sự do người Pháp tiến hành, nhằm đảm bảo – thông qua vùng Parma – con đường giao thông thuận lợi từ Cisalpina ra biển qua đèo Cisa. Năm 1801, khi [[Napoléon Bonaparte|Napoléon]] tiếp tục bành trướng quyền lực ở Ý, Tây Ban Nha buộc phải nhượng cho Pháp:Parma,vùng Louisiana của châu Mỹ,và sáu chiến hạm.

Ferdinando đã buộc phải nhượng lại Công quốc Parma cho Pháp theo Hiệp ước Aranjuez. Hiệp ước được ký kết vào ngày 21 tháng 3 năm 1801 giữa Pháp và Tây Ban Nha. Thỏa thuận chung đã xác nhận các điều khoản được nêu trong [[Hiệp ước San Ildefonso lần thứ ba|Hiệp ước San Ildefonso]]. Hơn nữa, Ferdinando đồng ý nhượng Công quốc Parma, Piacenza và Guastalla cho Pháp. Đổi lại, con trai của Ferdinando là [[Ludovico I của Etruria|Louis]] đã nhận được lãnh thổ của [[Đại công quốc Toscana|Đại Công quốc Toscana]] vào thời điểm đó đã được đặt tên là [[Vương quốc Etruria]]. Còn [[Ferdinando III xứ Toscana|Ferdinand III, Đại Công tước xứ]] [[Ferdinando III xứ Toscana|Toscana]] được đền bù bằng các lãnh thổ thế tục của [[Tổng giáo phận vương quyền Salzburg|Tổng Giám mục-Hoàng tử Salzburg]], trở thành [[Tuyển hầu xứ Salzburg|Tuyển hầu quốc Salzburg]] mới.

== Cuối đời ==
Ferdinando I qua đời tại Parma ở tuổi 51, cái chết của ông bị nghi là do đầu độc, song chính quyền Pháp khi đó đã phủ nhận và tuyên bố rằng ông chết vì qua đời do bệnh tật. Thi hài của ông được an táng tại Nhà thờ Tu viện Fontevivo. Tuy nhiên, trước khi qua đời, ông đã lập một Hội đồng nhiếp chính do vợ là Maria Amalia đứng đầu, rõ ràng với mục tiêu chống lại việc thi hành các điều khoản của Hiệp ước Aranjuez liên quan đến công quốc của mình. Tuy nhiên, chính quyền nhiếp chính chỉ tồn tại được vài ngày, trước khi Pháp chính thức sáp nhập Parma vào lãnh thổ của mình.

== Hậu duệ ==
[[Tập tin:Anonymous Miniaturist - Miniature of Ludovico, Caroline, Maria Antonia and Maria Charlotte of Bourbon-Parma ONB.png|nhỏ|270x270px|Những người con còn sống của Công tước xứ Parma, khoảng 1777-1778.]]
Ferdinand và vợ ông, Maria Amalia có chín người con:<ref name=":0">Carrai, Guido (2018). ''Maria Amalia, duchessa di Parma e Piacenza 1746-1804''. [[ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-80-270-3974-6|978-80-270-3974-6]].</ref>

# Công nữ [[Carolina xứ Parma|Carolina]] (22 tháng 11 năm 1770 – 1 tháng 3 năm 1804); năm 1792, bà kết hôn với [[Maximilian xứ Sachsen|Maximilian, Vương thái tử xứ Sachsen]], và hai người có tám người con.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite book |last=Stanga |first=Idelfonso |title=Maria Amalia di Borbone duchessa di Parma 1746-1804 |year=1932}}</ref>
# Công thế tử [[Ludovico I của Etruria|Louis]] (5 tháng 7 năm 1773 – 27 tháng 5 năm 1803); năm 1795, ông kết hôn với chị họ, Vương nữ [[María Luisa Josefina của Tây Ban Nha|María Luisa của Tây Ban Nha]], và có hai người con.<ref name=":1" /> Louis sau này trở thành Quốc vương đầu tiên của Vương quốc Étrurie.
# Công nữ [[Maria Antonia xứ Parma|Maria Antonia]] (28 tháng 11 năm 1774 – 20 tháng 2 năm 1841); bà từng đính hôn với một vương tử thuộc [[Vương tộc Savoia|nhà Savoy]], nhưng vị hôn phu ấy mất sớm. Sau đó, năm 1803, bà trở thành một nữ tu [[Dòng Anh Em Giảng Thuyết|dòng Đa Minh]], lấy tên tu là ''Sœur Luisa Maria'' (Sơ Louisa Maria).<ref>{{Cite book |last=Botti |first=Ferruccio |title=La Principessa Maria Antonia di Borbone suora orsolina}}</ref>
# Công nữ [[Maria Carlotta xứ Parma|Maria Carlotta]] (1 tháng 9 năm 1777 – 6 tháng 4 năm 1813); năm 1797, bà vào dòng Đa Minh và lấy tên tu là ''Sœur Giacinta Domenica'' (Sơ Hyacinth Dominica).<ref>{{Cite book |last=Spiazzi |first=Raimondo |title=Cronache e fioretti del monastero di San Sisto all'Appia |year=1993}}</ref><ref name=":1" />
# Công tử [[Philip Maria xứ Parma|Philip Maria]] (22 tháng 5 năm 1783 – 2 tháng 7 năm 1786); mất khi ba tuổi do bệnh [[scorbut]] (thiếu vitamin C).<ref name=":1" /><ref name="Vovk">Justin C. Vovk: In Destiny's Hands: Five Tragic Rulers, Children of Maria Theresa (2010)</ref>
# Công nữ [[Maria Antonietta Luisa xứ Parma|Maria Antonietta Luisa]] (21 tháng 10 năm 1784 – 22 tháng 10 năm 1785); mất khi mới một tuổi vì [[Đậu mùa|bệnh đậu mùa]].<ref name=":1" /><ref name=":0" />
# Công nữ [[Maria Luisa xứ Parma|Maria Luisa]] (17 tháng 4 năm 1787 – 22 tháng 11 năm 1789); mất lúc hai tuổi do [[viêm màng phổi]].<ref>{{Chú thích web |title=Wayback Machine |url=https://www.ramhg.es/images/stories/pdf/anales/10_2007/06_robles.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190116204826/https://www.ramhg.es/images/stories/pdf/anales/10_2007/06_robles.pdf |archive-date=2019-01-16 |access-date=2025-10-29 |website=www.ramhg.es |page=tr. 326 |language=es |no-pp=y}}</ref><ref name=":1" /><ref name=":0" />
# Một cặp [[Sinh đôi|song sinh]] [[Thai chết lưu|chết non]], gồm một trai và một gái, sinh ngày 21 tháng 5 năm 1789.<ref name=":1" />

== Tổ tiên ==
{{Ahnentafel top|width=100%}}
{{Ahnentafel-compact5
|boxstyle_1=background-color: #0FF;
|boxstyle_2=background-color: #fb9;
|boxstyle_3=background-color: #ffc;
|boxstyle_4=background-color: #bfc;
|boxstyle_5=background-color: #9fe;
|boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0;
|style=font-size: 90%; line-height: 110%;
|1. '''''{{Màu sắc|Blue|Ferdinando I xứ Parma}}'''''
|2. [[Filippo I xứ Parma]]
|3. [[Louise Élisabeth của Pháp]]
|4. [[Felipe V của Tây Ban Nha]]
|5. [[Elisabetta Farnese]]
|6. [[Louis XV của Pháp]]
|7. [[Maria Leszczyńska của Ba Lan]]
|8. [[Louis của Pháp, Đại Trử quân|Louis của Pháp]]
|9. [[Maria Anna Victoria xứ Bayern]]
|10=10. [[Odoardo Farnese, Hoàng tử xứ Parma]]
|11=11. [[Dorothea Sophie xứ Neuburg]]
|12=12. [[Louis, Công tước xứ Burgundy]]
|13=13. [[Marie Adélaïde của Savoy]]
|14=14. [[Stanisław Leszczyński]]
|15=15. [[Katarzyna Opalińska]]
|16=16. [[Louis XIV của Pháp]]
|17=17. [[María Teresa của Tây Ban Nha]]
|18=18. [[Ferdinand Maria, Tuyển hầu tước xứ Bavaria]]
|19=19. [[Henriette Adelaide của Savoy]]
|20=20. [[Ranuccio II Farnese, Công tước xứ Parma]]
|21=21. [[Isabella d'Este]]
|22=22. [[Philip William, Tuyển hầu tước Palatine]]
|23=23. [[Elisabeth Amalie của Hesse-Darmstadt]]
|24=24. [[Louis, Thái tử của Pháp]]
|25=25. [[Maria Anna Victoria của Bavaria]]
|26=26. [[Vittorio Amadeo II của Sardegna]]
|27=27. [[Anne Marie của Orléans]]
|28=28. [[Rafał Leszczyński]]
|29=29. [[Anna Jabłonowska]]
|30=30. [[Jan Karol Opaliński]]
|31=31. [[Zofia Czarnkowska]]
|border=1}}
{{Ahnentafel bottom}}

== Ghi chú ==
<references group="lower-alpha" />

== Chú thích ==
<references />

== Tham khảo ==
{{Thể loại Commons}}{{Vương tử Tây Ban Nha}}

[[Thể loại:Công tước xứ Parma]]
[[Thể loại:Vương tử Tây Ban Nha]]
[[Thể loại:Vương tộc Borbón (Tây Ban Nha)]]
[[Thể loại:Vương tộc Borbone-Parma]]
[[Thể loại:Vương tộc Bourbon]]
[[Thể loại:Vương tử]]
[[Thể loại:Sinh năm 1751]]
[[Thể loại:Mất năm 1802]]
[[Thể loại:Người được nhận Huân chương lông cừu vàng Tây Ban Nha]]