Xem mã nguồn của Filippo I xứ Parma

{{Infobox royalty
| name = Felipe của Tây Ban Nha
| tên gốc = 
| succession = [[Công tước xứ Parma|Công tước Parma, Piacenza và Guastalla]]
| image = Felipe_de_Parma.jpg
| caption = Chân dung của [[Laurent Pécheux]], {{c.}} 1765
| reign = 18 tháng 10 năm 1748 - 18 tháng 7 năm 1765
| predecessor = [[Maria Theresa]] (Parma và Piacenza) <br /> [[Giuseppe Gonzaga, Công tước xứ Guastalla|Giuseppe Maria Gonzaga]] (Guastalla)
| successor = [[Ferdinando I xứ Parma|Ferdinand]]
| spouse = {{marriage |[[Louise Élisabeth của Pháp]]|1739|1759|end=d}}
| issue = {{plainlist|
*[[Isabel của Parma|Isabella, Đại công tước phu nhân Joseph của Áo]]
*[[Ferdinando I xứ Parma|Ferdinand, Công tước xứ Parma]]
*[[María Luisa của Parma|Maria Luisa, Vương hậu nước Tây Ban Nha]]}}
| full name = {{langx|es|Felipe de Borbón y Farnesio}}<br>{{langx|it|Filippo di Borbone}}
| house = [[Nhà Bourbon-Parma|Nhà Bourbone-Parma]] (thành lập)
| father = [[Felipe V của Tây Ban Nha]] {{Vương miện}}
| mother = [[Elisabetta Farnese]]
| birth_date = {{birth date|1720|3|15|df=y}}
| birth_place = [[Royal Alcazar of Madrid|Royal Alcazar]], [[Madrid]], Tây Ban Nha
| death_date = {{death date and age|1765|07|18|1720|3|15|df=y}}
| death_place = [[Alessandria]], [[Ý]]
| religion = [[Giáo hội Công giáo|Công giáo La Mã]]
}}
'''Filippo I xứ Parma''' ([[tiếng Tây Ban Nha]]: ''Felipe'', [[tiếng Ý]]: ''Filippo''; 15 tháng 03 năm 1720 - 18 tháng 07 năm 1765) là vị [[Công tước xứ Parma]] đầu tiên của [[Nhà Bourbon-Parma]]. Ông cai trị [[Công quốc Parma]] từ ngày 18 tháng 10 năm 1748 cho đến khi qua đời vào năm 1765. Ông sinh ra là một vương tử của Đế quốc Tây Ban Nha thuộc [[Vương tộc Bourbon]], con trai thứ 2 của [[Felipe V của Tây Ban Nha|Vua Felipe V]] và người vợ thứ 2 [[Elisabetta Farnese]] thuộc [[Nhà Farnese]] (Gia tộc cai trị [[Công quốc Parma]]).

Công quốc Parma đầu tiên được cai trị bởi [[Nhà Farnese]], do [[Pier Luigi Farnese, Công tước xứ Parma|Pier Luigi Farnese]] con trai [[Con hoang hoàng gia|ngoài giá thú]] của [[Giáo hoàng Phaolô II]] lập ra. Công quốc Parma lúc đầu được thu xếp để trao lại cho anh của Philip là [[Carlos III của Tây Ban Nha|Vương tử Carlos]] (sau trở thành Vua Carlos III của Tây Ban Nha), vì những người con trai của [[Elisabetta Farnese]] không có khả năng thừa kế ngai vàng Tây Ban Nha (vợ đầu của [[Felipe V của Tây Ban Nha]] có tận 4 người con trai). Nhưng sau đó, dưới những hiệp ước chính trị, Vương tử Carlos được trao [[Vương quốc Napoli]] và [[Vương quốc Sicilia]], còn [[Công quốc Parma]] thuộc về [[Vương tộc Habsburg]], đến tận năm 1748, xứ Parma mới quay trở về nằm dưới quyền cai trị của hậu duệ của Nhà Farnese. Sau khi Philip tiếp nhận ngai vàng của Parma, ông đã chính thức lập ra [[Nhà Bourbon-Parma]], một chi nhánh của [[Vương tộc Bourbon]] Tây Ban Nha.

Ông là anh em họ đời đầu tiên của vua [[Louis XV của Pháp]], nhưng sau khi lấy Công chúa [[Louise Élisabeth của Pháp]], ông trở lại trở thành con rể của vị vua này. 

Ông nổi tiếng là người yêu nghệ thuật nhất trong các con của Vua Felipe V. Tính cách ông hòa nhã, ít hình thức, và đời sống gia đình của ông phản ánh sự chuyển biến trong văn hóa cung đình châu Âu thế kỷ XVIII – từ hình thức nghi lễ cứng nhắc sang đề cao đời sống tình cảm gia đình.<ref name=":1" />

==Cuộc sống==
[[Tập tin:El infante Felipe de Borbón, hijo de Felipe V (Palacio Real de La Granja de San Ildefonso).jpg|trái|nhỏ|328x328px|Filippo khi còn nhỏ, bởi Jean Ranc.]]
Filippo sinh ngày 15 tháng 03 năm 1720 tại [[Cung điện Hoàng gia Alcázar]], [[Madrid]] với tên khai sinh ''Felipe de Borbón y Farnesio.''

Là Vương tử Tây Ban Nha, con trai thứ hai và con thứ tư của Quốc vương [[Felipe V của Tây Ban Nha]] với người vợ thứ 2 Vuơng hậu [[Elisabetta Farnese|Elisabeth Farnese]].<ref name=":02">{{Cite web |last=Proyectos |first=HI Iberia Ingeniería y |title=Real Academia de la Historia {{!}} Historia Hispánica |url=https://historia-hispanica.rah.es/biografias/8043-felipe-de-borbon-y-farnesio |access-date=2025-11-22 |website=historia-hispanica.rah.es |language=es}}</ref><ref name=":12">{{Cite web |title=FILIPPO di Borbone, duca di Parma, Piacenza e Guastalla - Enciclopedia |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/filippo-di-borbone-duca-di-parma-piacenza-e-guastalla_(Dizionario-Biografico)/ |access-date=2025-11-22 |website=Treccani |language=it}}</ref> Ông là thành viên của [[Vương tộc Borbón (Tây Ban Nha)|vương tộc Bourbon-Tây Ban Nha]], đồng thời mang danh hiệu ''Grande de España de Primera Clase'' ([[Grandee|Quý tộc Tây Ban Nha hạng Nhất]] ).<ref name=":0">{{Chú thích web |title=Wayback Machine |url=https://www.ramhg.es/images/stories/pdf/anales/10_2007/06_robles.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005161727/https://www.ramhg.es/images/stories/pdf/anales/10_2007/06_robles.pdf |archive-date=2022-10-05 |access-date=2025-10-29 |website=www.ramhg.es |page=316 |language=es}}</ref>

Song ông chỉ đứng thứ 4 trong danh sách thừa kế ngai vàng sau các anh trai cùng cha khác mẹ [[Luis I của Tây Ban Nha|Luis]] và [[Fernando VI của Tây Ban Nha|Ferdinando]], cùng anh ruột [[Carlos III của Tây Ban Nha|Carlos]] trong hàng kế vị. Vì vậy, ông không có vị thế chính trị vững chắc và khó có cơ hội thừa hưởng ngai vàng. Quyền thừa kế của mẹ ông Elisabeth Farnese đối với các [[công quốc Parma]] và [[Phiên bá quốc Toscana|Toscana]] vốn thuộc về anh cả Carlos, khiến Filippo không thể trông chờ lợi ích nào từ các lãnh thổ ấy.[[Tập tin:Felipe de Borbón, duque de Parma (Rusca).jpg|nhỏ|Filippo, Công tước xứ Parma, bởi Francesco Carlo Rusca.]]Trong thời thơ ấu, Vương tử Filippo được nuôi dưỡng tại hoàng cung Madrid, nơi ông sớm bộc lộ niềm yêu thích nghệ thuật hơn là chính sự. Sau khi vua Felipe V thoái vị vào năm 1724, khi Filippo mới bốn tuổi, ông được thiết lập nội phủ riêng dưới sự quản lý của Hầu tước Surco, người chịu trách nhiệm chăm lo việc giáo dục và sinh hoạt hằng ngày của ông; đồng thời, Filippo tiếp tục được đào tạo bởi các tu sĩ [[Dòng Tên]].<ref name=":1">{{Chú thích web |last=Proyectos |first=HI Iberia Ingeniería y |title=Real Academia de la Historia {{!}} Historia Hispánica |url=https://historia-hispanica.rah.es/biografias/8043-felipe-de-borbon-y-farnesio |access-date=2025-10-31 |website=historia-hispanica.rah.es |language=es}}</ref> Từ nhỏ, ông còn được cha mẹ bảo đảm vị thế bằng việc gia nhập các dòng hiệp sĩ quân sự Tây Ban Nha và nắm giữ nhiều chức vụ danh dự như [[Đại trưởng giáo xứ Castilla]] của [[Huân chương Malta|Dòng Malta]], cùng nhiều tước hiệu cai trị lãnh địa khác thuộc [[Huân chương Santiago|Dòng Santiago]], [[Huân chương Calatrava|Calatrava]] và [[Huân chương Alcántara|Alcántara]].

Năm 1737, khi sắp đến tuổi trưởng thành, Filippo được phong Đô đốc Tổng chỉ huy Hải quân Tây Ban Nha và năm sau ông trở thành Bá tước thứ 12 xứ Chinchón. Đến năm 1754, ông nhường tước này cho em trai là [[Luis của Tây Ban Nha|Vương tử Luis]]. <ref name=":1" />

Trong Trong Chiến tranh Kế vị Áo (1740–1748), Filippo chỉ huy quân đội Tây Ban Nha tại Ý với mục tiêu khôi phục các lãnh thổ từng thuộc về [[nhà Farnese]]. Kết thúc cuộc chiến, Hiệp ước Aix-la-Chapelle năm 1748 đã công nhận ông là Công tước hợp pháp của [[Parma]], [[Piacenza]] và [[Guastalla]].<ref name=":1" /> <ref>[https://hal.science/hal-03376747v1/document Small States in an Age of Empires: The Duchy of Parma's Colonial Moment, 1750-1770]</ref>Khi đó 28 tuổi, Filippo chính thức trở thành ''Công tước Filippo I xứ Parma, Piacenza và Guastalla'' sau khi hiệp ước được phê chuẩn. Sau khi quân Áo rút khỏi công quốc vào cuối năm 1748, ông tiến vào lãnh địa của mình và được long trọng đón tiếp tại Parma vào ngày 8 tháng 3 năm 1749.

Khi lên nắm quyền tại Parma, Filippo thừa hưởng một công quốc bị suy yếu nghiêm trọng sau nhiều năm chiến tranh. Với sự hỗ trợ của người vợ [[Louise Élisabeth của Pháp|Louise Élisabeth]] cùng vị đại thần người Pháp Guillaume du Tillot, ông tiến hành một loạt cải cách về hành chính, kinh tế và văn hóa nhằm hiện đại hóa đất nước. Năm 1759, Filippo bổ nhiệm du Tillot làm [[bộ trưởng]] đứng đầu chính quyền, giao nhiệm vụ khôi phục nền [[kinh tế]] và cải tổ bộ máy nhà nước. Chịu ảnh hưởng sâu sắc từ [[Thời kỳ Khai Sáng|tư tưởng Khai sáng]], Filippo khuyến khích [[giáo dục]], [[khoa học]] và [[triết học]], đồng thời bảo trợ nhiều [[học giả]] nổi tiếng như [[Étienne Bonnot de Condillac]] và [[Alexandre Deleyre]]. Dưới triều đại của ông, Parma chứng kiến sự ra đời của nhiều thiết chế văn hóa quan trọng như Học viện Mỹ thuật, Bảo tàng Cổ vật, Nhà in Hoàng gia, Báo Parma và việc cải tổ Đại học Parma. Nhờ đó, Parma dần trở thành một trong những trung tâm tiêu biểu của phong trào Khai sáng tại Ý.<ref name=":1" />

Trong thời gian diễn ra [[Hiệp ước Versailles (1757)|Hiệp ước Versailles thứ hai]] (1757) giữa Pháp và Áo, từng có kế hoạch đưa Filippo lên ngôi vua tại vùng [[Nam Nederlanden|Nam Hà Lan thuộc Áo]] như một phần của sự sắp xếp lãnh thổ giữa các cường quốc châu Âu. Tuy nhiên, tuy nhiên, thỏa thuận này đã bị bác bỏ khi các điều khoản liên quan bị hủy bỏ trong [[Hiệp ước Versailles (1758)|Hiệp ước Versailles thứ ba]] (1758), và Filippo tiếp tục cai trị Công quốc Parma cho đến cuối đời. Trong những năm cuối đời, ông được cho là có mối quan hệ tình cảm với nữ [[Diva|danh ca]] [[opera]] người Ý [[Caterina Gabrielli]].<ref>{{cite encyclopedia |title=Caterina Gabrielli |encyclopedia=Dizionario Biografico degli Italiani |publisher=Istituto dell'Enciclopedia Italiana |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/caterina-gabrielli_(Dizionario-Biografico)/ |access-date=18 February 2026 |language=it}}</ref>

== Hôn nhân và hậu duệ ==
[[Tập tin:La famiglia di Don Filippo di Borbone by Giuseppe Baldrighi (C. 1757).jpg|nhỏ|274x274px|Gia đình của Công tước xứ Parma.]]
Filippo kết hôn với người em họ xa của mình là Vương nữ [[Louise Élisabeth của Pháp|Louise-Élisabeth của Pháp]], con gái vua [[Louis XV của Pháp|Louis XV]] tại [[Alcalá de Henares]], Tây Ban Nha, vào ngày 25 tháng 10 năm 1739. Cuộc hôn nhân này mang tính chính trị, nhằm củng cố mối liên minh giữa hai nhánh [[Vương tộc Bourbon|Bourbon của Pháp]] và [[Bourbon parma|Tây Ban Nha]]. Hai người có với nhau ba người con:
# Infanta [[Isabel của Parma|Isabel xứ Parma]] (31 tháng 12 năm 1741 – 27 tháng 11 năm 1763) – kết hôn với [[Joseph II của Thánh chế La Mã|Đại công tước Joseph của Áo]], anh trai của Vương hậu [[Maria Antonia của Áo|Maria Antonia]]. Cuộc hôn nhân này tăng cường liên kết giữa [[Vương tộc Bourbon|nhà Bourbon]] và [[Vương tộc Habsburg-Lothringen|nhà Habsbourg-Lorraine]]. Isabelle có con, song tất cả đều mất khi còn nhỏ.
# [[Ferdinando I xứ Parma|Ferdinand I, Công tước xứ Parma]] (20 tháng 1 năm 1751 – 9 tháng 10 năm 1802) – kế vị cha làm [[Danh sách nhà cai trị xứ Parma|Công tước xứ Parma]]. Ông kết hôn với Nữ Đại công tước [[Maria Amalia của Áo]], con gái của Hoàng đế [[Franz I của Thánh chế La Mã|Franz I]] và Hoàng hậu [[Maria Theresia của Áo|Maria Theresia]], và có hậu duệ kế tục.
# Infanta [[María Luisa của Parma]] (9 tháng 12 năm 1751 – 2 tháng 1 năm 1819) – kết hôn với Quốc vương [[Carlos IV của Tây Ban Nha]], và có hậu duệ.<ref name=":0" />

Cuộc hôn nhân giữa Filippo và Louise Élisabeth được ghi nhận là thiếu hạnh phúc. Louise Élisabeth mất vì bệnh đậu mùa năm 1759, hưởng dương 32 tuổi.

== Qua đời ==
Filippo qua đời đột ngột vào ngày 18 tháng 7 năm 1765 tại [[Alessandria]], [[Vương quốc Sardegna]],<ref name=":12" /> sau khi hộ tống con gái út Maria Luisa đến [[Genoa|Genova]] để lên đường sang Tây Ban Nha kết hôn với Thân vương Carlos (sau là Vua [[Carlos IV của Tây Ban Nha|Carlos IV]]). 

Thông qua Con gái Maria Luisa, Filippo xứ Parma là tổ tiên của các nhánh Bourbon phụ hiện nay, bao gồm: [[Vương tộc Borbone-Parma|Nhà Bourbon-Tây Ban Nha]], [[Vương tộc Borbone-Hai Sicilie|Nhà Bourbon-Hai Sicilia]] và [[Vương tộc Orléans|Nhà Orléans]].

== Danh hiệu và huân chương ==
* {{flagcountry|Vương quốc Pháp}}: Hiệp sĩ Huân chương của Dòng Chúa Thánh Thần (''Order of the Holy Spirit''), được phong vào ngày 22 tháng 3 năm 1736.

== Gia phả ==
{{ahnentafel top|Gia phả của Filippo I xứ Parma|width=100%}}
<center>
{{ahnentafel-compact5
|style=font-size: 90%; line-height: 110%;
|border=1
|boxstyle_1=background-color: #0FF;
|boxstyle_2=background-color: #fcc;
|boxstyle_3=background-color: #ffc;
|boxstyle_4=background-color: #bfc;
|boxstyle_5=background-color: #9fe;
|1= 1. '''Filippo I xứ Parma'''
|2= 2. [[Felipe V của Tây Ban Nha]]
|3= 3. [[Elisabetta Farnese]]
|4= 4. [[Louis của Pháp, Đại Trữ quân|Louis của Pháp]]
|5= 5. [[Maria Anna Victoria xứ Bayern]]
|6= 6. [[Odoardo II Farnese]]
|7= 7. [[Dorothea Sophie xứ Neuburg]]
|8= 8. [[Louis XIV của Pháp]]
|9= 9. [[María Teresa của Tây Ban Nha]]
|10= 10. [[Ferdinand Maria, Tuyển hầu xứ Bayern|Ferdinand Maria I xứ Bayern]]
|11= 11. [[Enrichetta Adelaide của Savoia]]
|12= 12. [[Ranuccio II Farnese]]
|13= 13. [[Isabella d'Este, Công tước phu nhân xứ Parma|Isabella của Este]]
|14= 14. [[Philipp Wilhelm I xứ Pfalz]]
|15= 15. [[Elisabeth Amalie xứ Hessen-Darmstadt]]
|16= 16. [[Louis XIII của Pháp]]
|17= 17. [[Ana của Tây Ban Nha]]
|18= 18. [[Felipe IV của Tây Ban Nha]]
|19= 19. [[Élisabeth của Pháp và Navarra]]
|20= 20. [[Maximilian I, Tuyển hầu xứ Bayern|Maximilian I xứ Bayern]]
|21= 21. [[Maria Anna của Áo, Tuyển hầu phu nhân xứ Bayern|Maria Anna của Áo]]
|22= 22. [[Vittorio Amedeo I của Savoia]]
|23= 23. [[Christine Marie của Pháp]]
|24= 24. [[Odoardo I Farnese]]
|25= 25. [[Margherita de' Medici]]
|26= 26. [[Francesco I d'Este]]
|27= 27. [[Maria Caterina Farnese]]
|28= 28. [[Wolfgang Wilhelm xứ Pfalz-Neuburg]]
|29= 29. [[Magdalena xứ Bayern]]
|30= 30. [[Georg II xứ Hessen-Darmstadt]]
|31= 31. [[Sophia Eleonore xứ Sachsen]]}}
</center>
{{ahnentafel bottom}}

== Huy hiệu ==
<gallery mode="packed" heights="300">
Tập tin:Coat of Philip, Duke of Parma as Spanish Infante.svg|Huy hiệu khi còn là Vương tử của Tây Ban Nha.<ref>Balechou, Jean Joseph. [https://bndigital.bnportugal.gov.pt/ "Don Philippe, Infant d'Espagne"] (bằng tiếng Bồ Đào Nha). Thư viện Quốc gia Bồ Đào Nha.</ref>
Tập tin:Ducal Coat of Arms of Parma (1748-1802).svg|Huy hiệu khi là Công tước xứ Parma, Piacenza và Guastalla.<ref> [https://encuadernacion.realbiblioteca.es/index.php?p=searchexlibris&t=identificacion&i=72 "Parma, Fernando I de Borbón, Duque de (1751-1802)"]. Cơ sở dữ liệu Ex-Libris (bằng tiếng Tây Ban Nha). Thư viện Hoàng gia Tây Ban Nha . </ref>
</gallery>

==Tham khảo==
{{Thể loại Commons}}
{{tham khảo}}

{{Vương tử Tây Ban Nha}}

[[Thể loại:Công tước xứ Parma]]
[[Thể loại:Vương tử Tây Ban Nha]]
[[Thể loại:Vương tộc Borbone-Parma]]
[[Thể loại:Vương tộc Borbón (Tây Ban Nha)]]
[[Thể loại:Vương tộc Bourbon]]
[[Thể loại:Vương tử]]
[[Thể loại:Sinh năm 1720]]
[[Thể loại:Mất năm 1765]]
[[Thể loại:Công tước xứ Guastalla]]
[[Thể loại:Người được nhận Huân chương lông cừu vàng Tây Ban Nha]]
[[Thể loại:Người Tây Ban Nha thế kỷ 18]]
[[Thể loại:Tướng Tây Ban Nha]]
[[Thể loại:Hoàng tử xứ Parma và Piacenza]]
[[Thể loại:Grandee Tây Ban Nha]]