Xem mã nguồn của Họ Cá trổng

{{Bảng phân loại
| image = Anchovy closeup.jpg
| image_caption = Cá cơm châu Âu
| regnum = [[Động vật|Animalia]]
| phylum =
[[Động vật có dây sống|Chordata]]
| classis = [[Lớp Cá vây tia|Actinopterygii]]
| ordo = [[Bộ Cá trích|Clupeiformes]]
| familia = '''Engraulidae'''
| familia_authority = [[Theodore Nicholas Gill|Gill]], 1861<ref>Gill T. N., 1861: [https://www.biodiversitylibrary.org/item/17713#page/45/mode/1up Catalogue of the fishes of the eastern coast of North America, from Greenland to Georgia]. ''Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia'', 13 (Suppl.): 1–63.</ref>
| type_genus = ''[[Engraulis]]''
| type_genus_authority = [[Georges Cuvier|Cuvier]], [[1816]]
| subdivision_ranks = [[Chi (sinh học)|Các phân họ và chi]]
| subdivision = Xem trong bài (''Phân loại'').
|name=Họ Cá trổng}}
'''Họ Cá trổng''' hay '''họ Cá cơm''' ([[danh pháp|danh pháp khoa học]]: '''''Engraulidae''''') là một họ chứa các loài [[cá]] chủ yếu sống trong nước mặn, với một số loài sống trong nước lợ và một vài loài ở Nam Mỹ sống trong nước ngọt,<ref>{{chú thích tạp chí | author=Loeb, M.V. | year=2012 | title=A new species of Anchoviella Fowler, 1911 (Clupeiformes: Engraulidae) from the Amazon basin, Brazil | journal=Neotropical Ichthyology | volume=10 | issue=1 | pages=13–18 | doi=10.1590/s1679-62252012000100002}}</ref>. Chúng có kích thước nhỏ, [[chiều dài]] tối đa là 40&nbsp;cm, thường là dưới 15&nbsp;cm, phổ biến là bơi thành đàn và ăn theo kiểu lọc các loại [[sinh vật phù du]], chủ yếu là động vật phù du, với một số loài ăn cả cá con mới nở. Chúng phân bố khắp thế giới. Chúng được phân loại như là [[cá béo]].<ref>{{chú thích báo|url=http://www.food.gov.uk/news/newsarchive/2004/jun/oilyfishdefinition|title=What's an oily fish?|date=ngày 24 tháng 6 năm 2004|publisher=Food Standards Agency, UK.|access-date=2019-03-13|archive-date=2010-12-10|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20101210005807/http://www.food.gov.uk/news/newsarchive/2004/jun/oilyfishdefinition|url-status=dead}}</ref>

==Đặc trưng==
[[Tập tin:Engraulis encrasicolus Gervais flipped.jpg|nhỏ|300px|phải|<center>Cá cơm châu Âu (''[[Engraulis encrasicolus]]'') - loài điển hình của họ này.</center>]]

Cá cơm là cá nhỏ, phần lưng màu xanh lục với ánh phản chiếu màu xanh lam do một sọc dọc theo thân màu trắng bạc, chạy từ gốc vây đuôi. Chúng có kích thước {{convert|2|to|40|cm|in|abbr=on}} ở cá trưởng thành,<ref name=FB /> và hình dạng cơ thể là khá biến động, với cá có thân hình thon mảnh hơn ở các quần thể phía bắc.

Mõm tù với các răng nhỏ và nhọn ở cả hai hàm. Mõm có cơ quan chứa đầy chất gel (chất đặc quánh), được người ta cho là một giác quan, mặc dù chức năng chính xác của nó là gì thì vẫn chưa rõ.<ref name=EoF>{{chú thích sách |editor1=Paxton J. R. |editor2=Eschmeyer W. N. |author= Nelson Gareth|year=1998|title=Encyclopedia of Fishes|url=https://archive.org/details/encyclopediaoffi00unse |publisher= Academic Press|location=San Diego|pages= [https://archive.org/details/encyclopediaoffi00unse/page/n97 94]–95|isbn= 0-12-547665-5}}</ref> Miệng to hơn miệng của [[Họ Cá gtrichs|cá trích]] và [[Họ Cá suốt|cá suốt]], hai nhóm cá mà cá cơm trông rất giống về nhiều khía cạnh khác.

== Phân loại ==
Theo FishBase.org thì họ này bao gồm 18 chi và khoảng 173 loài.<ref name=FB>{{FishBase family|family=Engraulidae|year=2023|last1=Nelson|first1=Joseph S.|last2=Grande|first2=Terry C.|last3=Wilson|first3=Mark V. H.|year=2016|title=''Fishes of the World''|edition=5|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9781118342336 }}</ref>
* Phân họ [[Coiliinae]]: Gồm 7 chi, 52 loài
** Chi ''[[Coilia]]'': 13 loài cá lành canh, cá mào gà, sống trong môi trường nước mặn và nước ngọt
** Chi ''[[Lycothrissa crocodilus|Lycothrissa]]'': 1 loài cá lẹp sâu, cá tớp xuôi (''[[Lycothrissa crocodilus]]'')
** Chi ''[[Papuengraulis micropinna|Papuengraulis]]'': 1 loài (''[[Papuengraulis micropinna]]'')
** Chi ''[[Pseudosetipinna haizhouensis|Pseudosetipinna]]'': 1 loài (''[[Pseudosetipinna haizhouensis]]'')
** Chi ''[[Setipinna]]'': 8 loài cá lẹp
** Chi ''[[Thrissina]]'': 8 loài cá lẹp
** Chi ''[[Thryssa]]'': 20 loài cá lẹp
* Phân họ [[Engraulinae]]: Gồm 11 chi, 121 loài.
** Chi ''[[Amazonsprattus scintilla|Amazonsprattus]]'': 1 loài (''[[Amazonsprattus scintilla]]'')
** Chi ''[[Anchoa]]'': 35 loài
** Chi ''[[Anchovia]]'': 3 loài
** Chi ''[[Anchoviella]]'': 18 loài
** Chi ''[[Cetengraulis]]'': 2 loài
** Chi ''[[Encrasicholina]]'': 11 loài cá cơm
** Chi ''[[Engraulis]]'': 9 loài
** Chi ''[[Jurengraulis juruensis|Jurengraulis]]'': 1 loài (''[[Jurengraulis juruensis]]'')
** Chi ''[[Lycengraulis]]'': 5 loài
** Chi ''[[Pterengraulis atherinoides|Pterengraulis]]'': 1 loài (''[[Pterengraulis atherinoides]]'')
** Chi ''[[Stolephorus]]'': 35 loài cá cơm

Tại [[Việt Nam]], người ta ghi nhận khoảng 28 loài của các chi ''[[Coilia]]'', ''[[Encrasicholina]]'', ''[[Engraulis]]'', ''[[Lycothrissa]]'', ''[[Setipinna]]'', ''[[Stolephorus]]'', ''[[Thrissina]]'' và ''[[Thryssa]]''.

[[Tập tin:Hai san Hau Loc04.JPG|nhỏ|trái|300px|Cá trổng sau khi được chế biến khô, tại vùng biển [[Hậu Lộc]], [[Thanh Hóa]], [[Việt Nam]]. ]]

== Chế biến và sử dụng ==
[[Tập tin:Acciughe 2.jpg|nhỏ|Cá cơm ở Liguria, Ý]]
Cá cơm được bảo quản bằng cách làm sạch ruột, ướp [[muối]], làm chín và sau đó đóng hộp với [[dầu ăn]]. Chúng là một loại cá thực phẩm quan trọng. Hợp hay không hợp khẩu vị thường căn cứ vào mùi của cá cơm. Chúng có tiếng là nặng mùi. Vào thời [[Đế quốc La Mã]], chúng là nguyên liệu để làm nước sốt cá lên men gọi là ''[[garum]]'', là sản phẩm chủ yếu trong ẩm thực cũng như là mặt hàng được sản xuất với số lượng công nghiệp để buôn bán xa. Ngày nay, chúng là thành phần chủ yếu trong món [[xa lát Caesar]], [[Spaghetti alla Puttanesca]], hay phủ thêm lên trên bánh [[pizza]]. Vì hương vị mạnh, chúng cũng dùng trong một số nước chấm, bao gồm [[nước sốt Worcestershire]], [[nước mắm]], và trong một số biến thể của [[nước sốt Café de Paris#Bơ Café de Paris|Bơ Café de Paris]]. [[Ngư dân]] cũng dùng cá cơm như là mồi để đánh bắt các loại cá lớn hơn như [[cá ngừ đại dương|cá ngừ]] hay [[cá vược]] nước mặn.

Tính nặng mùi gắn liền với cá cơm là do quá trình chế biến. Cá cơm tươi, được biết đến ở [[Ý|Italia]] với tên ''alici'', có mùi vị dễ chịu hơn. Tại các nước nói [[tiếng Anh]], ''alici'' đôi khi được gọi là "cá cơm trắng" và thông thường được bán tại các tiệm ăn trong dạng giầm nước xốt với một chút [[giấm|dấm]].

[[Cá cơm châu Âu]] ''Engraulis encrasicolus'' là loài cá cơm có giá trị thương mại. [[Maroc]] hiện nay dẫn đầu thế giới trong công nghiệp đóng hộp cá cơm. Các nhà máy công nghiệp cá cơm dọc theo bờ biển [[Cantabria]] hiện nay đã làm thu hẹp nghề muối cá truyền thống của người xứ [[Catalunya|Catalonia]], mặc dù ngành công nghiệp này mới chỉ được bắt đầu ở Cantabria bởi những người muối cá Sicilia vào giữa [[thế kỷ 19]].

Việc đánh bắt thái quá cá cơm cũng là một vấn đề. Kể từ thập niên [[1980]], các tàu đánh bắt lớn được cơ giới hóa ở [[Pháp]] đã thực hiện việc đánh bắt các loài cá cơm bằng những chiếc lưới kéo có mắt rất nhỏ.

==Các loài ở quy mô đánh bắt thương mại==
{| class="wikitable collapsible"
|-
! colspan="11"| Các loài có tầm quan trọng thương mại
|-
! Tên thông thường
! Tên khoa học
! [[Chiều dài]]<br/>tối đa
! [[Chiều dài]]<br/>phổ biến
! Trọng lượng<br/>tối đa
! Tuổi<br/>tối đa
! [[Bậc dinh dưỡng|Bậc<br/>dinh dưỡng]]
! [[FishBase|Fish<br/>Base]]
! [[FAO]]
! [[ITIS]]
! [[IUCN|Tình trạng IUCN]]
|-
| Cá cơm châu Âu*
| ''[[Engraulis encrasicolus]]'' <small>(Linnaeus, 1758)</small>
| align="right" | {{convert|abbr=on|20,0|cm|in}}
| align="right" | {{convert|abbr=on|13,5|cm|in}}
| align="right" | kg
| align="right" | 5 năm
| align="center" | 3,11
| align="center" | <ref>{{FishBase | genus = Engraulis | species = encrasicolus | year = 2019}}</ref>
| align="center" | <ref>[http://www.fao.org/fishery/species/2106/en ''Engraulis encrasicolus'' (Linnaeus, 1758)]. FAO, Species Fact Sheet. Tra cứu tháng 3 năm 2019.</ref>
| align="center" | <ref>{{ITIS |id=161831 |taxon=Engraulis encrasicolus}}</ref>
| align="center" | <small>Không đánh giá</small>
|-
| Cá cơm Argentina
| ''[[Engraulis anchoita]]'' <small>(Hubbs & Marini, 1935)</small>
| align="right" | {{convert|abbr=on|17,0|cm|in}}
| align="right" | cm
| align="right" | {{convert|abbr=on|0,025|kg|oz}}
| align="right" | năm
| align="center" | 2,51
| align="center" | <ref>{{FishBase | genus = Engraulis | species = anchoita | year = 2019}}</ref>
| align="center" | <ref>[http://www.fao.org/fishery/species/2916/en ''Engraulis anchoita'' (Hubbs & Marini, 1935)]. FAO, Species Fact Sheet. Tra cứu tháng 3 năm 2019.</ref>
| align="center" | <ref>{{ITIS |id=551338 |taxon=Engraulis anchoita}}</ref>
| align="center" | <small>Không đánh giá</small>
|-
| Cá cơm California
| ''[[Engraulis mordax]]'' <small>(Girard, 1856)</small>
| align="right" | {{convert|abbr=on|24,8|cm|in}}
| align="right" | {{convert|abbr=on|15,0|cm|in}}
| align="right" | {{convert|abbr=on|0,068|kg|oz}}
| align="right" | năm
| align="center" | 2,96
| align="center" | <ref>{{FishBase | genus = Engraulis | species = mordax | year = 2019}}</ref>
| align="center" | <ref>[http://www.fao.org/fishery/species/2107/en ''Engraulis mordax'' (Girard, 1856)]. FAO, Species Fact Sheet. Tra cứu tháng 3 năm 2019.</ref>
| align="center" | <ref>{{ITIS |id=zzzzz |taxon=Engraulis mordax}}</ref>
| [[Tập tin:LC IUCN 3 1.svg|LC IUCN 3 1.svg]] <small>Ít quan tâm</small><ref>{{chú thích IUCN |author=Di Dario, F. |date=2021 |title=''Engraulis mordax'' |volume=2021 |page=e.T183856A102904070 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T183856A102904070.en |access-date=20 December 2021}}</ref>
|-
| Cá cơm Nhật Bản
| ''[[Engraulis japonicus]]'' <small>(Temminck & Schlegel, 1846)</small>
| align="right" | {{convert|abbr=on|18,0|cm|in}}
| align="right" | {{convert|abbr=on|14,0|cm|in}}
| align="right" | {{convert|abbr=on|0,045|kg|oz}}
| align="right" | 4 năm
| align="center" | 2,60
| align="center" | <ref>{{FishBase | genus = Engraulis | species = japonicus | year = 2019}}</ref>
| align="center" | <ref>[http://www.fao.org/fishery/species/2915/en ''Engraulis japonicus'' (Temminck & Schlegel, 1846)]. FAO, Species Fact Sheet. Tra cứu tháng 3 năm 2019.</ref>
| align="center" | <ref>{{ITIS |id=161835 |taxon=Engraulis japonicus}}</ref>
| align="center" | <small>Không đánh giá</small>
|-
| Cá cơm Peru
| ''[[Engraulis ringens]]'' <small>(Jenyns, 1842)</small>
| align="right" | {{convert|abbr=on|20,0|cm|in}}
| align="right" | {{convert|abbr=on|14,0|cm|in}}
| align="right" | kg
| align="right" | 3 năm
| align="center" | 2,70
| align="center" | <ref>{{FishBase | genus = Engraulis | species = ringens | year = 2019}}</ref>
| align="center" | <ref>[http://www.fao.org/fishery/species/2917/en ''Engraulis ringens'' (Jenyns, 1842)]. FAO, Species Fact Sheet. Tra cứu tháng 3 năm 2019.</ref>
| align="center" | <ref>{{ITIS |id=183775 |taxon=Engraulis ringens}}</ref>
| [[Tập tin:LC IUCN 3 1.svg|LC IUCN 3 1.svg]] <small>Ít quan tâm</small><ref>{{chú thích IUCN |author=Di Dario, F. |author2=Hüne, M. |author3=Pérez-Matus, A. |author4=Vega, R. |date=2021 |title=''Engraulis ringens'' |volume=2021 |page=e.T183775A102904317 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T183775A102904317.en |access-date=20 December 2021}}</ref>
|-
| Cá cơm Nam Phi
| ''[[Engraulis capensis]]'' <small>(Gilchrist, 1913)</small>
| align="right" | {{convert|abbr=on|17,0|cm|in}}
| align="right" | cm
| align="right" | kg
| align="right" | năm
| align="center" | 2,80
| align="center" | <ref>{{FishBase | genus = Engraulis | species = capensis | year = 2019}}</ref>
| align="center" | <ref>[http://www.fao.org/fishery/species/2919/en ''Engraulis capensis'' (Gilchrist, 1913)]. FAO, Species Fact Sheet. Tra cứu tháng 3 năm 2019.</ref>
| align="center" | <ref>{{ITIS |id=551339 |taxon=Engraulis capensis}}</ref>
| align="center" | <small>Không đánh giá</small>
|}
<small>* Loài điển hình.</small>

==Nghề cá==
{{multiple image
 | align = center
 | direction = horizontal
 | width = 350
 | header = Đánh bắt cá cơm toàn cầu theo FAO, tính bằng tấn.
 | header_align = 
 | header_background = 
 | footer = 
 | footer_align = 
 | footer_background = 
 | background color = 
 | image1=Global capture of all anchovy.png
 | caption1=Đánh bắt cá cơm theo FAO (xanh lục là cá cơm Peru)<ref name="FAOdata"/>
 | image2 = Time series for global capture of anchoveta.png
 | alt2 = 
 | caption2 = <center>↑&nbsp;Cá cơm Peru 1950–2010<ref name=FAOdata /></center>
 | image3 = Time series for global capture of other anchovy.png
 | alt3 = 
 | caption3 = <center>↑&nbsp;Cá cơm khác 1950–2010 <ref name=FAOdata /></center>
 | image4 = <!-- add this here because it's presence corrects a scaling bug -->
 | image5 = Time series for global capture of all anchovy 2.png
 | caption5 = Đánh bắt cá cơm thương mại toàn cầu, triệu tấn 1950–2010<ref name=FAOdata>Dựa trên dữ liệu có nguồn từ [http://www.fao.org/fishery/species/search/en FAO Species Fact Sheets] tương ứng.</ref>
}}

== Thông tin thêm ==
* Trong loạt phim hoạt hình ''Futurama'' trên ti vi, cá cơm bị tuyệt chủng do sự đánh bắt thái quá và do chúng bị những người Decapod (như [[bác sĩ Zoidberg]] ăn thịt).

== Xem thêm ==
*[[Cá béo]]
{{Cá thương phẩm}}

== Hình ảnh ==
<gallery>
Tập tin:Anchovies-monterey.jpg
Tập tin:Anchoas en aceite-2009.jpg
Tập tin:Hamsi.jpg
</gallery>

==Tham khảo==
{{tham khảo|30em}}

== Liên kết ngoài ==
* {{wikispecies nội dòng|Engraulidae}}
* {{Commonscat-inline|Engraulidae}}
{{Đa dạng cá}}
{{Taxonbar |from = Q192662 }}

[[Thể loại:Họ Cá trổng| ]]
[[Thể loại:Họ động vật|Cá trổng, họ]]