Xem mã nguồn của Hồng Bàng

{{other|Hồng Bàng (định hướng)}}
{{Trích dẫn quá dài|date=Tháng 3/2023}}
{{Nguồn sơ cấp|date=Tháng 3/2023}}
{{Infobox country
| native_name = {{lang|vi| 鴻龐氏 }}
| conventional_long_name = Thời đại Hồng Bàng<br/>
Hồng Bàng thị
| common_name = Xích Quỷ, sau là Văn Lang
| status = Vương quốc [[truyền thuyết]] (chưa thể kiểm chứng)
| era = [[Thời kỳ cổ đại]], [[Thời đại đồ đồng]], [[Thời đại đồ sắt]]
| government_type = Quân chủ chuyên chế|
| year_start = 2879 TCN
| year_end = 258 TCN|
| event_start = [[Kinh Dương Vương]] thành lập liên minh [[Xích Quỷ]]
| date_start = 
| event_end = [[Thục Phán]] đem quân tiêu diệt
| date_end = |
| event1 = 
| date_event1 = 
| event2 = [[Lạc Long Quân]] lên ngôi và đổi tên nước thành [[Văn Lang]]
| date_event2 = 2524 TCN
| event3 = 
| date_event3 = |
| event_pre = 
| date_pre = ||<!--- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 --->
| p1 = 
| flag_p1 = 
| p2 = 
| p3 = 
| p4 = 
| s1 = Âu Lạc
| flag_s1 = |
| image_flag = 
| flag_border = 
| flag = 
| flag_type = |
| image_coat = File:Trống_đồng_Đông_Sơn.svg
| symbol = 
| symbol_type = Trống đồng Đông Sơn|
| image_map = Hồng Bàng Dynasty (orthographic projection).svg|
| capital = Ngàn Hống <small>(~2879 TCN – ?)</small><br>Nghĩa Lĩnh <small>(Thế kỷ XXIX TCN)</small><br>[[Phong Châu]] <small>(Tới 258&nbsp;TCN)</small>
| national_motto = 
| national_anthem = 
| common_languages = 
| religion = Thuyết vật linh, tín ngưỡng truyền thống
| currency = |
| title_leader = [[Vua Việt Nam#Thời kỳ nguyên sử|Vua]]
| leader1 = [[Kinh Dương Vương]] (đầu tiên)
| year_leader1 = 2879–2794 TCN
| leader2 = [[Hùng Duệ Vương]] (cuôi cùng)
| year_leader2 = 408–258 TCN|
| title_deputy = 
| deputy1 = 
| year_deputy1 = 
| deputy2 = 
| year_deputy2 = 
| deputy3 = 
| year_deputy3 = 
| deputy4 = 
| year_deputy4 = 
| deputy5 = 
| year_deputy5 = 
| deputy6 = 
| year_deputy6 = ||<!--- Area and population of a given year --->
| stat_year1 = 
| stat_area1 = 
| stat_pop1 = 
| stat_year2 = 
| stat_area2 = 
| stat_pop2 = 
| stat_year3 = 
| stat_area3 = 
| stat_pop3 = 
| footnotes = 
| today = [[Việt Nam]]<br>[[Trung Quốc]]
| map_caption = Vị trí của triều đại Hồng Bàng. Khu vực màu xanh đậm đại diện cho lãnh thổ cốt lõi của nó, trong khi khu vực màu xanh nhạt đánh dấu [[Nam Cương]], có thể liên quan đến [[Văn Lang]]
| image_map2 = Territorial divisions of Văn Lang during the Hồng Bàng dynasty.svg
| map_caption2 = Phân chia lãnh thổ [[Văn Lang]] dưới thời Hồng Bàng.
}}
{{Lịch sử Việt Nam}}
'''Hồng Bàng thị''' ([[chữ Hán]]: 鴻龐氏) hay '''Thời đại Hồng Bàng''' là một giai đoạn lịch sử thuộc thời đại thượng cổ của [[lịch sử Việt Nam]].

Thời đại này dựa nhiều trên các [[truyền thuyết]], truyện kể ở những tác phẩm như [[Lĩnh Nam chích quái]]<ref>{{chú thích web | url = https://online.fliphtml5.com/oimsx/zxbt/#p=17 | tiêu đề = Lĩnh Nam Chích Quái | author = | ngày = | ngày truy cập = 16 tháng 4 năm 2025 | nơi xuất bản = | ngôn ngữ = }}</ref> và được hợp thức hóa trở thành một giai đoạn lịch sử qua [[Đại Việt sử ký toàn thư]],<ref>{{Chú thích web |url=https://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/sach/dvsktt/dvsktt01.html |title=Bản sao đã lưu trữ |access-date=2023-06-04 |archive-date=2021-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210803072052/https://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/sach/dvsktt/dvsktt01.html |url-status=dead }}</ref> cuốn sử thư đã đưa Hồng Bàng thị làm Kỷ đầu tiên.

==Niên đại==
Theo [[Đại Việt Sử ký Toàn thư]]: [[Đế Minh]] là cháu ba đời của vua [[Thần Nông]], đi tuần thú phương Nam, đến núi [[Ngũ Lĩnh]] (nay thuộc tỉnh [[Hồ Nam]], [[Trung Hoa]]) gặp một nàng tiên, lấy nhau đẻ ra người con tên là [[Kinh Dương Vương|Lộc Tục]]. Sau Đế Minh truyền ngôi lại cho con trưởng là [[Đế Ly|Đế Nghi]] làm vua phương Bắc (từ núi Ngũ Lĩnh về phía Bắc), phong cho Lộc Tục làm vua phương Nam (từ núi Ngũ Lĩnh về phía Nam), xưng là [[Kinh Dương Vương]], quốc hiệu là [[Xích Quỷ]]. Kinh Dương Vương làm vua Xích Quỷ vào năm [[Nhâm Tuất]] 2879 TCN, lấy Thần Long là con gái [[Hồ Động Đình|Động Đình Hồ quân]] còn gọi là [[Vụ Tiên nữ]], Long nữ sinh ra [[Lạc Long Quân|Sùng Lãm]], nối ngôi làm vua, xưng là [[Lạc Long Quân]]. [[Lạc Long Quân]] lấy [[Âu Cơ|Âu Cơ (một nàng tiên ở phương Bắc),]] sinh một lần trăm người con. Một hôm, Lạc Long Quân bảo Âu Cơ rằng: "Ta là giống [[rồng]], nàng là giống [[tiên]], thủy hỏa khắc nhau, chung hợp thật khó". Bèn từ biệt nhau, chia 50 con theo mẹ về núi, 50 con theo cha về ở miền biển (có bản chép là về [[Nam Hải]]), phong cho con trưởng làm [[Hùng Vương]], nối ngôi vua.<ref>Đại Việt Sử ký Toàn thư, [[Ngô Sĩ Liên]].</ref>

Còn trong bộ [[Việt sử lược]] có dành những dòng sau cho các vua Hùng: Đến đời Trang Vương [[nhà Chu]] (696–682 trước Công nguyên) ở bộ Gia Ninh có người lạ, dùng ảo thuật qui phục được các bộ lạc, tự xưng là Hùng Vương đóng đô ở Văn Lang, đặt quốc hiệu là [[Văn Lang]], phong tục thuần lương chơn chất, chính sự dùng lối thắt gút. Truyền được 18 đời đều xưng là [[Hùng Vương]].<ref>{{Chú thích web|url = https://cvdvn.files.wordpress.com/2018/03/dai-viet-su-luoc-khuyet-danh.pdf|tiêu đề = Việt Sử lược}}</ref> (Nếu dựa theo sách này thì 18 đời vua Hùng, mỗi đời sẽ cai trị trung bình hơn 24 năm).

Đầu [[thời đại đồ đồng|thời kỳ đồ đồng]], [[người Việt]] gồm khoảng 15 nhóm [[Lạc Việt]] khác nhau sống trên vùng núi [[Miền Bắc (Việt Nam)|miền Bắc]] và miền [[đồng bằng sông Hồng|châu thổ sông Hồng]] và hơn 12 nhóm [[Âu Việt]] sống ở [[vùng Đông Bắc (Việt Nam)|vùng Đông Bắc]], ngoài ra còn có một số nhóm người sinh sống trên các lưu vực sông thuộc khu vực Thanh Nghệ Tĩnh ngày nay. Để tiện việc trao đổi buôn bán, phòng chống lụt lội, chống lại kẻ thù... những bộ lạc Lạc Việt dần được gom lại thành một nước lấy tên [[Văn Lang]] và người đứng đầu tự xưng là [[Hùng Vương]].

Có ít nhất 18 đời Hùng Vương cai trị trong thời đại Hồng Bàng, cho đến năm [[258 TCN]]. Các thông tin về các đời vua Hùng dựa nhiều trên các [[truyền thuyết]]. Cũng có nhiều bằng chứng [[khảo cổ học]] như [[trống đồng Đông Sơn]] được tìm thấy ở [[Miền Bắc (Việt Nam)|miền bắc Việt Nam]] có cùng niên đại với thời kỳ Hồng Bàng, thể hiện một nền [[văn hóa đồ đồng]] rất phát triển ([[văn hóa Đông Sơn]]).

==Hình thái xã hội==
:''Xem thêm:'' [[Hành chính Việt Nam thời Hồng Bàng]]

[[Văn Lang]], được coi là [[quốc hiệu]] đầu tiên của nước [[Việt Nam]], có kinh đô đặt ở [[Phong Châu (kinh đô)|Phong Châu]] (nay thuộc tỉnh [[Phú Thọ]]). Lãnh thổ gồm [[Bắc Bộ Việt Nam|Bắc Bộ]] và ba tỉnh [[Thanh Hóa]], [[Nghệ An]], [[Hà Tĩnh]] bây giờ.

Theo ''[[Lĩnh Nam chích quái]]'', quyển 1, Hồng Bàng thị truyện (鴻龐氏傳) thì nước Văn Lang:
* Đông giáp [[Nam Hải]] (南海), tức [[biển Đông]]
* Tây tới [[Ba Thục]] (巴蜀)
* Bắc tới [[hồ Động Đình]] (洞庭湖)
* Nam tới nước [[Hồ Tôn Tinh]] (胡猻精), còn gọi là nước Hồ Tôn (胡孫). Hồ Tôn Tinh về sau trở thành nước [[Chiêm Thành]] (占城).
Cả nước được chia thành 15 [[bộ]] (部), còn gọi là quận (郡). Mỗi sách lại chép khác nhau, chủ yếu cóp nhặt từ tên các quận huyện thời Bắc thuộc và chỉ bao phủ phần [[Lưỡng Quảng]] của Trung Quốc. Việc chú giải các địa danh cổ theo bản đồ ngày nay vẫn còn tranh cãi.
{| class="wikitable"
|+
!Lĩnh Nam chích
quái <ref>''Lĩnh Nam chích quái'', quyển I, Truyện Hồng Bàng. Bản dịch Lê Hữu Mục (1960) Nhà sách Trí Đức, Sài Gòn, trang 43</ref>
!Đại Việt Sử Ký toàn thư''<ref>Ngô Sĩ Liên, ''[https://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/sach/dvsktt/dvsktt01.html Đại Việt sử ký toàn thư] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210803072052/https://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/sach/dvsktt/dvsktt01.html |date=2021-08-03 }}'', quyển I, kỷ Hồng Bàng thị.</ref> –'' theo
[[Khâm định Việt sử Thông giám cương mục|Cương mục]]<ref>Quốc sử quán triều Nguyễn, [https://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/sach/kdvstgcm/kdvstgcm01.html ''Cương mục''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240302103348/http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/sach/kdvstgcm/kdvstgcm01.html |date=2024-03-02 }}, Tiền Biên, quyển I</ref> và [[Trần Trọng Kim]] <ref>Trần Trọng Kim (1920), [https://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/sach/vnsl/vnsl02.html ''Việt Nam sử lược''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230702084245/http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/sach/vnsl/vnsl02.html |date=2023-07-02 }}, Thượng cổ thời đại, Họ Hồng Bàng</ref>
!Việt Sử Lược <ref>Trần Quốc Vượng dịch, [https://fdvn.vn/wp-content/uploads/2020/03/luu-ban-nhap-tu-dong-5-8.pdf ''Việt sử lược''], quyển I, trang 17-19</ref>
– theo [[Đào Duy Anh]]<ref>Đào Duy Anh (1964), ''Đất nước Việt Nam qua các đời'', Nhà xuất bản Khoa học, trang 13-16</ref>
|-
| colspan="3" |Có 08 bộ có tên gọi giống nhau trong cả 03 sách:
|-
|[[Việt Thường]] (越裳)
|Việt Thường – [[Thuận Hóa]] ?
|Việt Thường Thị (có [[Thành Cổ Loa|Loa Thành]]) – Hà Tĩnh ?
|-
|[[Văn Lang (bộ)|Văn Lang]] (文郎)
|Văn Lang – [[Xứ Đoài]]
|Văn Lang – Xứ Đoài
|-
|[[Giao Chỉ]] (交趾)
|Giao Chỉ – [[Thăng Long]] và [[Sơn Nam (trấn)|Sơn Nam]]
|Giao Chỉ – Thăng Long và Sơn Nam
|-
|[[Vũ Ninh (bộ)|Vũ Ninh]] (武寧)
|Vũ Ninh – [[Kinh Bắc]]
|Vũ Ninh – Kinh Bắc
|-
|[[Cửu Chân]] (九真)
|Cửu Chân – [[Thanh Hóa]]
|Cửu Chân – Thanh Hóa
|-
|[[Hoài Hoan]] (懷驩)
|Hoài Hoan – [[Nghệ An]]
|Hoài Hoan – Nghệ An
|-
|Ninh Hải (寧海)
|Ninh Hải – [[Quảng Ninh|Quảng Yên]]
|Ninh Hải – Quảng Đông (Trung Quốc)
|-
|[[Lục Hải]] (陸海)
|Lục Hải – [[Lạng Sơn]]
|Lục Hải – [[Hải Ninh (tỉnh)|Hải Ninh]] (Quảng Yên + Lạng Sơn)
|-
| colspan="3" |Các bộ tên gọi khác nhau '''(cùng hàng chưa chắc là cùng chỉ 1 bộ'''):
|-
|Dương Tuyền (陽泉)
|Dương Tuyền (陽泉) – [[Xứ Đông]]
|Thang Tuyền (湯泉) – Quảng Tây (Trung Quốc)
|-
|Phúc Lộc (福祿)
|Phúc Lộc (福祿) – [[Xứ Đoài]]
|Gia Ninh (嘉寧) – Xứ Đoài
|-
|Chu Diên (朱鳶)
|Chu Diên (朱鳶) – [[Xứ Đoài]]
|Tân Xương (新昌) – Xứ Đoài
|-
|[[Tượng Quận]] (象郡)
|Cửu Đức (九德) – [[Hà Tĩnh]]
|Cửu Đức (九德) – Nghệ An
|-
|Chân Định (真定)
|Vũ Định (武定) – [[Thái Nguyên]], [[Cao Bằng]]
|Quân Ninh (軍寧) – Thanh Hóa
|-
|[[Nhật Nam]] (日南)
|Tân Hưng (新興) – [[Hưng Hóa]], [[Tuyên Quang]]
|Nhật Nam (日南) – [[Thuận Hóa]]
|-
|Quế Lâm (桂林)
|Bình Văn (平文) – chưa rõ ở đâu
|Bình Văn (平文) – chưa rõ ở đâu
|}
Trong triều đình có các quan ''Lạc hầu'' (駱侯) giúp việc, đứng đầu các bộ là các quan ''Lạc tướng'' (駱將), đều có thái ấp riêng, các quan nhỏ ở địa phương gọi là ''"Bồ chính"'' (蒲正). Con trai vua gọi là ''"Quan lang"'' (官郎), con gái vua gọi là ''"Mị nương"'' (媢娘) hay ''Mệ nàng'', nữ nô lệ gọi là ''"xảo xứng"'' (稍稱) (còn gọi là ''"nô tỳ"'' (奴婢)). Xã hội phân làm ba tầng lớp là vua quan, dân, nô tỳ ([[nô lệ]]).

''[[Thủy kinh chú]]'' (水經注) chép:
:"[[Giao Chỉ]] có ruộng Lạc, trông nước triều lên xuống mà làm. Người ăn ruộng là Lạc Vương (Lạc Hầu). Các huyện gọi là Lạc Tướng (quan cai quản), có ấn đồng dãi xanh, tức quan lệnh ngày nay."

Trích ''[[Lĩnh Nam chích quái]]'':
:"Hồi quốc sơ, dân không đủ đồ dùng, phải lấy vỏ cây làm áo, dệt cỏ gianh làm chiếu, lấy cốt gạo làm rượu, lấy cây quang lang, cây tung lư làm cơm (có chỗ viết là uống), lấy cầm thú, cá, ba ba làm mắm, lấy rễ gừng làm muối, cầy bằng dao, trồng bằng lửa. Đất sản xuất được nhiều gạo nếp, lấy ống tre mà thổi cơm. Bắc gỗ làm nhà để tránh hổ sói. Cắt tóc ngắn để dễ đi lại trong rừng rú. Đẻ con ra lấy lá chuối lót cho nằm, có người chết thì giã cối làm lệnh, người lân cận nghe tiếng đến cứu. Chưa có [[trầu cau]], việc hôn thú giữa nam nữ lấy gói đất làm đầu, sau đó mới giết trâu dê làm đồ lễ, lấy cơm nếp để nhập phòng cùng ăn, sau đó mới thành thân."

== Các truyền thuyết ==
Truyện ''Hồng Bàng thị'' trong [[Lĩnh Nam chích quái]] chép rằng:
:"[[Lạc Long Quân|Long Quân]] lấy [[Âu Cơ]] rồi đẻ ra một bọc, cho là điềm bất thường, vứt ra cánh đồng; qua sáu bảy ngày, bọc vỡ ra một trăm quả trứng, mỗi trứng nở ra một con trai, mới đem về nhà nuôi... Âu Cơ và năm mươi con lên ở đất [[Phong Châu]] suy phục lẫn nhau, cùng tôn người con cả lên làm vua, hiệu là [[Hùng Vương]], lấy tên nước là [[Văn Lang]], đông giáp [[Nam Hải]], tây tới [[Ba Thục]], bắc tới [[Động Đình hồ]], nam tới nước [[Hồ Tôn]] (nay là [[Chiêm Thành]]). Chia nước làm 15 bộ (còn gọi là quận) là [[Việt Thường]], [[Giao Chỉ]], Chu Diên, [[Vũ Ninh (bộ)|Vũ Ninh]], Phúc Lộc, [[Ninh Hải (định hướng)|Ninh Hải]], Dương Tuyền, [[Lục Hải]], [[Xứ Nghệ|Hoài Hoan]], [[Cửu Chân]], [[Nhật Nam]], Chân Định, [[Văn Lang]], [[Quế Lâm]], [[Tượng Quận]]. Chia các em ra cai trị, lại đặt các em làm tướng văn tướng võ, văn là lạc hầu, võ là lạc tướng. Con trai vua gọi là quan lang, con gái vua gọi là mỵ nương, trăm quan gọi là bồ chính, thần bộc, nữ lệ gọi là xảo xứng (còn gọi là nô tỳ). Bề tôi gọi là hồn, đời đời cha truyền con nối gọi là phụ đạo. Vua đời đời thế tập gọi là [[Hùng Vương]], không hề thay đổi".<ref>[[Lĩnh Nam chích quái]], [[Trần Thế Pháp]], Nhà Xuất bản Trẻ, 2016.</ref>

Học giả [[Trần Quốc Vượng (sử gia)|Trần Quốc Vượng]] nói rằng bánh chưng nguyên thủy có hình tròn và dài, giống như [[bánh tét]]; đồng thời bánh chưng và bánh dày tượng trưng cho [[dương vật]] và [[âm hộ]] trong [[Tín ngưỡng dân gian Việt Nam|tín ngưỡng phồn thực]] Việt Nam.<ref>{{Chú thích web |url=http://www.danangpt.vnn.vn/vanhoa/detail.php?id=42&a=76 |ngày truy cập=2006-08-10 |tựa đề=Trần Quốc Vượng nói về bánh chưng |archive-date = ngày 7 tháng 2 năm 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120207092317/http://www.danangpt.vnn.vn/vanhoa/detail.php?id=42&a=76 }}</ref> Bánh tét, dùng thay cho bánh chưng vào các dịp [[Tết Nguyên Đán|Tết]] trong cộng đồng [[người Việt]] ở [[miền Nam (Việt Nam)|miền nam Việt Nam]], theo Trần Quốc Vượng là dạng nguyên thủy của bánh chưng.

== Xem thêm ==
{{Wikisource|Lĩnh Nam chích quái/Truyện họ Hồng Bàng|Truyện họ Hồng Bàng}}
* [[Hùng Vương]]
* [[Thời đại đồ đá|Thời kỳ đồ đá]]
* [[Văn hóa Đông Sơn]]
* [[Trống đồng Đông Sơn]]
* [[Trăm trứng nở trăm con|Truyền thuyết Trăm trứng nở trăm con]]

== Tham khảo ==
{{tham khảo|30em}}

==Nguồn sơ cấp==
* [[Lĩnh Nam chích quái]].
* Nhiều tác giả, ''Đại cương Lịch sử Việt Nam'' tập I (Từ thời nguyên thủy đến năm 1858), Nhà Xuất bản Giáo dục, 2001.
* Phạm Minh Huyền. 1996. ''Văn hóa Đông Sơn''. Hà Nội: Nhà Xuất bản Khoa học Xã hội.

==Liên kết ngoài==
* {{Commonscat-inline|Category:Hongbang clan}}
* {{TĐBKVN|13479|Hồng Bàng thị}}
{{Hùng Vương}}
{{Lịch sử Việt Nam thời Hồng Bàng}}

[[Thể loại:Thiên niên kỷ 3 TCN]]
[[Thể loại:Hồng Bàng| ]]
[[Thể loại:Truyền thuyết Việt Nam]]
[[Thể loại:Triều đại Việt Nam]]
[[Thể loại:Việt Nam cổ đại]]
[[Thể loại:Năm 258 TCN]]
[[Thể loại:Cựu quốc gia trong lịch sử Việt Nam]]