Xem mã nguồn của Izabela Czartoryska

{{Thông tin nhân vật quý tộc
| tên                  =Izabela Czartoryska
| hình                 =Alexander Roslin 003.png
| chú thích hình       =Chân dung vẽ bởi [[Alexander Roslin]]
| phối ngẫu            =[[Adam Kazimierz Czartoryski]]
| con cái              = Teresa Czartoryska<br>[[Maria Anna Czartoryska]]<br>[[Adam George Czartoryski]]<br>[[Konstanty Adam Czartoryski]]<br>[[Zofia Czartoryska]]<br>[[Gabriela Czartoryska]]
| gia tộc              =[[Gia tộc Czartoryski]]
| cha                  =[[Georg Detlev von Flemming]]
| mẹ                   =[[Antonina Czartoryska]]
| bsinh                ={{Ngày sinh|1746|3|3|df=y}}<br>[[Warsaw]], [[Poland]]
| nơi sinh             =
| mất                  ={{Ngày mất và tuổi|1835|7|15|1746|7|15|df=y}}<br>[[Wysocko, Subcarpathian Voivodeship|Wysocko]], [[Đế quốc Áo]]
| nơi mất              =
|}}

'''Elżbieta "Izabela" Dorota Czartoryska''' (''nhũ'' danh '''Flemming'''; 3 tháng 3 năm 1746 &ndash; 15 tháng 7 năm 1835) là một [[công chúa]] người Ba Lan, bà đồng thời là nhà văn, nhà sưu tập nghệ thuật và là nhân vật nổi bật trong thời kỳ [[Khai sáng ở Ba Lan|Khai sáng Ba Lan]]. Bà là vợ của [[Adam Kazimierz Czartoryski]] và là thành viên của đảng chính trị ''[[Familia (đảng chính trị)|Familia]]'' có ảnh hưởng thời bấy giờ. Bà được biết đến là người đã thành lập bảo tàng đầu tiên của Ba Lan, [[Bảo tàng Czartoryski]], hiện nằm ở [[Kraków]].

== Đời sống ==
[[Tập tin:Pałac,_Puławy.jpg|trái|nhỏ|225x225px| [[Cung điện Czartoryski (Puławy)|Cung điện Czartoryski]] tại [[Puławy]]]]
Bà là con gái của [[Graf (tước hiệu)|Bá tước]] [[Georg Detlev von Flemming]] ({{Langx|pl|[[Hrabia]] Jerzy Detloff Flemming}}) và Công chúa [[Antonina Czartoryska]].<ref>{{Chú thích báo|title=IZABELA CZARTORYSKA – UWODZICIELKA, SKANDALISTKA, MECENASKA SZTUKI|url=https://igimag.pl/2018/12/izabela-czartoryska-uwodzicielka-skandalistka-mecenaska-sztuki/|access-date=2019-09-21}}</ref>

Vào ngày 18 tháng 11 năm 1761, tại [[Voŭčyn|Wołczyn]], bà kết hôn với Hoàng tử [[Adam Kazimierz Czartoryski]], do đó chính thức trở thành một công chúa.<ref>{{Chú thích báo|title=Izabela Czartoryska - kochanka i kolekcjonerka|url=https://www.polskanapiechote.waw.pl/8-podroze/114-izabela-czartoryska-kochanka-i-kolekcjonerka|access-date=2019-09-21|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806072433/http://polskanapiechote.waw.pl/8-podroze/114-izabela-czartoryska-kochanka-i-kolekcjonerka|url-status=dead}}</ref>

Trong cuộc đời của Izabela Czartoryska, bà từng vướng phải nhiều tin đồn về các mối quan hệ ngoài luồng. Trong đó có thể kể đến mối quan hệ tình cảm với đại sứ nước Nga tại Ba Lan là [[Nikolai Vasilyevich Repnin]], người cũng được đồn đoán là cha của con trai bà, [[Adam George Czartoryski]].<ref name="LeDonne 2004">{{Chú thích sách|title=The grand strategy of the Russian Empire, 1650-1831|url=https://archive.org/details/grandstrategyofr0000ledo|last=LeDonne|first=John P.|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=0195347692|location=Oxford}}</ref>

Bà cũng được cho là có quan hệ với [[Armand Louis de Gontaut|Công tước de Lauzun]], ông sau này từng viết trong Hồi ký rằng mình là cha của con trai thứ hai của bà, [[Konstanty Adam Czartoryski|Konstanty Adam]].

Tại [[Paris]] năm 1772, bà có cơ hội gặp gỡ [[Benjamin Franklin]], người sau đó là nhà lãnh đạo của [[Cách mạng Mỹ|Cách mạng Hoa Kỳ]], và các triết gia Pháp [[Jean-Jacques Rousseau]] và [[Voltaire]], những người mang tới các ý tưởng mới cho một trật tự cũ.

Năm 1775, cùng với chồng, Czartoryska đã hoàn toàn biến Cung điện Czartoryski tại [[Puławy]] thành một nơi tụ họp dành cho giới trí thức và chính trị. Pháp viện của bà là một trong những pháp viện tự do và tiến bộ nhất trong Khối thịnh vượng chung, mặc dù bà vướng phải nhiều bê bối trong một số khía cạnh của cuộc sống cá nhân.<ref name="Bauer70">{{Chú thích sách|url=https://books.google.com/books?id=WLNGAAAAIAAJ|title=Uchwalenie i obrona Konstytucji 3 Maja|last=Krzysztof Bauer|publisher=Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne|year=1991|isbn=978-83-02-04615-5|page=70|access-date=2 January 2012}}</ref>

Izabela chính là người đã phát hiện ra tài năng của họa sĩ trẻ [[Aleksander Orłowski]] và quyết định bảo trợ cho anh ta.

Theo [[Wirydianna Fiszerowa]], khi ở Phổ cùng con gái [[Maria Wirtemberska]] trong cuộc hôn nhân sau này, bà đã nói với [[Friedrich II của Phổ]] về nỗi sợ hãi của mình rằng chồng bà sẽ bị đầu độc, và rằng điều này sẽ gây ra sự chia rẽ về mặt chính trị giữa ông và [[Stanisław II August của Ba Lan|Stanisław August Poniatowski]]. Frederick cười và nói với bà rằng chỉ có những vị vua mới bị đầu độc. Ông sau đó đã lan truyền cuộc trò chuyện tới nhiều người triều đình của mình để gây bất lợi cho Izabela.<ref>{{Chú thích sách|title=Dzieje moje własne|last=Fiszerowa|first=Wirydianna|date=1998|publisher=Świat Książki.|edition=Polish translation|location=Warsaw}}</ref>
[[Tập tin:Pulawy_Sybil_Temple_west_side_wide_view.jpg|nhỏ|300x300px| [[Đền thờ Sibyl]], bảo tàng của Izabela Czartoryska tại [[Puławy]]]]
Năm 1784, bà gia nhập [[Đảng Ái quốc]].

Sau khi [[Nổi dậy Kościuszko|cuộc nổi dậy Kościuszko]] bị đàn áp, các con trai của bà là [[Adam Jerzy Czartoryski|Adam George]] và [[Konstanty Adam Czartoryski|Konstanty Adam]] đã bị [[Yekaterina II của Nga|Nữ hoàng Yekaterina II của Nga]] của Nga bắt làm con tin chính trị.

Năm 1796, Izabela ra lệnh xây dựng lại Puławy, lúc này chỉ còn là một cung điện đổ nát và đồng thời cũng bắt đầu xây dựng một viện bảo tàng. Một trong số những đồ vật đầu tiên được đưa vào đây là những món kho báu của [[Đế quốc Ottoman|Thổ Nhĩ Kỳ]] bị lực lượng của Vua Ba Lan [[Jan III Sobieski]] cướp được trong [[Trận Viên|trận Vienna]] vào năm 1683. Ngoài ra, tại đây còn chưa các kho báu hoàng gia Ba Lan và đồ gia truyền lịch sử của quốc gia này. Năm 1801, Izabela cho thành lập [[Đền thờ Sibyl]], còn được gọi là "Ngôi đền của Ký ức".<ref>{{Chú thích báo|title=Princess Izabela Czartoryska: Founder of Poland's First Museum|url=https://theculturetrip.com/europe/poland/articles/princess-izabela-czartoryska-founder-of-polands-first-museum/|access-date=2019-09-21|archive-date=2019-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921155428/https://theculturetrip.com/europe/poland/articles/princess-izabela-czartoryska-founder-of-polands-first-museum/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Chú thích báo|title=Shakespeare's Chair & Other Trophies: The Pilfering Polish Princess behind Europe's First Museum|url=https://culture.pl/en/article/shakespeares-chair-other-trophies-the-pilfering-polish-princess-behind-europes-first-museum|access-date=2019-09-21}}</ref> Đây là nơi lưu giữ những đồ vật có vai trò quan trọng về mặt tình cảm, liên quan đến vinh quang và đau khổ trong cuộc sống của con người. Trong [[cuộc nổi dậy tháng 11]] năm 1830, bảo tàng đã bị đóng cửa. Con trai của Izabela là Adam George Czartoryski, lúc đó đang sống lưu vong ở Paris, đã mang những đồ vật còn sót lại của bảo tàng đến [[Hôtel Lambert]]. Con trai ông là [[Władysław Czartoryski]] sau đó đã cho mở lại bảo tàng này vào năm 1878 ở Kraków và nó vẫn tồn tại cho đến tận ngày nay.<ref>{{Chú thích báo|title=Izabela Czartoryska. Pierwsza Dama Puław|url=https://historia.org.pl/2018/06/29/izabela-czartoryska-pierwsza-dama-pulaw/|access-date=2019-09-21}}</ref>

== Tác phẩm ==

* ''Myśli różne o sposobie zakładania ogrodów'' (năm 1805)
* ''Pielgrzym w Dobromilu, czyli nauki wiejskie'' (khoảng năm 1818)

== Xem thêm ==

* [[Bảo tàng Czartoryski]]

== Tham khảo ==
{{Tham khảo}}

== Liên kết ngoài ==

* [http://www.muzeum-czartoryskich.krakow.pl/ Trang web của Bảo tàng Czartoryski]
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Czartoryska, Izabela}}
[[Thể loại:Người Ba Lan thế kỷ 18]]
[[Thể loại:Nữ chính khách Ba Lan]]
[[Thể loại:Mất năm 1835]]
[[Thể loại:Sinh năm 1746]]