Xem mã nguồn của Libya

{{lỗi thời}}
{{phân biệt|Lybia}}{{Infobox country
| conventional_long_name                = Nhà nước Libya{{ref label|unnote|a|}}
| common_name                = Libya
| native_name                = {{Unbulleted list|{{native name|ar|دولة ليبيا|italics=off}}<br />{{resize|80%|{{transliteration|ar| Dawlat Lībiyā}}}}}}
| image_flag                = Flag of Libya.svg
| image_coat                = Seal of the Government of National Unity (Libya).svg
| symbol                = 
| symbol_type                = [[Quốc huy Libya|Quốc huy]]
| national_anthem                = {{lang|ar|ليبيا، ليبيا، ليبيا}}<br />"[[Libya, Libya, Libya]]"<div style="padding-top:0.5em;" class="center">[[File:Libya, Libya, Libya instrumental.ogg]]</div>
| image_map                = Libya (centered orthographic projection).svg
| map_width                = 220px
| map_caption                = {{Legend|#336830|Vị trí của Libya}}
| image_map2                = 
| map2_width                = 250px
| capital                = [[Tripoli, Libya|Tripoli]]<ref name="CIA">{{Chú thích bách khoa toàn thư |title=Libya |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya/ |encyclopedia=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=19 August 2024|date=7 August 2024|archive-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya|url-status=live}}</ref><!--"Libya is a recent construction, cemented into a single state by Italian occupiers in the 1930s. Tensions between the [[regions]] of Tripolitania in the west, Cyrenaica in the east, and Fezzan to the south are ever-present. To those is added Tripoli now being under the control of Libyan Dawn, with the newly elected government decamping to the city of Tobruk in Cyrenaica. Some in Cyrenaica think separation is the answer, noting that the region contains two-thirds of the oil of Libya, which holds the largest reserves in Africa. The government itself is determined to reconnect with the rest of the country, but it lacks the armed forces to take back Tripoli, making de-facto partition the present reality." [https://www.theguardian.com/world/2014/aug/29/-sp-briefing-war-in-libya] --- even through the current NATO-backed government is in Tobruk, a partition may lead to new countries with the aforementioned roman names, so leave this as Tripoli-->
<br /> {{Coord|32|52|N|13|11|E|type:city}}
| largest_city                = thủ đô
| official_languages                = [[Tiếng Ả Rập]]{{ref label|arabicnote|b|}}
| languages_type                = Ngôn ngữ địa phương
| languages                = [[Tiếng Ả Rập Libya]]
| languages2_type                = 
| languages2                = 
| ethnic_groups                = {{Tree list}}
* 92% [[người Ả Rập]]
* 5% [[người Berber]]
* 3% dân tộc khác
{{Tree list/end}}
| ethnic_groups_ref                = <ref>{{Chú thích sách |last=Yakan |first=Mohamad |url=https://books.google.com/books?id=e_hADwAAQBAJ&pg=PT62 |title=Almanac of African Peoples and Nations |date=2017-11-30 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-28930-6 |pages=62 |language=en |access-date=6 April 2023 |archive-date=1 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501042016/https://books.google.com/books?id=e_hADwAAQBAJ&pg=PT62 |url-status=live }}</ref>
| ethnic_groups_year                = 1999
| religion                = {{Tree list}}
* 96.6% [[Hồi giáo ở Libya|Hồi giáo]] ([[quốc giáo]])
* 2.7% [[Kitô giáo ở Libya|Kitô giáo]]
* 0.7% tôn giáo khác
{{Tree list/end}}
| religion_year                = 2020
| religion_ref                = <ref name="CIA" />
| demonym                = [[Người Libya]]
| government_type                = [[Cộng hòa]] [[Chính phủ lâm thời|lâm thời]] [[Nhà nước đơn nhất|đơn nhất]]
| leader_title1                = [[Danh sách nguyên thủ quốc gia Libya|Chủ tịch]] [[Hội đồng Tổng thống Libya|Hội đồng Tổng thống]]
| leader_name1                = [[Mohamed al-Menfi]]
| leader_title2                = [[Hội đồng Tổng thống Libya|Phó Chủ tịch Hội đồng Tổng thống]]
| leader_name2                = [[Musa Al-Koni]]
| leader_title3                = [[Danh sách người đứng đầu chính phủ Libya|Thủ tướng]]
| leader_name3                = [[Abdul Hamid Dbeibeh]]{{efn|Disputed with [[Osama Hammad]], head of the [[Government of National Stability]], which is recognized by the [[House of Representatives (Libya)|House of Representatives]] as the acting Prime Minister of Libya.}}
| leader_title4                = [[Viện Dân biểu (Libya)|Chủ tịch Viện Dân biểu]]
| leader_name4                = [[Aguila Saleh Issa]]
| legislature                = [[Viện Dân biểu (Libya)|Viện Dân biểu]]
| sovereignty_type                = [[Libya thuộc Ý|Độc lập]]
| sovereignty_note                = từ [[Ý]]
| established_event1                = Tuyên bố độc lập
| established_date1                = 10 tháng 2 năm 1947
| established_event2                = [[Vương quốc Libya]]
| established_date2                = 24 tháng 12 năm 1951
| established_event3                = [[Đảo chính Libya 1969]]
| established_date3                = 1 tháng 9 năm 1969
| established_event4                = [[Đại dân quốc Nhân dân Xã hội chủ nghĩa Ả Rập Libya]]
| established_date4                = 2 tháng 3 năm 1977
| established_event5                = [[Nội chiến Libya (2011)|Nội chiến Libya thứ nhất]]
| established_date5                = 17 tháng 2 năm 2011
| established_event6                = [[Can thiệp quân sự vào Libya 2011|NATO can thiệp vào Libya]]
| established_date6                = 19 tháng 3 năm 2011
| established_event7                = [[Nội chiến Libya (2014)|Nội chiến Libya thứ hai kết thúc]]
| established_date7                = 23 tháng 10 năm 2020
| area_km2                = 1759541
| area_rank                = 16
| area_sq_mi                = 679359 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]-->
| percent_water                = 
| population_estimate    = {{IncreaseNeutral}} 7.361.263<ref name="CIA"/>
| population_estimate_year = 2024
| population_estimate_rank = 103
| population_density_km2 = 4,2
| population_density_sq_mi = 10,836
<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]-->| population_density_rank = 
| GDP_PPP                = {{increase}} 123,99 tỷ đô la Mỹ<ref name=":0">{{Chú thích web |title=World Economic Outlook Database, April 2025 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april |language=en}}</ref>
| GDP_PPP_year           = 2025
| GDP_PPP_rank           = 96
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} 17.760 đô la Mỹ<ref name=":0"/>
| GDP_PPP_per_capita_rank = 101
| GDP_nominal            = {{increase}} 47,48 tỷ đô la Mỹ<ref name=":0"/>
| GDP_nominal_year       = 2025
| GDP_nominal_rank       = 95
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 6.800 đô la Mỹ<ref name=":0"/>
| GDP_nominal_per_capita_rank = 102
| Gini                   = <!--number only-->
| Gini_year              = 
| Gini_change            = <!--increase/decrease/steady-->
| Gini_ref               = 
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0,721
| HDI_year               = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. -->
| HDI_change             = decrease
| HDI_ref                = <ref>{{Chú thích web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[Chương trình Phát triển của Liên Hợp Quốc]]}}</ref>
| HDI_rank               = 115
| currency                = [[Dinar Libya]]
| currency_code                = LYD
| time_zone                = [[Giờ Đông Âu]]
| utc_offset                = +2
| drives_on                = phải
| calling_code                = [[Telephone numbers in Libya|+218]]
| cctld                = [[.ly]]<br />ليبيا.
| footnote_a                = {{note|unnote}} Sau khi Đại Hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua Nghị quyết 66/1, Phái đoàn thường trực của Libya tại Liên Hợp Quốc thông báo cho Liên Hợp Quốc rằng Hội đồng chuyển tiếp quốc gia Libya đã đổi quốc hiệu từ Đại dân quốc Ả Rập Libya thành 'Libya' và đổi quốc kỳ Libya.
| footnote_b                = {{note|arabicnote}} [[Ngôn ngữ chính thức]] được quy định là "[[Tiếng Ả Rập chuẩn|tiếng Ả Rập]]" (Điều 1 [[Tuyên bố Hiến pháp lâm thời Libya]]).
| footnote_c                = {{note|indepnote}} Anh và Pháp [[Công quản (luật quốc tế)|công quản]] Libya thông qua [[Hội đồng Quản thác Liên Hợp Quốc]].
| today                = 
}}
'''Libya,'''{{efn|{{IPAc-en|audio=En-us-Libya.ogg|ˈ|l|ɪ|b|i|ə}} {{respell|LIB|ee|ə}}; {{langx|ar|ليبيا|Lībiyā}}, {{IPA|ar|liː.bi.jaː|pron}}}} quốc hiệu là '''Nhà nước Libya'''{{efn|{{langx|ar|دولة ليبيا|Dawlat Lībiyā}}<ref name="CIA" /><ref>{{Chú thích web |url=https://www.un.org/en/member-states/index.html#gotoL |title=Member States |publisher=United Nations |access-date=13 February 2021 |quote=On 22 December 2017, the Permanent Mission of Libya to the United Nations formally notified the United Nations that the government is changing the official name of Libya to 'State of Libya.' |archive-date=29 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210629041240/https://www.un.org/en/member-states/index.html#gotoL |url-status=live }}</ref><ref>{{Chú thích web |url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm |title=Publications Office – Interinstitutional style guide – Annex A5 – List of countries, territories and currencies |publisher=Europa (web portal) |access-date=1 April 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805170859/http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm |archive-date=5 August 2013  }}</ref>}} là một quốc gia tại [[Bắc Phi]] và giáp với [[Địa Trung Hải]] ở phía bắc, [[Ai Cập]] ở phía đông, [[Sudan]] ở phía đông nam, [[Tchad]] và [[Niger]] ở phía nam, [[Algérie]] và [[Tunisia]] ở phía tây. Libya là nước lớn thứ tư ở [[châu Phi]] và thứ 17 trên thế giới.<ref>U.N. Demographic Yearbook, ([[2003]]), [http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2003/Table03.pdf "Demographic Yearbook (3) Pop., Rate of Pop. Increase, Surface Area & Density"], ''United Nations Statistics Division'', Truy cập ngày 15 tháng 7 năm 2006</ref> [[Thủ đô]] của Libya là [[Tripoli]], với 1,7 triệu trong tổng số 5,8 triệu dân cả nước. Ba khu vực truyền thống của quốc gia này là [[Tripolitania]], [[Fezzan]] và [[Cyrenaica]].

Cái tên "Libya" bắt nguồn từ chữ "Lebu" trong [[tiếng Ai Cập]], để chỉ những [[người Berber]] sống ở phía tây [[sông Nin]], và được đưa vào [[tiếng Hy Lạp cổ đại]] để trở thành "Libya". Ở thời [[Hy Lạp cổ đại]], thuật ngữ "Lybya" có nghĩa rộng hơn, gồm toàn bộ [[Bắc Phi]] ở phía tây Ai Cập, và đôi lúc còn bao gồm toàn bộ lục địa châu Phi.

Với một trữ lượng dầu mỏ đã được kiểm chứng thuộc hàng lớn nhất trên thế giới,<ref>Annual Statistical Bulletin, (2004), [http://www.opec.org/library/Annual%20Statistical%20Bulletin/interactive/2004/FileZ/XL/T33.HTM "World proven crude oil reserves by country, 1980-2004"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120711143657/http://www.opec.org/library/Annual%20Statistical%20Bulletin/interactive/2004/FileZ/XL/T33.HTM |date = ngày 11 tháng 7 năm 2012}}, ''O.P.E.C.'', Truy cập ngày 20 tháng 7 năm 2006</ref> Libya có mức thu nhập kinh tế quốc dân trên đầu người cao nhất Bắc Phi, cũng như là một trong những nước có mức [[Tổng sản phẩm nội địa|GDP]] trên đầu người cao ở châu Phi.<ref>World Economic Outlook Database, (April, 2006), [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=512-941-914-446-612-666-614-672-311-946-213-137-911-962-193-674-122-676-912-548-313-556-419-678-513-181-316-682-913-684-124-273-339-921-638-948-514-686-218-688-963-518-616-728-223-558-516-138-918-353-748-196-618-278-522-692-622-694-156-142-624-449-626-564-628-283-228-853-924-288-233-293-632-566-636-964-634-182-238-453-662-968-960-922-423-714-935-862-128-716-611-456-321-722-243-965-248-718-469-724-253-576-642-936-643-961-939-813-644-199-819-184-172-524-132-361-646-362-648-364-915-732-134-366-652-734-174-144-328-146-258-463-656-528-654-923-336-738-263-578-268-537-532-742-944-866-176-369-534-744-536-186-429-925-178-746-436-926-136-466-343-112-158-111-439-298-916-927-664-846-826-299-542-582-443-474-917-754-544-698&S=NGDPDPC&CMP=0&x=14&y=10 "Report for Selected Countries and Subjects"], ''International Monetary Fund'', Truy cập ngày 15 tháng 7 năm 2006</ref> Với tổng diện tích 1,8 triệu km², 90% trong đó là sa mạc. Với dân số chỉ có 6 triệu người và các khoản thu nhập từ dầu lửa hàng năm tới 32 tỷ đô la Mỹ trong năm 2010, tiềm năng của Libya là rất lớn, cung cấp cho người dân một hệ thống an sinh xã hội cao và rộng rãi, đặc biệt trong lĩnh vực nhà ở và giáo dục.<ref name="unhchr.ch">United Nations Economic & Social Council, (16 tháng 2 năm 1996), [http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/(Symbol)/E.1990.5.Add.26.En?OpenDocument "Libyan Arab Jamahiriya Report"], ''Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights'', Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2006</ref> So sánh với các nước láng giềng theo định hướng thị trường, Libya có mức nghèo tuyệt đối và tương đối khá thấp. Tuy nhiên trong 42 năm cầm quyền, Gadhafi được cho là đã biển thủ các nguồn tài trợ nhằm thu lợi cho gia đình và bộ tộc của ông.<ref name="info.vn">{{Chú thích web |url=http://www.info.vn/the-gioi/tin-cap-nhat/134937-libya-dieu-tra-200-ty-usd-bi-mat-cua-gadhafi.html |ngày truy cập=2011-10-22 |tựa đề=Bản sao đã lưu trữ |archive-date=2012-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106214741/http://www.info.vn/the-gioi/tin-cap-nhat/134937-libya-dieu-tra-200-ty-usd-bi-mat-cua-gadhafi.html |url-status=dead }}</ref> và tỉ lệ thất nghiệp tại Libya được ước tính là 30% hoặc nhiều hơn.<ref>[http://www.bbc.co.uk/vietnamese/world/2011/10/111020_gaddafi_rule_background.shtml Những năm tháng cai trị của Gaddafi]</ref>

Từ năm 1911 đến 1943, Libya là thuộc địa của [[Ý]]. Quốc gia này tuyên bố độc lập vào năm 1951 và trở thành một nền quân chủ. Một cuộc đảo chính quân sự năm 1969 đã lật đổ Vua Idris I. Lãnh đạo cuộc đảo chính là [[Muammar Gaddafi]] cai trị đất nước từ năm 1969 cho đến khi Gaddafi bị lật đổ và bị giết trong cuộc nội chiến năm 2011. Cuộc nội chiến lần thứ hai, tiếp tục kể từ năm 2014, giữa một bên là chính phủ HoR ở [[Tobruk]] và một bên là chính phủ GNC ở [[Tripoli]] đã diễn ra. Sau một loạt các cuộc đàm phán hòa bình do Liên Hợp Quốc tổ chức giữa hai chính phủ Tobruk và Tripoli, một chính phủ thống nhất do LHQ hậu thuẫn đã được thành lập vào năm 2015. Tuy nhiên, một phần lãnh thổ của Libya vẫn còn nằm ngoài sự kiểm soát của chính phủ, khi mà các lực lượng Hồi giáo cực đoan, phiến quân và bộ lạc dân quân khác nhau đang chiếm giữ các khu vực này.

== Lịch sử ==
{{chính|Lịch sử Libya}}
Bằng chứng [[khảo cổ học]] cho thấy ít nhất từ tám nghìn năm trước [[Công Nguyên]], đồng bằng ven biển Libya đã có những người dân thuộc văn hoá [[thời đại đồ đá|đồ đá mới]] biết thuần hóa gia súc và trồng cấy lương thực.<ref name="locberber">Federal Research Division of the Library of Congress, (1987), [https://web.archive.org/web/20230527112147/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID%20ly0013%29 "Early History of Libya"], ''U.S. Library of Congress'', Truy cập ngày 11 tháng 7 năm 2006</ref> Nền văn hóa này đã phát triển từ hàng nghìn năm trong vùng, hàng nghìn năm trước khi các lực lượng từ châu Âu cổ tới đây thống trị, cho tới khi nó bị thay thế bởi [[người Berber]].

Vùng đất trở thành nước Libya hiện đại ngày nay đã từng bị chinh phục ở nhiều mức độ khác nhau từ bên ngoài bởi người [[Phoenicia]], [[người Carthage|Carthage]], [[người Hy Lạp|Hy Lạp]], [[người La Mã|La Mã]], [[người Vandal|Vandal]], ngoài ra [[Đế quốc Đông La Mã|Đế chế Byzantine]] từng cai trị toàn bộ hay từng phần của Libya. Ngoài một số phế tích tại [[Cyrene, Libya|Cyrene]], [[Leptis Magna]] và [[Sabratha]] của người Hy Lạp và người La Mã, hiện nay có rất ít di vật của hai nền văn hóa cổ đó trên đất Libya.

[[Tập tin:Theatre sabratha libya.jpeg|450px|right|nhỏ|Tàn tích của một [[sân khấu]] ở thành phố [[Sabratha]] thời Roma, phía tây Tripoli]]
Người Phoenicia là những người đầu tiên thành lập các cảng thương mại ở Libya khi những thương nhân tại [[Týros]] (thuộc [[Liban]] ngày nay) phát triển các mối quan hệ thương mại với các bộ lạc người Berber và thiết lập các hiệp ước với họ nhằm đảm bảo sự hợp tác trong việc khai thác các nguyên liệu thô.<ref>Herodotus, (kh. 430 TCN), [http://www.fordham.edu/halsall/ancient/herod-libya1.html "'The Histories', Book IV.42-43"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130409023843/http://www.fordham.edu/halsall/ancient/herod-libya1.html |date=2013-04-09 }} ''Fordham University, New York'', Truy cập ngày 18 tháng 7 năm 2006</ref><ref>Federal Research Division of the Library of Congress, (1987), [https://web.archive.org/web/20130127043306/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID%20ly0014%29 "Tripolitania and the Phoenicians"], ''U.S. Library of Congress'', Truy cập ngày 11 tháng 7 năm 2006</ref> Tới thế kỷ thứ V TCN, [[Carthage]], thuộc địa lớn nhất của người Phoenicia đã mở rộng [[quyền bá chủ]] của mình ra hầu hết toàn bộ vùng Bắc Phi ngày nay, nơi một nền văn minh riêng biệt, được gọi là [[Punic]], đang hình thành. Những khu định cư của người Punic ở dọc bờ biển Libya gồm [[Oea]] (Tripoli), Labdah (sau này là [[Leptis Magna]]) và [[Sabratha]], tại một vùng sẽ được gọi chung là Tripolis, hay "Ba thành phố", và thủ đô [[Tripoli]] ngày nay của Libya cũng có tên xuất phát từ đó.

Người [[Hy Lạp cổ đại]] đã chinh phục Đông Libya, khi theo thông lệ, những người dân từ hòn đảo [[Santorini|Thera]] đông đúc theo lời sấm tại [[Delphi]] đi tìm kiếm một vùng đất mới ở [[Bắc Phi]]. Năm 631 trước Công Nguyên họ bắt đầu biết đến thành phố [[Cyrene, Libya|Cyrene]].<ref>Federal Research Division of the Library of Congress, (1987), [https://web.archive.org/web/20240513144035/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0015) "Cyrenaica and the Greeks"], ''U.S. Library of Congress'', Truy cập ngày 11 tháng 7 năm 2006</ref> Trong vòng 200 năm, người Hy Lạp lập bốn thành phố quan trọng khác trong vùng đất Libya là: [[Barce]] ([[Al Marj]]); Euhesperides (sau này là Berenice, [[Benghazi]]) hiện nay; [[Teuchira]] (sau này là Arsinoe, Tukrah hiện nay); và [[Apollonia, Cyrenaica|Apollonia]] (Susah), cảng Cyrene. Cùng với Cyrene, chúng được gọi là Pentapolis (Năm thành phố).

Người La Mã đã thâu tóm các vùng thuộc Libya, và trong hơn 400 năm, [[Tripolitania]] và [[Cyrenaica]] trở thành các tỉnh thịnh vượng của La Mã.<ref>Heuser, Stephen, (24 tháng 7 năm 2005), [http://www.boston.com/travel/articles/2005/07/24/when_romans_lived_in_libya/?rss_id=Boston+Globe+--+Travel+News "When Romans lived in Libya"], ''The Boston Globe'' Truy cập ngày 18 tháng 7 năm 2006</ref> Những tàn tích thời La Mã, như những tàn tích ở Leptis Magna, minh chứng cho sinh khí từng có ở vùng này, khi các thành phố thịnh vượng và thậm chí là các thị trấn nhỏ hơn đều có chung tình trạng phát triển với mức sống cao ở đô thị. Các nhà buôn và thợ thủ công từ nhiều vùng của đế chế Roma đã tới Bắc Phi, nhưng đặc điểm của các thành phố Tripolitania vẫn mang nhiều nét [[Punic]] của người Punic và nét [[Cyrenaica]] của người Hy Lạp.

Người Ả Rập đã chinh phục Libya vào [[thế kỷ VII|thế kỷ thứ VII]]. Trong những thế kỷ tiếp theo, nhiều người bản địa đã theo [[hồi giáo|đạo Hồi]], [[tiếng Ả Rập]] và văn hoá. [[Đế quốc Ottoman|Đế chế Ottoman]] Thổ Nhĩ Kỳ đã chinh phục nước này vào giữa [[thế kỷ XVI]], Libya tiếp tục là một phần của đế chế đó, dù tại nhiều thời điểm hầu như nó đã trở thành một vùng tự trị, cho tới khi bị [[Ý]] xâm chiếm năm 1911. Sau các cuộc kháng chiến bất thành, Libya bị biến thành một nước thuộc địa.<ref>Country Profiles, (16 tháng 5 năm 2006), [http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/country_profiles/1398437.stm "Timeline: Libya, a chronology of key events"] ''BBC News'', Truy cập ngày 18 tháng 7 năm 2006</ref>

[[Tập tin:Omar Mukhtar 13.jpg|125px|nhỏ|trái|[[Omar Mukhtar]] (1858&nbsp;– 1931), nhà lãnh đạo cuộc khởi nghĩa của người Lybia chống lại sự chiếm đóng của Ý]]Năm 1934, Ý chấp nhận cái tên "Libya" (đã được người Hy Lạp sử dụng để chỉ cả vùng [[Bắc Phi]], ngoại trừ [[Ai Cập]]), làm tên chính thức của thuộc địa này, khi ấy nó gồm các tỉnh [[Cyrenaica]], [[Tripolitania]] và [[Fezzan]]. [[Idris I của Libya|Vua Idris I]], Emir xứ Cyrenaica, lãnh đạo cuộc kháng chiến của người Libya chống lại sự chiếm đóng của Ý giữa hai cuộc thế chiến. Từ năm 1943 tới 1951, Tripolitania và Cyrenaica nằm dưới quyền chiếm đóng của [[Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland|Anh]] trong khi [[Pháp]] chiếm đóng Fezzan. Năm 1944, Idris trở về nước từ nơi bị trục xuất là [[Cairo]] nhưng không thể cư trú thường xuyên tại Cyrenaica cho tới khi một số quyền chiếm đóng của nước ngoài bị bãi bỏ năm 1947. Theo các điều khoản của hiệp ước hòa bình năm 1947 với các nước [[Khối Đồng Minh thời Chiến tranh thế giới thứ hai|Đồng Minh]], Ý từ bỏ mọi yêu sách đối với Libya.<ref>Hagos, Tecola W., (20 tháng 11 năm 2004), [http://www.tecolahagos.com/part4.htm "Treaty Of Peace With Italy (1947), Evaluation And Conclusion"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121207051037/http://www.tecolahagos.com/part4.htm |date = ngày 7 tháng 12 năm 2012}}, ''Ethiopia Tecola Hagos'', Truy cập ngày 18 tháng 7 năm 2006</ref>

Ngày [[21 tháng 11]] năm [[1949]], [[Đại hội đồng Liên Hợp Quốc]] thông qua một nghị quyết tuyên bố rằng Libya sẽ trở thành một nước độc lập trước ngày [[1 tháng 1]] năm [[1952]]. Idris đại diện cho Libya tại các cuộc đàm phán của [[Liên Hợp Quốc]] sau đó. Khi Libya tuyên bố nền độc lập của mình ngày [[24 tháng 12]] năm [[1951]], nó trở thành nước đầu tiên giành được độc lập thông qua Liên Hợp Quốc và một trong những thuộc địa đầu tiên của [[châu Âu]] ở [[châu Phi]] giành lại được độc lập.<ref>[http://www.pbs.org/wgbh/globalconnections/mideast/timeline/text/links/event_360.html "24 tháng 12 năm 1951: Libya declares its independence under King Idris"], Global Connections - The Middle East, Truy cập ngày 15 tháng 7 năm 2006</ref> Libya tuyên bố trở thành quốc gia theo chính thể [[chế độ quân chủ|quân chủ]] lập hiến dưới quyền Vua Idris.

Sự phát hiện ra những [[giếng dầu]] với trữ lượng lớn năm 1959 và nguồn thu có được sau đó từ bán [[dầu]] khiến cho nước này từ vị thế một trong những quốc gia nghèo nhất thế giới trở thành một nước rất giàu có, khi tính theo GDP trên đầu người. Dù dầu mỏ đã cải thiện một cách đáng kể tình hình tài chính của chính phủ Libya, sự bất mãn của dân chúng vẫn tồn tại khi tài sản quốc gia ngày càng bị tập trung vào tay Vua Idris và tầng lớp quý tộc trong nước. Sự bất bình ngày càng tăng với sự phát triển của [[chủ nghĩa Nasser]] và [[chủ nghĩa quốc gia Ả Rập]] trên toàn vùng Bắc Phi và [[Trung Đông]].

Ngày [[1 tháng 9]] năm [[1969]], một nhóm nhỏ các sĩ quan quân đội dưới sự chỉ huy của [[Muammar al-Gaddafi|Muammar Abu Minyar al-Gaddafi]] khi ấy mới 28 tuổi tiến hành một cuộc [[đảo chính]] lật đổ [[Idris I của Libya|Vua Idris]]. Ở thời điểm đó, Idris đang phải nằm viện ở Thổ Nhĩ Kỳ. Cháu trai ông, Thái tử [[Sayyid Hasan ar-Rida al-Mahdi as-Sanussi]], lên làm vua. Rõ ràng là các sĩ quan cách mạng, những người đã thông báo sự phế truất Vua Idris không muốn nhượng bộ ông ta về những quyền lợi đối với một vị vua. Sayyid nhanh chóng nhận ra thực tế rằng khi làm vua ông lại có ít quyền lực hơn khi làm thái tử. Trước cuối tháng 9, Vua Sayyid Hasan ar-Rida al-Mahdi as-Sanussi chính thức bị các sĩ quan cách mạng phế truất và bị quản thúc tại gia. Trong lúc ấy, các sĩ quan cách mạng xóa bỏ chế độ quân chủ, và tuyên bố một nước Cộng hòa Libya Ả Rập mới. Gaddafi đã là "Lãnh tụ Anh cả và là Người hướng dẫn Cách mạng" theo cách gọi chính thức của chính phủ và trên báo chí.<ref>US Department of State's Background Notes, (Nov, 2005) [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5425.htm "Libya - History"], ''U.S. Dept. of State'', Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2006</ref>

Năm 2011, một cuộc nổi dậy nổ ra và biến thành [[nội chiến Libya|nội chiến]], chấm dứt 42 năm cầm quyền của Gaddafi. Nhưng không bao lâu thì xung đột giữa các phe phái tại Libya tiếp tục nổ ra, dẫn tới Nội chiến Libya (2014) khiến hàng chục ngàn người thiệt mạng. Sau cuộc đàm phán hòa bình do Liên hợp quốc đứng đầu giữa chính phủ Tobruk và Tripoli, một Chính phủ lâm thời thống nhất do Liên hợp quốc hậu thuẫn được thành lập vào năm 2015. Kể từ đó, một cuộc nội chiến thứ hai đã nổ ra, với các phần của Libya bị chia cắt giữa các chính phủ có trụ sở tại Tobruk và Tripoli cũng như các bộ lạc và dân quân Hồi giáo khác nhau. Đất nước rơi vào tình trạng hỗn loạn khiến nhiều người cố gắng di cư đến châu Âu. Từ năm 2013 đến 2018, gần 700.000 người di cư đã đến Ý bằng thuyền, nhiều người trong số họ đến từ Libya.

Ngày 23 tháng 10 năm 2020, một lệnh ngừng bắn vĩnh viễn đã được ký kết để chấm dứt chiến tranh.

== Địa lý ==
{{chính|Địa lý Libya}}
[[Tập tin:Jabal Al Akdhar.jpg|phải|nhỏ|200px|[[Jebel Akhdar (Libya)|Jabal Al Akdhar]] gần Benghazi là vùng ẩm ướt nhất tại Libya. Lượng mưa trung bình hàng năm từ 400 đến 600 millimét.<ref>Federal Research Division of the Library of Congress, (1987), [https://web.archive.org/web/20090109025502/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0046) "Climate & Hydrology of Libya"], ''U.S. Library of Congress'', Truy cập ngày 15 tháng 7 năm 2006</ref>]]
[[Tập_tin:Koppen-Geiger_Map_LBY_present.svg|trái|nhỏ|Bản đồ phân loại khí hậu Köppen của Libya]]
Libya rộng 1.759.540 [[km²]] (679.182&nbsp;[[dặm vuông Anh|dặm vuông]]), là [[Danh sách các nước và vùng lãnh thổ theo diện tích|nước rộng thứ 17 trên thế giới]]. phía bắc Libya được bao bọc bởi [[Địa Trung Hải]], phía tây giáp với [[Tunisia]] và [[Algérie]], phía tây nam với [[Niger]], phía nam với [[chad]] và [[Sudan]], và phía đông giáp [[Ai Cập]]. Với một đường bờ biển dài 1770 kilômét (1100 dặm), Libya là quốc gia có đường bờ biển dài nhất ở Địa Trung Hải.<ref>(2005), [http://www.educationlibya.org/country_profile.htm "Demographics of Libya"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040426000721/http://www.educationlibya.org/country_profile.htm|date=ngày 26 tháng 4 năm 2004}}, ''Education Libya'', Truy cập ngày 29 tháng 6 năm 2006</ref><ref>(20 tháng 7 năm 2006), [https://www.cia.gov/cia/publications/factbook/fields/2060.html "Field Listings - Coastlines"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070214020221/https://www.cia.gov/cia/publications/factbook/fields/2060.html|date=2007-02-14}}, ''CIA World Factbook'', Truy cập ngày 23 tháng 7 năm 2006</ref> Khí hậu đa phần là khô và kiểu sa mạc. Tuy nhiên, các vùng phía bắc có [[khí hậu Địa Trung Hải]] ôn hòa hơn.

Các vùng địa lý theo lịch sử là [[Cyrenaica]], [[Tripolitania]] và [[Fezzan]]. Hai thành phố quan trọng nhất là thủ đô [[Tripoli]] ở phía tây bắc Libya và [[Benghazi]], nằm ở phía đông. Các thành phố lớn khác gồm Misratah, Sirte và Sabha.<ref>The national authority for information and authentication, Libya, (2004), [http://en.ljbc.net/lypop2004.htm "Census of Libya, 2004"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060514102114/http://en.ljbc.net/lypop2004.htm|date=2006-05-14}}, ''Libyan Jamahiriya Broadcasting Corporation'', Truy cập ngày 17 tháng 7 năm 2006</ref>

Các thiên tai gồm [[gió nóng]], khô mang theo nhiều bụi (tại Libya thường được gọi là ''gibli''). Đây là gió ở phía nam xuất hiện trong thời gian từ một đến bốn ngày vào [[mùa xuân]] và [[mùa thu]]. Ngoài ra còn có các trận [[bão bụi]] và [[bão cát]]. Các [[ốc đảo]] có rải rác trên khắp lãnh thổ, các ốc đảo lớn nhất là [[Ghadames]] và [[Kufra]].

=== Sa mạc ===
[[Tập tin:Libyan Mountains.jpg|nhỏ|190px|Những ngọn núi bị bào mòn tuyệt đẹp ở phía nam đất nước|trái]]
[[Sa mạc Libya]] bao phủ hầu như toàn bộ vùng đông Libya, là một trong những địa điểm khô cằn nhất trên thế giới. Tại nhiều vị trí, trong thời gian hàng thập kỷ không có [[mưa]], và thậm chí tại những vùng [[cao nguyên]] mưa rất hiếm khi xảy ra, chỉ một lần trong khoảng 5-10 năm. Tại Uweinat, trận mưa cuối cùng xảy ra vào tháng 9 năm 1998.<ref name="Libdesert">Zboray, András, [http://www.fjexpeditions.com/frameset/florafauna.htm "Flora and Fauna of the Libyan Desert"], ''Fliegel Jezerniczky Expeditions'', Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2006</ref> Có một vùng [[Đất trũng (địa lý)|đất trũng]] rất rộng được đặt tên là vùng [[Đất trũng Qattara]], ở ngay phía nam dãy núi cực bắc, cùng với ốc đảo Siwa ở cực tây. Vùng này dốc nghiêng về phía tây, chạy tới hai ốc đảo Jaghbub và Jalo.

[[Tập tin:Libyan Desert - 2006.jpg|nhỏ|phải|190px|Phong cảnh sa mạc phía nam Libya; 90% lãnh thổ nước này là sa mạc]]Tương tự như vậy, khí hậu ở sa mạc Libya có thể rất khắc nghiệt; năm 1922, thị trấn [[El Azizia|Al 'Aziziyah]], nằm ở phía tây Tripoli, có nhiệt độ lên tới 57.8°[[Độ Celsius|C]] (136.0°[[Độ Fahrenheit|F]]), thường được coi là mức nhiệt độ không khí cao nhất từng ghi nhận được trên thế giới.<ref>Hottest Place, [http://www.extremescience.com/hottest.htm "El Azizia Libya, 'How Hot is Hot?'"], ''Extreme Science'', Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2006</ref>

Có một số ốc đảo không người ở nằm rải rác, thường liên kết với các vùng trũng lớn, nơi có thể tìm thấy [[nước]] khi đào sâu xuống đất vài [[foot|feet]]. Ở phía tây, có một số nhóm ốc đảo nằm phân tán và không liên kết với các vùng đất trũng, nhóm Kufra, gồm Tazerbo, Rebiana và Kufra.<ref name="Libdesert" />

Ngoài các vách núi, địa hình bằng phẳng ở đây chỉ bị ngắt quãng bởi một loạt các cao nguyên và các khối núi ở gần trung tâm Sa mạc Libya, xung quanh điểm giao cắt biên giới Ai Cập - Sudan - Libya.

Hơi xa hơn về phía nam là các khối núi Arkenu, Uweinat và Kissu. Những ngọn núi đá [[đá hoa cương|granite]] này rất cổ, đã được hình thành từ lâu trước những viên đá sa thạch xung quanh chúng. Arkenu và Tây Uweinat là những vòng phức hợp rất giống với các vòng tại dãy núi Air. Đông Uweinat (điểm cao nhất ở Sa mạc Libya) là một cao nguyên đá sa thạch kề sát phần đá granite ở phía tây.<ref name="Libdesert" /> Đồng bằng ở phía bắc Uweinat mang một số đặc điểm [[núi lửa]] đã bị ăn mòn.

Năm 1996 bộ phim ''[[The English Patient (phim)|Bệnh nhân người Anh]]'' khiến mọi người quan tâm hơn tới sa mạc Libya giống như tác phẩm văn học nguyên mẫu của bộ phim này đã gây ra năm 1992.<ref>Fledderus, Bill, (1997), [http://www.lib.unb.ca/Texts/SCL/Vol22_1/fledderu.html "The English Patient Reposed in His Bed Like a (Fisher?) King", Elements of Grail Romance in Ondaatje's The English Patient], ''University of New Brunswick Libraries'', Truy cập ngày 19 tháng 7 năm 2006</ref>

== Chính trị ==
{{Chính|Chính trị Libya}}Libya rơi vào tình trạng hỗn loạn kể từ [[Mùa xuân Ả Rập]] và sự can thiệp quân sự của [[NATO]] trong khủng hoảng Libya vào năm 2011. [[Đại dân quốc Nhân dân Xã hội chủ nghĩa Ả Rập Libya]] sụp đổ và [[Killing of Muammar Gaddafi|Muammar al-Gaddafi bị giết]] trong [[Nội chiến Libya (2011)|Nội chiến Libya thứ nhất]] và sự [[Can thiệp quân sự vào Libya 2011|can thiệp quân sự của nước ngoài]].<ref>{{Chú thích web |date=10 February 2021 |title=Libya mired in chaos 10 years after Arab Spring |url=https://www.france24.com/en/live-news/20210210-libya-mired-in-chaos-10-years-after-arab-spring |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210210065147/https://www.france24.com/en/live-news/20210210-libya-mired-in-chaos-10-years-after-arab-spring |archive-date=10 February 2021 |access-date=14 February 2022 |work=[[France 24]]}}</ref><ref>{{Chú thích web |date=19 October 2021 |title=10 years since Kadhafi death, stability still eludes Libya |url=https://www.france24.com/en/live-news/20211019-10-years-since-kadhafi-death-stability-still-eludes-libya |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019034550/https://www.france24.com/en/live-news/20211019-10-years-since-kadhafi-death-stability-still-eludes-libya |archive-date=19 October 2021 |access-date=14 February 2022 |work=[[France 24]]}}</ref><ref>{{Chú thích báo |date=7 May 2021 |title=Feature: Libyans struggling in poverty, chaos 10 years after NATO intervention |url=http://www.xinhuanet.com/english/2021-05/07/c_139928992.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214012909/http://www.xinhuanet.com/english/2021-05/07/c_139928992.htm |archive-date=14 February 2022 |access-date=14 February 2022 |work=[[Xinhua News Agency]]}}</ref> Bạo lực phep phái [[Aftermath of the First Libyan Civil War|sau nội chiến]] châm ngòi Nội chiến Libya thứ hai vào năm 2014.<ref>{{Chú thích web |title=Libya's Second Civil War: How did it come to this? |url=http://www.conflict-news.com/libyas-second-civil-war-how-did-it-come-to-this/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150320232806/http://www.conflict-news.com/libyas-second-civil-war-how-did-it-come-to-this/ |archive-date=20 March 2015 |access-date=22 March 2015 |work=Conflict News}}{{Chú thích web |author=National Post View |date=24 February 2015 |title=National Post View: Stabilizing Libya may be the best way to keep Europe safe |url=https://nationalpost.com/opinion/national-post-view-stabilizing-libya-may-be-the-best-way-to-keep-europe-safe |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150317183803/http://news.nationalpost.com/2015/02/24/national-post-view-stabilizing-libya-may-be-the-best-way-to-keep-europe-safe/ |archive-date=17 March 2015 |access-date=22 March 2015 |work=National Post}}</ref> Hiện tại, Libya bị chia rẽ giữa chính quyền Quốc hội đóng tại [[Tobruk]], Chính phủ thống nhất quốc gia đóng tại [[Tripoli, Libya|Tripoli]], các nhóm jihad và các bộ lạc.<ref>{{Chú thích tạp chí |last=Pelham |first=Nicolas |date=February 2015 |title=Libya Against Itself |url=http://www.nybooks.com/articles/archives/2015/feb/19/libya-against-itself/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221014045423/https://www.nybooks.com/articles/archives/2015/feb/19/libya-against-itself/ |archive-date=14 October 2022 |access-date=18 February 2015 |magazine=The New York Review of Books}}</ref><ref>Fadel, L. [https://www.npr.org/blogs/parallels/2014/08/26/343444450/libyas-crisis-a-shattered-airport-two-parliaments-many-factions "Libya's Crisis: A Shattered Airport, Two Parliaments, Many Factions".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426075812/http://www.npr.org/blogs/parallels/2014/08/26/343444450/libyas-crisis-a-shattered-airport-two-parliaments-many-factions|date=2015-04-26}}</ref>

=== Phân cấp hành chính ===
[[Tập_tin:Libya,_administrative_divisions_-_Nmbrs_-_colored.svg|nhỏ|Các quận của Libya]]
Từ năm 2007, Libya được chia thành 22 quận ([[Shabiyat]]):
{{columns-list|# [[Nuqat al Khams]]
# [[Zawiya (quận)|Zawiya]]
# [[Jafara]]
# [[Tripoli District, Libya|Tripoli]]
# [[Murqub District|Murqub]]
# [[Misrata (quận)|Misrata]]
# [[Sirte (quận)|Sirte]]
# [[Benghazi (quận)|Benghazi]]
# [[Marj (quận)|Marj]]
# [[Jabal al Akhdar]]
# [[Derna (quận)|Derna]]
# [[Tobruk (quận)|Tobruk]]
# [[Nalut (quận)|Nalut]]
# [[Jabal al Gharbi (quận)|Jabal al Gharbi]]
# [[Wadi al Shatii (quận)|Wadi al Shatii]]
# [[Jufra (quận)|Jufra]]
# [[Al Wahat (quận)|Al Wahat]]
# [[Ghat (quận)|Ghat]]
# [[Wadi al Hayaa (quận)|Wadi al Hayaa]]
# [[Sabha (quận)|Sabha]]
# [[Murzuq (quận)|Murzuq]]
# [[Kufra (quận)|Kufra]]|colwidth=30em}}

=== Quan hệ ngoại giao ===
{{chính|Quan hệ ngoại giao của Libya}}{{multiple image
| total_width = 450
| image1 = Mutassim_Gadaffi_Hillary_Clinton.jpg
| caption1 = Cố vấn an ninh quốc gia Libya [[Mutassim Gaddafi]] và Bộ trưởng Ngoại giao Hoa Kỳ [[Hillary Clinton]], tháng 4 năm 2009
| image2 = Secretary Kerry, UK Foreign Secretary Hague Hold News Conference With Libyan Prime Minister Ziedan (11035773394).jpg
| caption2 = Bộ trưởng Ngoại giao Anh [[William Hague]], Thủ tướng Libya [[Ali Zeidan]] và Bộ trưởng Ngoại giao Hoa Kỳ [[John Kerry]], tháng 11 năm 2013
}}Chính sách đối ngoại của Libya đã có nhiều thay đổi lớn từ khi nước này tuyên bố thành lập vào Đêm Noel năm 1951. Khi còn là một quốc gia quân chủ, Libya theo đuổi lập trường ủng hộ phương Tây, tuy thế nó vẫn là một nước được cho là thuộc số quốc gia bảo thủ trong việc giữ gìn truyền thống bên trong [[Liên đoàn Ả Rập]], mà họ là một thành viên từ năm 1953.<ref>Federal Research Division of the Library of Congress, (1987), [https://web.archive.org/web/20220321121614/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0036) "Independant Libya"], ''U.S. Library of Congress'', Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2006</ref> Chính phủ nước này là một đồng minh thân cận của [[Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland|Anh]] và [[Hoa Kỳ]]; cả hai nước này đều giữ quyền đặt căn cứ quân sự tại Libya. Libya cũng có quan hệ thân thiện với [[Pháp]], [[Ý]], [[Hy Lạp]] và [[Thổ Nhĩ Kỳ]], và đã thiết lập quan hệ ngoại giao đầy đủ với [[Liên Xô|Liên bang Xô viết]] năm 1955.

Dù chính phủ ủng hộ những cuộc đấu tranh chính nghĩa Ả Rập, gồm các phong trào đòi độc lập ở [[Maroc]] và [[Algérie]], họ không tham gia tích cực vào cuộc [[tranh chấp Ả Rập-Israel]], các đề tài chính trị ồn ào bên trong cộng đồng Ả Rập trong [[thập niên 1950|thập kỷ 1950]] và đầu [[thập niên 1960|thập kỷ 1960]]. Vương quốc này được biết đến với sự hợp tác chặt chẽ với phương Tây, trong khi lại tỏ ra bảo thủ với các vấn đề trong nước.<ref>Abadi, Jacob (2000), [http://www.lib.unb.ca/Texts/JCS/bin/get7.cgi?directory=Fall00/&filename=Abadi.htm "Pragmatism and Rhetoric in Libya's Policy Toward Israel"], ''The Journal of Conflict Studies: Volume XX Number 1 Fall 2000, University of New Brunswick'', Truy cập ngày 19 tháng 7 năm 2006</ref>

Sau vụ [[đảo chính]] năm 1969, [[Muammar al-Gaddafi|Gaddafi]] đóng cửa các căn cứ của Anh, Mỹ và [[quốc hữu hoá]] một phần các công ty dầu mỏ và thương mại nước ngoài tại Libya. Ông cũng đóng vai trò quan trọng trong việc vận động sử dụng [[cấm vận]] dầu lửa như một vũ khí để thách thức phương Tây, hy vọng rằng khi giá dầu tăng cao cùng với cuộc cấm vận năm 1973, phương Tây, đặc biệt là Hoa Kỳ, sẽ phải cân nhắc trong việc ủng hộ [[Israel]]. Gaddafi không chấp nhận cả [[chủ nghĩa cộng sản]] của Xô Viết và [[chủ nghĩa tư bản]] của Phương Tây, tuyên bố rằng mình đang lập ra một con đường trung dung riêng cho đất nước.<ref>The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, (2001 - 2005), [http://www.bartleby.com/65/qa/Qaddafi.html "Qaddafi, Muammar al-"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060821131511/http://www.bartleby.com/65/qa/Qaddafi.html |date = ngày 21 tháng 8 năm 2006}}, ''Bartleby Books'', Truy cập ngày 19 tháng 7 năm 2006</ref> Tháng 10 năm 1978, Gaddafi đã bị chỉ trích nặng nề khi ủng hộ [[Idi Amin Dada|Idi Amin]] trong cuộc [[Chiến tranh Uganda-Tanzania]]. Quân đội Libya được Gaddafi gửi đến giúp đỡ Idi Amin trong tham vọng sáp nhập tỉnh [[Vùng Kagera|Kagera]] phía bắc Tanzania của ông ta. Amin thua trận và sau này phải chạy trốn sang Libya và sống ở đó gần một năm.<ref>Biography, [http://www.cbv.ns.ca/dictator/Amin.html "Idi Amin"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060826144025/http://www.cbv.ns.ca/dictator/Amin.html |date = ngày 26 tháng 8 năm 2006}}, ''Cape Breton-Victoria Regional School Board'', Truy cập ngày 19 tháng 7 năm 2006</ref>

Quan hệ ngoại giao với thế giới phương Tây chủ yếu căng thẳng dưới thời Gaddafi.<ref>{{Chú thích báo |last=Rayner |first=Gordon |date=28 August 2010 |title=Yvonne Fletcher killer may be brought to justice |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/law-and-order/7967820/Yvonne-Fletcher-killer-may-be-brought-to-justice.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100831015645/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/law-and-order/7967820/Yvonne-Fletcher-killer-may-be-brought-to-justice.html |archive-date=31 August 2010 |work=The Daily Telegraph |location=London}}</ref><ref name="autogenerated183">{{Chú thích sách |author=Lee Davis, Brian |title=Qaddafi, terrorism, and the origins of the U.S. attack on Libya. |page=183}}</ref><ref>{{Chú thích web |author=President Ronald Reagan |date=10 March 1982 |title=Proclamation 4907 – Imports of Petroleum |url=http://www.reagan.utexas.edu/archives/speeches/1982/31082a.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306063835/http://www.reagan.utexas.edu/archives/speeches/1982/31082a.htm |archive-date=6 March 2008 |publisher=US Office of the Federal Register |df=dmy-all}}</ref> Vào thập niên 1990, Libya bị Liên Hợp Quốc áp lệnh trừng phạt vì những vụ việc như vụ sát hại nữ cảnh sát [[City of London Police|Luân Đôn]] [[Yvonne Fletcher]], [[1986 Berlin discotheque bombing|vụ đánh bom]] một hộp đêm ở [[Tây Berlin]] thường xuyên được quân nhân Hoa Kỳ lui tới và vụ đánh bom [[Chuyến bay 103 của Pan Am]]. Từ cuối thập niên 2000, Hoa Kỳ và những quốc gia phương Tây khác bình thường hóa quan hệ với Libya.<ref name="SalakLibya" /> Sau khi [[Saddam Hussein]] bị lật đổ và đưa ra xét xử sau [[Chiến tranh Iraq]], Gaddafi quyết định từ bỏ [[vũ khí hủy diệt hàng loạt]], được đánh giá là thành công của [[quyền lực mềm]] phương Tây trong [[Chiến tranh chống khủng bố]].<ref>{{Chú thích báo |date=25 March 2004 |title=Blair hails new Libyan relations |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/3566545.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307231343/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/3566545.stm |archive-date=7 March 2013 |access-date=5 February 2013 |work=BBC News}}</ref><ref>{{Chú thích báo |last=Marcus |first=Jonathan |date=15 May 2006 |title=Washington's Libyan fairy tale |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4774305.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116095214/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4774305.stm |archive-date=16 January 2013 |access-date=5 February 2013 |work=BBC News}}</ref><ref>{{Chú thích báo |last=Leverett |first=Flynt |date=23 January 2004 |title=Why Libya Gave Up on the Bomb |url=https://www.nytimes.com/2004/01/23/opinion/why-libya-gave-up-on-the-bomb.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110401183534/http://www.nytimes.com/2004/01/23/opinion/why-libya-gave-up-on-the-bomb.html |archive-date=1 April 2011 |access-date=24 February 2011 |work=The New York Times}}</ref> Tháng 10 năm 2010, Gaddafi thay mặt thế giới Ả Rập xin lỗi các lãnh đạo châu Phi vì vai trò trong [[buôn bán nô lệ Sahara]].<ref name="France 24 2010">{{Chú thích web |date=10 Oct 2010 |title=Gaddafi warns Sudan secession would be dangerous for Africa |url=https://www.france24.com/en/20101010-muammar-gaddafi-sudan-secession-danger-africa-libya |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210628090731/https://www.france24.com/en/20101010-muammar-gaddafi-sudan-secession-danger-africa-libya |archive-date=28 June 2021 |access-date=25 Jun 2021 |website=France 24}}</ref>

=== Nhân quyền ===
Xem chi tiết [[Nhân quyền tại Libya]].

== Kinh tế ==
{{chính|Kinh tế Libya}}
[[Tập tin:Tripoli CBD.JPG|trái|nhỏ|200px|Thủ đô Tripoli của Libya với sự thịnh vượng nhờ phát triển dầu khí]]
Kinh tế Libya phụ thuộc chủ yếu vào các nguồn thu từ lĩnh vực dầu khí, trên thực tế chiếm toàn bộ nguồn thu từ [[xuất khẩu]] và khoảng một phần tư [[Tổng sản phẩm nội địa|GDP]]. Các nguồn thu từ dầu khí đó cộng với số lượng dân chúng nhỏ khiến Libya trở thành một trong những quốc gia có GDP trên đầu người cao nhất châu Phi và cho phép nước này cung cấp cho người dân một hệ thống an sinh xã hội cao và rộng rãi đáng kinh ngạc, đặc biệt trong lĩnh vực nhà ở và giáo dục.<ref name="unhchr.ch" /> So sánh với các nước láng giềng theo định hướng thị trường, Libya có mức nghèo tuyệt đối và tương đối khá thấp. Trong ba thập kỷ qua, các nhà lãnh đạo Libya đã có những nỗ lực thực hiện quá trình cải cách kinh tế như một phần của chiến dịch rộng lớn hơn nhằm tái hòa nhập cộng đồng quốc tế.<ref name="spooks">The World Factbook, (2006), [https://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/ly.html "Economy - Libya"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070313203723/https://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/ly.html |date=2007-03-13 }}, ''CIA World Factbook'', Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2006</ref> Nỗ lực này càng gia tăng sau khi [[Trừng phạt quốc tế|những biện pháp trừng phạt của Liên Hợp Quốc]] được dỡ bỏ vào tháng 9 năm 2003, và khi Libya thông báo vào tháng 12 năm 2003 rằng họ sẽ từ bỏ các chương trình sản xuất vũ khí giết người hàng loạt.<ref>W.M.D., (2003), [http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/libya/index03.html "Libya Special Weapons News"], ''Global Security Report'', Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2006</ref>

[[Tập tin:Tripoli Medina.jpg|nhỏ|phải|180px|Thành phố cổ ở Tripoli - (El-Madina El-Kadima) - nằm giữa trung tâm thành phố, là một trong những địa điểm cổ điển của Địa Trung Hải]]
Libya đã bắt đầu chấp nhận đáp ứng các sức ép kinh tế, chính trị quốc tế để tiến hành cải cách theo phương hướng thị trường và đã tự do hóa nền kinh tế mang phương hướng xã hội của mình. Những bước đi đầu tiên&nbsp;— gồm xin gia nhập [[Tổ chức Thương mại Thế giới|WTO]], giảm một số khoản [[trợ cấp]] và thông báo các kế hoạch [[tư nhân hoá]]&nbsp;— đang tạo nền tảng cho một quá trình chuyển tiếp tới một nền [[kinh tế dựa trên thị trường]].<ref>Reuters, (28 tháng 7 năm 2004), [http://www.tralac.org/scripts/content.php?id=2788 "Libya to start WTO membership talks"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080502170804/http://www.tralac.org/scripts/content.php?id=2788 |date = ngày 2 tháng 5 năm 2008}}, ''Trade Law Centre for Southern Africa'', Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2006</ref> Các lĩnh vực sản xuất phi dầu khí và xây dựng, vốn chiếm khoảng 20% GDP, đã được mở rộng thêm nhiều mặt hàng mới như [[hóa dầu]], [[sắt]], [[thép]] và [[nhôm]] thay vì đơn thuần là chế biến các sản phẩm nông nghiệp như trước kia. Các điều kiện khí hậu và đất đai bạc màu hạn chế rất nhiều năng suất nông nghiệp, và Libya phải nhập khẩu khoảng 75% lương thực.<ref name="spooks" />

Nền kinh tế Libya được coi là đã chín muồi để thực hiện hiện đại hóa và cho [[đầu tư nước ngoài]].<ref>(2003), [http://www.exporteastofengland.org.uk/compdetails.asp?id=2759&from= "Libyan Trade Links with the UK"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070526115511/http://www.exporteastofengland.org.uk/compdetails.asp?id=2759&from= |date=2007-05-26 }}, ''U.K. Trade and Investment'', Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2006</ref> Dưới thời thủ tướng trước, [[Shukri Ghanem]] và thủ tướng hiện nay [[Baghdadi Mahmudi]], nước này trải qua một giai đoạn bùng nổ thương mại. Nhiều ngành công nghiệp do chính phủ quản lý thời trước đang được tư nhân hoá. Đa số các biện pháp trừng phạt của Hoa Kỳ đã được dỡ bỏ; tới tháng 5 năm 2006, những biện pháp cuối cùng còn lại cũng đã được xếp đặt kế hoạch đưa ra trước lưỡng viện Hoa Kỳ để được thông qua. Continental Airlines hiện đang chào các tour du lịch tới Libya. Nhiều công ty dầu lửa quốc tế đã quay lại nước này, như [[Royal Dutch Shell|Shell]] và [[ExxonMobil]].<ref>Volume: 23, No. 27, (2006), [http://www.oilandgasnewsworldwide.com/News.asp?Article=16404 "Shell returns to Libya with gas exploration pact"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050513162749/http://www.oilandgasnewsworldwide.com/News.asp?Article=16404 |date = ngày 13 tháng 5 năm 2005}}, ''Oil & Gas Worldwide News'', Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2006</ref> Du lịch cũng đang phát triển, khiến lượng nhu cầu về phòng khách sạn và khả năng vận chuyển của các sân bay như [[Sân bay quốc tế Tripoli]] tăng lên. Chương trình hiện đại hóa các sân bay ở Libya trị giá nhiều triệu đôla gần đây đã được chính phủ thông qua nhằm đáp ứng các yêu cầu đó.<ref>Jawad, Rana, (31 tháng 5 năm 2006), [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/5030998.stm "Libyan aviation ready for take-off"] ''BBC News'', Truy cập ngày 22 tháng 7 năm 2006</ref>

Và cũng dưới chế độ của Ghadafi, tỷ lệ biết chữ đã tăng từ 10% lên 90% tuổi thọ trung bình tăng từ 57 lên 77 tuổi quyền bình đẳng được bảo vệ cho phụ nữ và người da đen, cơ hội việc làm được nâng cao cho các công nhân nhập cư và hệ thống phúc lợi đã được đầu tư cho phép người dân tiếp cận với giáo dục và chăm sóc y tế miễn phí cũng như hỗ trợ về nhà ở.<ref name="dailynews" /> Dòng [[sông Nhân Tạo]] là dự án tưới tiêu lớn nhất thế giới<ref>{{chú thích sách|url=http://books.google.com/books?id=aHYt0RNSDfgC&pg=PA255&lpg=PA255&dq=largest+irrigation+project+guinness&source=bl&ots=mLuzMsQp7E&sig=PG07gaoXcfTpiU32M6VwPcLLNC0&hl=en&ei=nGV2TurcAvPWiALav8SdDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&sqi=2&ved=0CDUQ6AEwAw#v=onepage&q&f=false|title=Guinness Book of World Records, 2009|author=Craig Glenday|pages=255|publisher=Random House|year=2009}}</ref><ref>{{chú thích báo|url=http://www.csmonitor.com/World/Africa/2010/0823/Libya-s-Qaddafi-taps-fossil-water-to-irrigate-desert-farms|title=Libya's Qaddafi taps 'fossil water' to irrigate desert farms|author=Sarah A. Topol|date = ngày 23 tháng 8 năm 2010 |access-date = ngày 18 tháng 9 năm 2011 |publisher=Christian Science Monitor}}</ref> cũng được đào để cung cấp nước ngọt cho Libya.<ref name="dailynews">{{Chú thích web|họ=Azad|tên=Sher|tiêu đề=Gaddafi and the media|url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|work=[[Daily News (Sri Lanka)|Daily News]]|ngày truy cập=ngày 22 tháng 10 năm 2011|ngày=ngày 22 tháng 10 năm 2011|archive-date = ngày 25 tháng 10 năm 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|url-status=dead}}</ref> Ngoài ra, việc hỗ trợ tài chính cũng được cấp cho các đại học để trao học bổng và chương trình phát triển việc làm.<ref>{{Chú thích web|họ=Shimatsu|tên=Yoichi|tiêu đề=Villain or Hero? Desert Lion Perishes, Leaving West Explosive Legacy|url=http://newamericamedia.org/2011/10/villain-or-hero-desert-lion-perishes-leaving-the-west-explosive-legacy.php|nhà xuất bản=[[New America Media]]|ngày truy cập=ngày 23 tháng 10 năm 2011|ngày=ngày 21 tháng 10 năm 2011|archive-date = ngày 22 tháng 10 năm 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111022231158/http://newamericamedia.org/2011/10/villain-or-hero-desert-lion-perishes-leaving-the-west-explosive-legacy.php|url-status=dead}}</ref> Do vậy, Chỉ số phát triển con người ([[Chỉ số phát triển con người|HDI]]) của Libya được xếp vào mức cao trên thế giới, thứ hạng 58/177 nước năm 2005.<ref>{{Chú thích web | url = http://hdr.undp.org/en/reports/global/hdr2005/ | tiêu đề = Reports | tác giả = | ngày = | ngày truy cập = 23 tháng 10 năm 2015 | nơi xuất bản = | ngôn ngữ = }}</ref> Và Libya không hề có nợ nước ngoài dưới chế độ của Gaddafi.<ref name="allafrica">{{Chú thích web|tiêu đề=Zimbabwe: Reason Wafavarova - Reverence for Hatred of Democracy|url=http://allafrica.com/stories/201107210928.html|nhà xuất bản=[[AllAfrica.com]]|ngày truy cập=ngày 23 tháng 10 năm 2011|ngày=ngày 21 tháng 7 năm 2011}}</ref>

Tuy vậy, tỷ lệ [[thất nghiệp]] tại Libya được ước tính là 30% hoặc nhiều hơn.<ref name="bbc.co.uk">[https://www.bbc.co.uk/vietnamese/world/2011/10/111020_gaddafi_rule_background.shtml]</ref> Hình thức chủ nghĩa xã hội đặc biệt của Libya cung cấp miễn phí giáo dục, y tế và trợ cấp nhà ở và giao thông vận tải được bao cấp.

Tuy nhiên theo báo BBC Anh quốc, mức lương tại Libya rất thấp và sự giàu có của nhà nước và lợi nhuận từ đầu tư nước ngoài chỉ đem lại lợi lộc cho một tầng lớp thượng lưu nhỏ.<ref name="bbc.co.uk" /> Theo tờ báo Hoa Kỳ [[Los Angeles Times]], các quan chức cao cấp của chính quyền mới ở Libya cáo buộc Đại tá Moammar Gadhafi đã bí mật tẩu tán hơn 200 [[tỷ]] [[Đô la Mỹ|USD]] trong các [[tài khoản (kế toán)|tài khoản]] ngân hàng, địa ốc và các khoản [[đầu tư]] khắp thế giới trước khi ông ta chết. Các quan chức này cho rằng, trong 42 năm cầm quyền, Gadhafi đã [[biển thủ]] các nguồn [[tài trợ]] nhằm thu lợi cho gia đình và bộ tộc của ông.<ref name="info.vn" /> Theo tờ báo Anh quốc [[Daily Mail]], Ông Gaddafi được cho là có khoảng 170 tỷ USD tài sản ở nước ngoài, phần lớn trong số đó đã bị phong tỏa kể từ đầu năm 2011.<ref>{{Chú thích web |url=http://laodong.com.vn/Tin-Tuc/Dieu-gi-se-xay-ra-voi-gan-200-ty-USD-cua-Gaddafi/63581 |ngày truy cập=2011-10-22 |tiêu đề=Bản sao đã lưu trữ |archive-date=2012-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126042749/http://laodong.com.vn/Tin-Tuc/Dieu-gi-se-xay-ra-voi-gan-200-ty-USD-cua-Gaddafi/63581 |url-status=dead }}</ref>

Tuy nhiên các con số trên chưa được chứng minh là sự thật.<ref name="info.vn" /> Thực tế, con số 200 tỷ USD được gán cho Gaddafi thực chất là số tiền thuộc sở hữu hợp pháp của các tổ chức nhà nước như [[Ngân hàng Trung ương Libya]] và [[Cơ quan Đầu tư Libya]], quỹ tài sản có chủ quyền của Libya. Do đó, các quỹ của Libya dưới thời Gaddafi cũng tương tự như các quỹ tài sản có chủ quyền của các nước khác. Liên minh châu Âu cũng thông báo ít nhất 30 tỷ USD các khoản đầu tư của Libya đã bị phong tỏa trên khắp lục địa và cùng đồng thuận rằng hàng tỷ tiền đầu tư của chính phủ Libya ở nước ngoài không phải là tài sản cá nhân của Gaddafi.<ref>{{Chú thích web |url=http://laodong.com.vn/Tin-Tuc/Co-200-ty-USD-vi-sao-Gaddafi-khong-giau-nhat-the-gioi/64011 |title=Bản sao đã lưu trữ |access-date=2011-10-30 |archive-date=2011-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027191032/http://laodong.com.vn/Tin-Tuc/Co-200-ty-USD-vi-sao-Gaddafi-khong-giau-nhat-the-gioi/64011 |url-status=dead }}</ref>

Sau năm 2000, Libya ghi nhận mức tăng trưởng kinh tế thuận lợi với mức tăng trưởng GDP ước tính khoảng 10,6% trong năm 2010. Sự phát triển này bị gián đoạn bởi Nội chiến Libya, dẫn đến sự suy giảm của nền kinh tế lên tới 62,1% trong năm 2011. Sau chiến tranh, nền kinh tế đã có sự hồi phục vào năm 2012, nhưng sau đó lại bị suy thoái bởi cuộc nội chiến lần thứ hai của Libya. Đến năm 2017, GDP (PPP) bình quân đầu người của Libya chỉ còn bằng 60% so với mức trước chiến tranh.<ref name=":0">{{chú thích web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.KD?locations=LY|title=GDP per capita, PPP (constant 2011 international $)Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date = ngày 3 tháng 9 năm 2018}}</ref>

== Nhân khẩu ==
{{chính|Nhân khẩu Libya}}
[[Tập tin:Libya ethnic.svg|nhỏ|250px|Bản đồ thể hiện thành phần dân tộc ở Libya|trái]]
Libya có dân số ít sống trong một lãnh thổ rộng lớn, với [[mật độ dân số]] khoảng 3 người trên km² (8,5/mi²) ở hai vùng phía bắc là [[Tripolitania]] và [[Cyrenaica]], và chưa tới một người trên km² (1,6/mi²) tại những nơi khác. Vì vậy, Lybia là một trong những quốc gia có số dân trên diện tích thấp nhất trên thế giới.<ref>Earth Trends, Environmental Information, (2004), [http://earthtrends.wri.org/searchable_db/index.php?theme=4&variable_ID=431&action=select_countries "Population: Population density"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080401082354/http://earthtrends.wri.org/searchable_db/index.php?theme=4&variable_ID=431&action=select_countries |date=2008-04-01 }}, ''World Resources Institute'', Truy cập ngày 19 tháng 7 năm 2006</ref> 90% dân số sống trên một vùng chiếm chưa tới 10% lãnh thổ, đa số dọc theo bờ biển. Hơn nửa triệu người sống tại đô thị, và tập trung đông nhất ở hai thành phố lớn là [[Tripoli]] và [[Benghazi]].<ref>Al-Amari, Mailud, (Nov, 2004), [http://apha.confex.com/apha/132am/techprogram/paper_91322.htm "Population Dynamics and Fertility Trends in Libya"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007060156/http://apha.confex.com/apha/132am/techprogram/paper_91322.htm |date=2007-10-07 }}, ''American Public Health Association'', Truy cập ngày 17 tháng 7 năm 2006</ref> Người Lybia bản địa chủ yếu gồm [[người Ả Rập]] và [[người Berber]].

Có một số lương nhỏ [[người Tuareg]] và [[người Tebu|Tebu]] sống tập trung ở phía nam, sống theo kiểu [[du mục]] hay bán du mục. Trong số người nước ngoài sống tại Lybia, nhóm đông nhất là các công dân từ các quốc gia châu Phi gồm Bắc Phi (chủ yếu là người Ai Cập và Tunisia), Tây Phi và người Phi vùng [[Hạ Sahara]].<ref>Libya Demographics and Geograhy, (2005), [http://www.columbiagazetteer.org/public/Libya.html "Libya - Population"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080503013450/http://www.columbiagazetteer.org/public/Libya.html |date=2008-05-03 }} ''The Columbia Gazetteer of the World'', Truy cập ngày 17 tháng 7 năm 2006</ref> Người Berber ở Lybia và người Ả Rập chiếm 97% dân số, 3% còn lại là người Phi da đen, [[người Hy Lạp]], [[người Maltese|Maltese]], [[người Ý|Ý]], [[vgười Ai Cập|Ai Cập]], [[người Pakistan|Pakistan]], [[người Thổ|Thổ]], [[người Ấn Độ|Ấn Độ]] và [[người Tunisia|Tunisia]].<ref>The World Factbook, (2006), [https://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/ly.html "People - Libya"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070313203723/https://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/ly.html |date=2007-03-13 }}, ''CIA World Factbook'', Truy cập ngày 19 tháng 7 năm 2006</ref>

Ngôn ngữ được sử dụng nhiều nhất ở Libya là [[tiếng Ả Rập]], và đây cũng là ngôn ngữ chính thức. [[Tiếng Tamazight]], tuy không phải là ngôn ngữ chính thức nhưng được người Berber ở Libya sử dụng.<ref>Anderson, Lisa, (2006), [http://encarta.msn.com/text_761570705__1/Libya.html "'Libya', III. People, B. Religion & Language"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030064204/http://encarta.msn.com/text_761570705__1/Libya.html |date = ngày 30 tháng 10 năm 2009}}, ''MSN Encarta'', Truy cập ngày 17 tháng 7 năm 2006</ref> Ngoài ra, người Tuareg nói [[tiếng Tamahaq]], thứ ngôn ngữ thuộc [[nhóm ngôn ngữ Tuareg|nhóm ngôn ngữ Tamasheq]] duy nhất được biết đến ở vùng phía bắc. [[Tiếng Ý]] và [[tiếng Anh]] thỉnh thoảng được sử dụng tại các thành phố lớn, dù những người nói tiếng Ý chủ yếu đều đã có tuổi.

=== Giáo dục ===
[[Tập tin:Benghazi University.jpg|nhỏ|phải|250px|Khu trường lớp Benghazi của trường Đại học cũ ở Libya (Al-Jami'a al-Libiya), Đại học đầu tiên của Libya]]
Dân số Libya xấp xỉ 5,8 triệu người trong đó có 1,7 triệu học sinh và sinh viên, hơn 270.000 người đang theo học tại các trường [[đại học]].<ref name="Libedu">Clark, Nick, (July, 2004), [http://www.wes.org/eWENR/04July/Practical.htm "Education in Libya"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130208081721/http://www.wes.org/ewenr/04July/Practical.htm |date = ngày 8 tháng 2 năm 2013}}, ''World Education News and Reviews, Volume 17, Issue 4'', Truy cập ngày 22 tháng 7 năm 2006</ref> Giáo dục ở Libya được miễn phí cho mọi người,<ref>Federal Research Division of the Library of Congress, (1987), [https://web.archive.org/web/20130127045855/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0070) "Education of Libya"], ''U.S. Library of Congress'', Truy cập ngày 22 tháng 7 năm 2006</ref> và là bắt buộc cho đến [[cấp hai]]. Tỷ lệ biết chữ của nước này cao nhất Bắc Phi; 82,6% dân số biết đọc và viết.<ref>(July, 2006) [https://www.cia.gov/cia/publications/factbook/fields/2103.html "Field Listing - Literacy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061101033920/https://www.cia.gov/cia/publications/factbook/fields/2103.html |date=2006-11-01 }}, ''CIA World Factobook'', Truy cập ngày 22 tháng 7 năm 2006</ref> Sau khi Libya tuyên bố độc lập năm 1951, trường đại học đầu tiên của họ từng là "Đại học Libya", được thành lập ở Benghazi.<ref name="Libedu2">El-Hawat, Ali, (2000), [http://www.bc.edu/bc_org/avp/soe/cihe/inhea/profiles/Libya.htm "Country Higher Education Profiles - Libya"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100605042417/http://www.bc.edu/bc_org/avp/soe/cihe/inhea/profiles/Libya.htm |date = ngày 5 tháng 6 năm 2010}}, ''International Network for Higher Education in Africa", Truy cập ngày 22 tháng 7 năm 2006''</ref> Trong niên khoá 1975/76 số lượng sinh viên đại học được ước tính là 13.418 người. Tới năm 2004, con số này đã tăng lên hơn 200.000, với khoảng 70.000 người khác đang theo học các trường kỹ thuật và đào tạo nghề.<ref name="Libedu" /> Sự tăng trưởng nhanh chóng số lượng sinh viên trong khu vực đào tạo cao học được phản ánh ở sự tăng nhanh số lượng các viện đào tạo cao học. Từ năm 1975 số lượng các trường đại học đã tăng từ hai lên tới con số chín và sau khi bắt đầu xuất hiện từ năm 1980, số các trường kỹ thuật và đào tạo nghề hiện đã là 84.<ref name="Libedu" /> Giáo dục cao học ở Libya được trợ cấp từ ngân sách nhà nước. Năm 1998, số tiền dành cho giáo dục chiếm 38,2% ngân sách quốc gia.<ref name="Libedu2" />

=== Tôn giáo ===
{{chính|Đạo Hồi Libya}}
{{Pie chart
| thumb = left
| caption = Tôn giáo tại Libya
| label1 = Hồi giáo
| value1 = 97
| color1 = MediumSeaGreen
| label2 = Cơ đốc giáo
| value2 = 0.7
| color2 = DodgerBlue
| label3 = Phật giáo
| value3 = 0.3
| color3 = SaddleBrown
}}
Tôn giáo thống trị ở Libya là [[Hồi giáo]] với 97% dân số theo tín ngưỡng này.<ref>Religious adherents by location, [http://www.adherents.com/adhloc/Wh_185.html "'42.000 religious geography and religion statistics', Libya"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141229033918/http://www.adherents.com/adhloc/Wh_185.html |date = ngày 29 tháng 12 năm 2014}} ''Adherents.com'', Truy cập 15 tháng 7 năm 2006</ref> Hầu như toàn bộ người Hồi giáo Libya đều thuộc dòng Hồi giáo [[Hồi giáo Sunni|Sunni]], nó có ảnh hưởng lớn cả trên tinh thần cá nhân và các chính sách của chính phủ.[[Tập tin:Ghadames Mosque.jpg|nhỏ|phải|250px|Nhà thờ Hồi giáo tại [[Ghadames]], gần biên giới Tunisia và Algérie; 97% dân số Libya là các tín đồ Hồi giáo]]Trước [[thập niên 1930]], Phong trào [[Sanusi]] là phong trào Hồi giáo lớn nhất ở Libya. Đây là một phong trào hướng tới sự phục hưng tôn giáo đã được thay đổi nhằm tương thích với cuộc sống sa mạc. Các ''zawaayaa'' (chi nhánh) của nó đã được tìm thấy tại [[Tripolitania]] và [[Fezzan]], nhưng ảnh hưởng lớn nhất của Sanusi nằm tại [[Cyrenaica]]. Nhằm cứu nguy tôn giáo khỏi sự bất ổn và tình trạng hỗn loạn, phong trào Sanusi đã mang lại cho những người dân bộ lạc Cyrenaican một sự gắn bó tôn giáo và những tình cảm thống nhất.<ref name="sanusi">Federal Research Division of the Library of Congress, (1989), [https://web.archive.org/web/20130127043457/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0065) "The Sanusis"], ''U.S. Library of Congress'', Truy cập 22 tháng 7 năm 2006</ref> Phong trào Hồi giáo này, cuối cùng bị tiêu diệt bởi cả [[Chiến tranh Ý-Thổ Nhĩ Kỳ|cuộc xâm lược của Ý]] và sau đó là bởi chính phủ Gaddafi,<ref name="sanusi" /> phong trào này mang nhiều tính bảo thủ và dù sao cũng có khác biệt so với Hồi giáo hiện nay ở Libya. Gaddafi quả quyết rằng ông là một tín đồ Hồi giáo cuồng nhiệt và chính phủ của ông đang giữ vai trò ủng hộ các viện Hồi giáo trên khắp thế giới thu hút thêm các tín đồ theo đạo Hồi.<ref>Federal Research Division of the Library of Congress, (1989), [https://web.archive.org/web/20130127043909/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0066) "Islam in Revolutionary Libya"], ''US Library of Congress'', Truy cập ngày 19 tháng 7 năm 2006</ref> Tuy nhiên, Hồi giáo Libya luôn được coi là theo truyền thống, nhưng không thô bạo so với Hồi giáo tại các nước khác. Hình thức Hồi giáo [[Sufism]] của Libya rất phổ biến trên toàn quốc.<ref>Libya - Religion, (8 tháng 7 năm 2006), [http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/060608/2006060813.html "Sufi Movement to be involved in Libya"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118030655/http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/060608/2006060813.html |date=2012-01-18 }} ''Arabic News'', Truy cập ngày 19 tháng 7 năm 2006</ref>

Ngoài đa số tuyệt đối tín đồ Hồi giáo Sunni, có một cộng đồng thiểu số rất nhỏ [[Kitô giáo|Cơ đốc giáo]], gồm hầu hết là người nước ngoài. Cũng có một cộng đồng [[Anh giáo]] nhỏ, gồm phần lớn là công nhân nhập cư châu Phi tại Tripoli; nó là một phần của Giáo khu Ai Cập.<ref>(2004), [https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/rellibya04.html "International Religious Freedom Report: Libya"] ''Jewish Virtual Library'', Truy cập ngày 19 tháng 7 năm 2006</ref> Cũng có khoảng 40.000 tín đồ [[Giáo hội Công giáo Rôma|Công giáo La Mã]] tại Libya với hai [[giám mục]], một tại Tripoli (phục vụ cộng đồng Ý) và một tại [[Benghazi]] (dành cho cộng đồng [[Malta]]).

Tới thời gian gần đây Libya vẫn là nơi có một trong những cộng đồng [[người Do Thái]] lớn nhất thế giới và đã từng tồn tại ít nhất từ năm 300 TCN.<ref>The World Jewish Congress, [http://sunsite.berkeley.edu/JewsofLibya/LibyanJews/thejews.html "History of the Jewish Community in Libya"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060718035942/http://sunsite.berkeley.edu/JewsofLibya/LibyanJews/thejews.html |date = ngày 18 tháng 7 năm 2006}}, ''University of California at Berkeley'', Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2006</ref> Một loạt các cuộc [[holocaust|tàn sát người Do Thái]] bắt đầu từ tháng 11 năm 1945 và kéo dài gần ba năm đã làm suy giảm đáng kể số lượng người Do Thái ở Libya.<ref name="harris">Harris, David A. (2001), "In the Trenches: Selected Speeches and Writings of an American Jewish Activist", 1979-1999, pp. 149-150</ref> Năm 1948, khoảng 38.000 người Do Thái còn sống tại nước này.

Từ khi Libya tuyên bố độc lập năm 1951, đa số cộng đồng Do Thái đã di cư khỏi đất nước. Một loạt các cuộc tàn sát người Do Thái khác diễn ra sau cuộc [[Khủng hoảng Kênh đào Suez|Khủng hoảng Suez]] năm 1956, buộc khoảng 100 người Do Thái phải bỏ chạy. Khi Gaddafi lên nắm quyền lực, số người Do Thái còn lại bị tịch thu gia sản và những khoản nợ của người khác đối với họ bị xóa bỏ. Tuy nhiên, gần đây Gaddafi đã thông báo rằng những khoản bồi thường thích hợp sẽ được chi trả cho những người Do Thái Libya đã bỏ đất nước ra đi.<ref>World News, (1 tháng 9 năm 2004), [http://www.nzherald.co.nz/section/story.cfm?c_id=2&objectid=3588475 "Gaddafi to compensate Libyan Jews for lost homes"]{{Liên kết hỏng|date=2023-09-12 |bot=InternetArchiveBot }}, ''New Zealand Herald'', Truy cập ngày 20 tháng 7 năm 2006</ref> Dù [[Hội đường Do Thái giáo|Giáo đường Do Thái]] chính ở Tripoli đã được tu bổ lại năm 1999, nó vẫn chưa được mở cửa cho công chúng.

{{further|Người Do Thái rời bỏ Libya}}

== Văn hóa ==
{{chính|Văn hoá Libya}}
[[Tập tin:Benghazi coast.jpg|250px|nhỏ|Bờ biển Benghazi, thành phố lớn thứ hai ở Libya. Với bờ biển Địa Trung Hải dài nhất so với các nước khác trong vùng, những bãi biển còn mang nhiều vẻ hoang sơ của Libya luôn có đông du khách.|trái]]
Văn hóa Libya tương đồng với các quốc gia [[Ả Rập|Ả rập]] xung quanh. Trong khi ngôn ngữ hàng đầu của đất nước là một [[Tiếng Libya Ả rập|hình thức thông tục địa phương của tiếng Ả rập]],<ref>Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005), [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=ayl "Arabic Libyan"], ''Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition'', Truy cập 17 tháng 7 năm 2006</ref> người dân Libya coi họ là một phần của thế giới Ả rập to lớn. Dường như có một sự phân biệt về [[thổ ngữ]] và một số thổ ngữ bộ lạc và làng khác. Người Libya Ả rập có một di sản truyền thống của bộ lạc du mục [[Bedouin]] và thường coi mình là một phần của bộ lạc Bedouin.

Cuộc sống gia đình là điều quan trọng đối với các gia đình Libya, đa số họ sống tại các [[tòa nhà chung cư]] và các ngôi nhà riêng, kiểu ngôi nhà phụ thuộc vào thu nhập và sự giàu có của từng hộ. Dù người Libya Ả rập theo truyền thống sống du mục trong các lều trại, hiện họ đã định cư tại nhiều thị trấn và thành phố.<ref>Al-Hawaat, Dr. Ali, (1994), [http://www.ncrss.com/report3.doc "The Family and the work of women, A study in the Libyan Society"] ''National Center for Research and Scientific Studiesof Libya'', Truy cập 19 tháng 7 năm 2006</ref> Vì thế, phong cách sống cũ của họ dần phai nhạt. Một số lượng nhỏ người Libya vẫn sống trong sa mạc như cha ông họ đã từng sống trong hàng thế kỷ trước kia. Đa phần dân cư làm việc trong các ngành [[công nghiệp]] và [[dịch vụ]], chỉ một số nhỏ làm [[nông nghiệp]].

Như một số nước Ả rập khác trong [[thế giới Ả rập]], Libya có ít nhà hát và các gallery. Giải trí công cộng hầu như không tồn tại, thậm chí trong các thành phố lớn.<ref>News and Trends: Africa, (17 tháng 9 năm 1999), [http://www.gasandoil.com/goc/news/nta94862.htm "Libya looking at economic diversification"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20001209232200/http://www.gasandoil.com/goc/news/nta94862.htm |date = ngày 9 tháng 12 năm 2000}} ''Alexander's Gas & Oil Connections'', Truy cập ngày 19 tháng 7 năm 2006.</ref> Gần đây nghệ thuật tại Libya đã bắt đầu phục hưng, đặc biệt là hội họa; các gallery tư nhân bắt đầu phát triển tạo cơ hội thể hiện cho các tài năng trẻ.<ref>About Libya, [http://www.discoverlibyatravel.com/ "Libya Today"], ''Discover Libya Travel'', Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2006.</ref> Trái lại, trong nhiều năm nước này không hề có những nhà hát công cộng, và chỉ vài rạp chiếu phim có trình chiếu các bộ phim nước ngoài. [[Văn hóa dân gian]] vẫn tồn tại và phát triển, với một số nhóm nhạc và nhảy múa tại các dịp lễ hội, cả tại Libya và nước ngoài. Các chương trình phát thanh chính ở Libya đều phát các loại nhạc truyền thống. [[Âm nhạc Tuareg]] và nhảy múa rất phổ biến tại [[Ghadames]] ở phía nam. Các chương trình truyền hình đa số phát bằng tiếng Ả rập với chỉ 30 phút mỗi ngày cho các bản tin tiếng Anh và tiếng Pháp mỗi buổi chiều. Chính phủ vẫn quản lý chặt chẽ các cơ sở phát thanh, truyền hình; Một phân tích mới do [[Ủy ban bảo vệ các nhà báo]] đưa ra cho rằng truyền thông ở Libya là một trong những nơi bị quản lý chặt chẽ nhất trong thế giới Ả rập.<ref name="mediacont">Special Report 2006, (2 tháng 5 năm 2006), [http://www.cpj.org/censored/ "North Korea Tops CPJ list of '10 Most Censored Countries'"], ''Committee to Protect Journalists'', Truy cập ngày 19 tháng 7 năm 2006</ref> Để khắc phục điều này, chính phủ đã có nhiều kế hoạch nhằm phát triển truyền hình tư nhân, một sáng kiến được đưa ra nhằm phục hưng ngành truyền thông của đất nước.<ref>(30 tháng 1 năm 2006), [http://www.metimes.com/articles/normal.php?StoryID=20060130-105426-2462r "Libya to allow independent media"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060221090222/http://metimes.com/articles/normal.php?StoryID=20060130-105426-2462r |date=2006-02-21 }}, ''Middle East Times'', Truy cập ngày 21 tháng 7 năm 2006</ref>

Người Libya thường đi nghỉ tại các bãi biển trong nước. Họ cũng có cơ hội tham quan tại các địa điểm khảo cổ học được gìn giữ trong tình trạng tốt, đặc biệt ở [[Leptis Magna]], nơi đây được nhiều người coi là một trong những di sản khảo cổ học Rôma được gìn giữ tốt nhất trên thế giới.<ref>Donkin, Mike, (23 tháng 7 năm 2005), [http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/4708179.stm "Libya's tourist treasures"], ''BBC News'', Truy cập ngày 19 tháng 7 năm 2006</ref>

Thủ đô đất nước, [[Tripoli]], có rất nhiều bảo tàng đẹp và văn khố phong phú; gồm Thư viện chính phủ, Bảo tàng Dân tộc học, Bảo tàng Khảo cổ học, Lưu trữ Quốc gia, Bảo tàng Văn khắc và Bảo tàng Hồi giáo. Bảo tàng Jamahiriya được xây dựng sau các cuộc thảo luận với [[Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc|UNESCO]], có lẽ là bảo tàng nổi tiếng nhất nước này; nó trưng bày những bộ sưu tập đẹp nhất về nghệ thuật cổ điển Địa Trung Hải.<ref>Bouchenaki, Mounir, (1989), [http://unesdoc.unesco.org/images/0008/000857/085703eo.pdf#85688 "The Libyan Arab Jamahiriya Museum: a first in the Arab world"], ''UNESCO, Museum Architecture: beyond the <<temple>> and... beyond'', Truy cập 19 tháng 7 năm 2006</ref>

{{see|Âm nhạc Libya}}
== Xem thêm ==

* [[Can thiệp quân sự vào Libya 2011]]
* [[Nội chiến Libya (2011)]]

== Ghi chú ==
{{Notelist}}

== Tham khảo ==
{{Tham khảo|30em}}

* ''Libya'', Anthony Ham, Lonely Planet Publications, 2002, ISBN 0-86442-699-2
* ''Libya Handbook'', Jamez Azema, Footprint Handbooks, 2001, ISBN 1-900949-77-6
* Harris, David A. (2001). ''In the Trenches: Selected Speeches and Writings of an American Jewish Activist, 1979-1999''. KTAV Publishing House, Inc. ISBN 0-88125-693-5
* Wright, John L. ''Nations of the Modern World: Libya'', Ernest Benn Ltd, 1969
* {{CIAfb}}{{clr}}
* {{StateDept}}

== Liên kết ngoài ==
{{Sister project links|voy=Libya}}
* {{CIA World Factbook link|ly|Libya}}
* {{GovPubs|Libya}}
* {{Dmoz|Regional/Africa/Libya}}
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13754897 Libya] trên [[BBC News]]
* {{Wikiatlas|Libya}}

{{Geographic location
 | Northwest = {{flag|Ý}}<br />''Địa Trung Hải''
 | North = {{flag|Ý}}<br />[[Địa Trung Hải]]
 | Northeast ={{flag|Hy Lạp}}<br />''Địa Trung Hải''
 | West = {{flag|Algérie}}<br />{{flag|Tunisia}}
 | Centre = {{flag|Libya|50px}}
 | East = {{flag|Ai Cập}}
 | Southwest = {{flag|Niger}}
 | South = {{flag|Tchad}}
 | Southeast = {{flag|Tchad}}<br /> {{flag|Sudan}}
}}
{{Navboxes
| title = Vị trí địa lý
| list1 =
{{Châu Phi}}
{{Trung Đông}}
{{Quốc gia giáp Địa Trung Hải}}
}}
{{Navboxes
| title = Tư cách thành viên
| list1 =
{{Liên đoàn Ả Rập}}
{{Liên minh châu Phi}}
}}

{{Authority control}}

[[Thể loại:Quốc gia thành viên Liên minh châu Phi]]
[[Thể loại:Libya| ]]
[[Thể loại:Quốc gia Maghreb]]
[[Thể loại:Quốc gia Sahara]]
[[Thể loại:Đông Địa Trung Hải]]
[[Thể loại:Quốc gia và vùng lãnh thổ nói tiếng Ả Rập]]
[[Thể loại:Quốc gia và vùng lãnh thổ nói tiếng Berber]]
[[Thể loại:Quốc gia thành viên Liên đoàn Ả Rập]]
[[Thể loại:Quốc gia thành viên OPEC]]
[[Thể loại:Quốc gia thành viên Tổ chức Hợp tác Hồi giáo]]
[[Thể loại:Quốc gia thành viên của Liên Hợp Quốc]]
[[Thể loại:Quốc gia châu Phi]]
[[Thể loại:Khởi đầu năm 1951 ở châu Phi]]
[[Thể loại:Quốc gia Bắc Phi]]