Xem mã nguồn của Mèo thông thái

{{Thông tin nhân vật hư cấu
| màu  = #FFBF00
| màu chữ  = #3D2B1F
| tên  = Mèo thông thái
| tác phẩm  = ''[[Dân thoại Nga]]''
| hình   = Bajun.jpg
| cỡ hình  = 292px
| chú thích = 
| đầu tiên  = 
| cuối cùng = 
| nguyên nhân = 
| người sáng tạo = [[Aleksandr Pushkin]]<br>[[Aleksandr Afanasyev]]<br>[[Aleksey Tolstoy]]<ref>''Толстой А. Н.'' Собр. соч.: В 10 т. — М.: ГИХЛ, 1960. Т. 8. — 567 с. — 450—467</ref>
| người minh họa = [[Ivan Bilibin]]
| số chương =
| bí danh  = 
| chủng loại  = [[Mèo]]
| giới tính = ♂
| tuổi   = 
| sinh   = 
| mất  = 
| đặc biệt  = Ma thuật
| nghề nghiệp = 
| danh hiệu = 
| tín hiệu  = 
| gia đình  = 
| hôn thê  = 
| con cái  = 
| họ hàng  = [[Baba Yaga]]
| nơi ở  = Xứ [[:ru:Тридевятое царство|Xa Thật Là Xa]]
| tín ngưỡng  = [[Linh vật]]
| quốc tịch = Nga
}}
'''Mèo thông thái''' là một nhân vật [[huyền thoại]] [[Nga]].
==Lịch sử==
Theo nghiên cứu gia [[Kirill Korolev]], hình tượng con mèo uyên bác xuất hiện sớm nhất từ [[thế kỷ XIV]], thông qua những [[truyền thuyết]] về một [[:ru:Сказание об Индийском царстве|vương quốc Ấn Độ diệu kì]], và là một đặc điểm của [[:ru:Славянское неоязычество|tinh thần bản địa Slav]]. Tuy nhiên, tại [[Nga]], những am tường về hình tượng mèo uyên bác chủ yếu nhờ các trứ tác [[Aleksandr S. Pushkin]].

Khi khảo cứu các di cảo Pushkin, học giới được biết rằng, trong các bài ru hoặc truyện kể mà nhũ mẫu [[Arina Rodionovna]] dành cho Pushkin tự lúc nằm nôi đã có các hình tượng con mèo. Mà về sau, trong quá trình sáng tạo [[văn chương]], [[Aleksandr S. Pushkin]] đã nhân cách hóa con mèo thành "người kể truyện".

Tuy vậy, khác hẳn Pushkin, [[Aleksandr Afanasyev]] lại đồng hóa mèo uyên bác với [[:ru:Чёрт|ác quỷ]]. Dù vẫn duy trì yếu tố trí tuệ, nhưng hình tượng này có thêm sự dữ.

Kể từ [[thập niên 1930]], dưới tác động mãnh liệt của [[điện ảnh]], nhân vật mèo uyên bác thường được coi là trợ thủ đắc lực nhất của [[Baba Yaga]]. Cùng với [[Baba Yaga]], [[:ru:Леший|mộc tinh]], [[Zmey Gorynych]] và [[Koshchey]], hình tượng mèo uyên bác được công nhận là "biểu tượng văn hóa quốc gia"<ref>''Королев К. М.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/kot-bayun-i-kvazifolklornaya-sostavlyayuschaya-sovremennoy-massovoy-kultury Кот Баюн и квазифольклорная составляющая современной массовой культуры] // Журнал «Антропологический форум», 2018</ref> (национального бестиария).
==Đặc trưng==
Trong [[tiếng Nga]], hình tượng con mèo uyên bác được gọi là '''Bayun''' (Кот Баюн) hoặc '''Bahar''' (Кот Бахарь), đều hàm nghĩa "ru ngủ" hoặc "kể truyện vào giấc ngủ" trong [[ngữ hệ Đột Quyết]].<ref>Сказки «Поди туда — не знаю куда, принеси то — не знаю что» и «Сказ про Федота Стрельца»</ref> Trong các ấn bản [[Việt Nam]] và [[dịch thuật]] [[điện ảnh]] của [[Đài Truyền hình Việt Nam]], hình tượng này thường được gọi là '''Mèo Thông Thái'''.

Con mèo thông thái có bộ lông đen tuyền và đôi mắt rực lửa, sống ở xứ [[:ru:Тридевятое царство|Xa Thật Là Xa]], chốn rừng thiêng nước độc.<ref>Сказки «Баба Яга и кот Баюн» и «Иван дурак и Баба Яга»</ref> Nó thường ngồi ung dung trên một cây cột cao bằng sắt hoặc lắm khi tản bộ trên sợi xích vàng, mà sợi xích lại quấn quanh cây sồi ngàn năm ở tận cùng thế gian. Hễ mèo đi xuống cột hoặc sang phải xích thì hát ru, ngược lại thì kể truyện.

Bởi cái niềm tin xơi thịt mèo Bayun trị được bách bệnh, hằng hà sa số kẻ liều mạng đã đi săn con vật này. Nhưng hễ kẻ nào lại gần sẽ bị mê hoặc bởi những điệu hát ru hoặc câu truyện hấp dẫn thốt ra từ miệng Bayun, để rồi bị nó vồ chết bằng bộ vuốt sắt.<ref>''Жиндеева Е. А., Щанкина Ю. И.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/15672792 Ассоциативно-эмотивное представление образа кота в творчестве Н. Рузанкиной: традиции и новаторство] // Известия Самарского научного центра Российской академии наук — 2014</ref> Theo một số giai thoại, [[Chàng Ivan|hoàng tử Ivan]] phải đóng giáp sắt từ đầu tới chân, đồng thời bịt chặt tai, có thế mới bắt được Bayun. Nhưng [[chàng Ivan]] không nỡ hại mèo mà chỉ đem về trị bệnh cho phụ hoàng bằng những lời mơn trớn dịu dàng mà thôi.<ref>«Русские народные сказки» / Сост., вступ. ст. и прим. В. П. Аникина, {{М.}}, «Правда» 1985., 576 с.</ref>
==Văn hóa==
[[Hình:Freyja riding with her cats (1874).jpg|nhỏ|phải|222px|[[Freyja]] cưỡi xe [[mèo]].]]
Theo quan điểm của tác gia [[Aleksandr Afanasyev]], hình tượng con mèo Bayun [[Slav]] có liên hệ chặt chẽ với kiểu mẫu nữ thần [[Freyja]] cưỡi xe [[mèo]] kéo trong lớp [[thần thoại Bắc Âu]] (То же приписывается и козе-золотые рога, которая „гуляет в заповедных лугах, сама песни поет, сама сказки сказывает"; как [[Freyja|Фрея]] — на кошках, так [[Thor|Тор]] ездит на козлах), và điều đó chứng minh tính đa dạng trong [[văn hóa]] [[Slav]] (hoặc [[Đông Âu]]).

Ở khúc dạo đầu [[sử thi]] ''[[Ruslan và Lyudmila]]'', nhân vật Tôi phiêu lưu tới xứ [[:ru:Тридевятое царство|Xa Thật Là Xa]] để được nghe con mèo thông thái kể truyện tráng sĩ Ruslan đi cứu công chúa Lyudmila.
* ''[[Đi đâu - tôi chẳng biết, đón cái gì - tôi chẳng hay]]'' (Пойди туда — не знаю куда, принеси то — не знаю что)
* ''[[Đầu gối dát vàng, khuỷu tay dát bạc]]'' (По колена ноги в золоте, по локоть руки в серебре)
* ''[[Baldak Borisyevich]]'' (Балдак Борисьевич)
* ''[[Cậu bé và mụ phù thủy]]'' (Мальчик и ведьма)
{|border="0" cellpadding="2" cellspacing="1" align="center"
|width="33%" style="background:#FFEADA;"|
<center><small>Trích dịch phẩm ''[[Ruslan và Lyudmila]]''<br>của Trần Ngọc Giao năm 2018</small></center>
[[Hình:Lukomorie (Kramskoi, 1879).jpg|giữa|282px]]
|width="33%" style="background:#FFEADA;"|
У лукоморья дуб зелёный;<br>
Златая цепь на дубе том:<br>
И днём и ночью кот учёный<br>
Всё ходит по цепи кругом;<br>
Идёт направо - песнь заводит,<br>
Налево - сказку говорит.

И там я был,<br>
И мёд я пил;<br>
У моря видел дуб зелёный;<br>
Под ним сидел,<br>
и кот учёный<br>
Свои мне сказки говорил.
|width="33%" style="background:#FFEADA;"|
Xa xa bên bờ biển có gốc sồi xanh;<br>
Quấn quanh thân với một sợi xích bằng vàng:<br>
Có con mèo thông thái đương giết thì giờ<br>
Bằng cách tản bộ chậm rãi vòng quanh cây;<br>
Đáo sang bên phải - nó ngâm một đoản khúc,<br>
Đảo sang bên trái - nó kể một câu truyện.

Đã có lần tôi ở đấy,<br>
Khoan khoái ngồi thưởng mật ong;<br>
Bên bờ biển dưới gốc sồi;<br>
Say sưa con mèo kể truyện,<br>
Nhưng chỉ một truyện tôi nhớ,<br>
Bây giờ thuật lại bạn nghe.
|}
==Tham khảo==
{{commonscat|Bayun}}
{{tham khảo}}

===Tài liệu===
* «В тридевятом царстве, в тридесятом государстве» Сказки / Пересказ А. И. Любарской; Рис. Б. Власова и Т. Шишмарёвой; Оформл. Л. Яценко.-2-у изд. — {{Л.}}: Детская литература, 1991—336 с.
* «Василиса прекрасная», «Семена добра: Русские народные сказки и пословицы»/ Сост., автор предисл. и примеч. Л. П. Шувалова; Худ. А. Сорокин. — {{М.}}: Детская литература, 1988. — 175 с.
* «Василиса прекрасная», «Русские детские сказки, собранные А. Н. Афанасьевым» — {{М.}}, Детгиз, 1961 (АФ. Д.)
* «Василиса прекрасная», «Народные русские сказки» — {{М.}}, Гослитиздат, 1957, тт. 1—3
===Tư liệu===
* Рисунок [http://arifis.ru/data/works/18280@artlib.jpg «Кот Баюн»]. Автор — Новокрещенных О. И.
* Рисунок [http://www.artlib.ru/objects/gallery_30/artlib_gallery-15489-b.jpg «Кот-Баюн»]. Автор — [[Тихонов, Игорь Всеволодович|Тихонов И. В.]]
* Рисунок [http://fc05.deviantart.net/fs41/f/2009/036/5/9/Cat_Bayun_by_Waldemar_Kazak.jpg «Кот Баюн»]. Автор — Waldemar Kazak
* [http://img0.liveinternet.ru/images/foto/b/3/410/2585410/f_14628205.jpg Скульптура] в Тервете, Латвия

[[Thể loại:Truyền thuyết Nga]]
[[Thể loại:Truyền thuyết Trung cổ]]
[[Thể loại:Mèo trong văn hóa đại chúng]]