Xem mã nguồn của Mua sắm trả thù

'''Mua sắm trả thù'''<ref name=":5">{{Chú thích web|url=https://vtv.vn/news-20200612182938391.htm|tựa đề=“Mua sắm trả thù”: Cú hích kinh tế hay chỉ là trào lưu nhất thời?|tác giả=Việt Linh|họ=|tên=|ngày=2020-06-13|website=[[Báo điện tử VTV]]|ngôn ngữ=vi|url-status=live|ngày truy cập=2022-12-20|archive-date=2022-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20221220192458/https://vtv.vn/news-20200612182938391.htm}}</ref> (hay '''chi tiêu trả thù''',<ref name=":7">{{Chú thích web|url=https://znews.vn/zingnews-post1324116.html|tựa đề=‘Chi tiêu trả thù’ ở khắp châu Á|tác giả=Mai An|ngày=2022-06-07|website=[[ZingNews]]|ngôn ngữ=vi|url-status=live|ngày truy cập=2022-12-20|archive-date=2023-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230116065257/https://znews.vn/chi-tieu-tra-thu-o-khap-chau-a-post1324116.html}}</ref> '''mua sắm phục thù''';<ref>{{Chú thích web|url=https://vtv.vn/news-20210413161802737.htm|tựa đề=Người dân Anh đi “mua sắm phục thù' sau phong tỏa|tác giả=Anh Quang|họ=|tên=|ngày=2021-04-13|website=[[Báo điện tử VTV]]|ngôn ngữ=vi|url-status=live|ngày truy cập=2022-12-20|archive-date=2022-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20221220201015/https://vtv.vn/news-20210413161802737.htm}}</ref> [[tiếng Anh]]: ''revenge buying'',<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CWtZEAAAQBAJ&dq=revenge+buying&pg=PA19|title=Retail in a New World: Recovering from the Pandemic That Changed the World|last1=Pantano|first1=Eleonora|last2=Willems|first2=Kim|date=2022-01-24|publisher=Emerald Group Publishing|isbn=978-1-80117-846-4|pages=19|language=en|doi=10.1108/9781801178464|s2cid=245864500|access-date=2022-12-20|archive-date=2022-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20221220192458/https://books.google.com/books?id=CWtZEAAAQBAJ&dq=revenge+buying&pg=PA19}}</ref> ''revenge shopping'''''<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2021/06/02/how-to-trade-europes-incoming-revenge-spend-according-to-blackrock.html|title=How to trade Europe's incoming 'revenge spend,' according to BlackRock|last=Smith|first=Elliot|ngày=2021-06-02|website=CNBC|language=en|url-status=live|access-date=2022-11-23|archive-date=2022-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20221123081008/https://www.cnbc.com/2021/06/02/how-to-trade-europes-incoming-revenge-spend-according-to-blackrock.html}}</ref>''') là một thuật ngữ đề cập đến sự gia tăng đột ngột việc mua sắm tiêu dùng sau khi mọi người bị từ chối cơ hội mua sắm trong một khoảng thời gian dài.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.philonomist.com/en/kezako/revenge-buying|title=Revenge buying|date=2020-05-20|website=Philonomist|language=en-gb|url-status=live|access-date=2022-11-20|archive-date=2022-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120104600/https://www.philonomist.com/en/kezako/revenge-buying}}</ref> Việc mua sắm trả thù được cho là đã hình thành như một phản ứng của [[sự thất vọng]] và [[khó chịu]] về tâm lý do những hạn chế trong [[tự do đi lại]] và [[thương mại]]. Không giống như việc [[Mua hàng tích trữ|mua sắm hoảng loạn]], mua sắm trả thù còn dường như liên quan đến việc mua sắm hàng hóa không cần thiết, chẳng hạn như túi xách và [[quần áo]], cũng như [[đá quý]] và [[trang sức]].<ref name=":2" /><ref name=":0">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/fashion/buzz/the-revenge-buying-syndrome-heres-why-people-will-throng-shops-post-the-lockdown/articleshow/75557661.cms|title=The 'revenge buying' syndrome: Here's why people will throng shops post the lockdown|ngày=2020-05-06|website=The Times of India|language=en|url-status=live|access-date=2022-11-20|archive-date=2022-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120104601/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/fashion/buzz/the-revenge-buying-syndrome-heres-why-people-will-throng-shops-post-the-lockdown/articleshow/75557661.cms}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last1=Lins|first1=Samuel|last2=Aquino|first2=Sibele|last3=Costa|first3=Ana Raquel|last4=Koch|first4=Rita|date=March 14, 2021|title=From panic to revenge: Compensatory buying behaviors during the pandemic|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/00207640211002557|journal=International Journal of Social Psychiatry|language=en|volume=68|issue=4|pages=921–922|doi=10.1177/00207640211002557|issn=0020-7640|pmid=33719662|s2cid=232230029}}</ref> Các ngành công nghiệp xoay quanh việc sản xuất những mặt hàng này, một trong những nguồn doanh thu chính của lĩnh vực bán lẻ, được xem là đã chịu tổn thất nặng trong thời gian [[đại dịch COVID-19]].<ref>{{Cite journal|last=Seetharaman|first=Priya|date=29 Jun 2020|title=Business models shifts: Impact of Covid-19|journal=International Journal of Information Management|volume=54|pages=102173|doi=10.1016/j.ijinfomgt.2020.102173|issn=0268-4012|pmc=7323683|pmid=32834338}}</ref>

Ban đầu mua sắm trả thù bắt nguồn ở [[Trung Quốc]] và đã dần xuất hiện ở các nền kinh tế sau thời gian mở cửa nền kinh tế. Người tiêu dùng tại các quốc gia như [[Hoa Kỳ]] và [[châu Âu]] cũng đã có xu hướng tương tự và các thương hiệu xa xỉ đã có mức tăng trưởng đáng kể so với thời kỳ [[phong tỏa do COVID-19]].<ref name=":4" /><ref name=":3">{{Cite news|last=Singh|first=Shelley|date=02 May 2020|title=The curious phenomenon of revenge shopping in China after lockdown|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/retail/the-curious-phenomenon-of-revenge-shopping-in-china-after-lockdown/articleshow/75509099.cms|access-date=2022-11-23|archive-date=2022-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20221123093016/https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/retail/the-curious-phenomenon-of-revenge-shopping-in-china-after-lockdown/articleshow/75509099.cms|url-status=live}}</ref>

== Lịch sử ==
Ở [[Trung Quốc]], cuộc [[Cách mạng Văn Hóa|Cách mạng Văn hóa]] trong những năm 1960 và cuộc khủng hoảng COVID-19 gần 60 năm sau đó là những bối cảnh đã dẫn đến hành vi mua sắm trả thù.<ref name=":2" /> Hiện tượng này lần đầu tiên được quan sát thấy vào những năm 1980 và được gọi là ''báo phục tính tiêu phí'' ({{zh|s=报复性消费|p=baofuxing xiaofei}}) sau khi Trung Quốc mở cửa thương mại quốc tế vào năm 1976, xóa bỏ nền [[Kinh tế kế hoạch|kinh tế tập trung bao cấp]]. Nó ám chỉ nhu cầu mua sắm đột ngột đối với hàng hóa có thương hiệu nước ngoài.<ref name=":5" /><ref name=":1" /><ref name=":6">{{Cite journal|last1=Gupta|first1=Astha Sanjeev|last2=Mukherjee|first2=Jaydeep|date=2022-01-01|title=Decoding revenge buying in retail: role of psychological reactance and perceived stress|url=https://doi.org/10.1108/IJRDM-01-2022-0022|journal=International Journal of Retail & Distribution Management|volume=50|issue=11|pages=1378–1394|doi=10.1108/IJRDM-01-2022-0022|issn=0959-0552|s2cid=249717780|access-date=2022-12-20|archive-date=2023-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230116065259/https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/IJRDM-01-2022-0022/full/html}}</ref> Hành vi này đã lặp lại ở Trung Quốc vào tháng 4 năm 2020, khi lệnh phong tỏa gần như được dỡ bỏ và thị trường mở cửa trở lại. Vào thời điểm đó, thương hiệu cao cấp [[Hermès]] của Pháp đã đạt doanh thu 2,7 triệu [[đô la Mỹ]] chỉ trong một ngày.<ref name=":0" /><ref name=":52">{{Cite web|url=https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/article/what-is-revenge-buying/599050|title=What is Revenge Buying?|ngày=30 May 2020|website=www.timesnownews.com|language=en|url-status=live|access-date=2022-11-20|archive-date=2022-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120104601/https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/article/what-is-revenge-buying/599050}}</ref>

=== Đại dịch COVID-19 ===
[[Tác động kinh tế của đại dịch COVID-19]] đã tàn phá nhiều doanh nghiệp bán lẻ toàn cầu. Nhiều cửa hàng và trung tâm mua sắm buộc phải đóng cửa trong nhiều tháng vì hạn chế ở nhà khiến người tiêu dùng không thể [[tự do đi lại]].<ref>{{Cite web|url=https://www.axios.com/2020/07/06/retail-apocalypse-coronavirus-stores-closing|title=The coronavirus is causing a slow-motion retail apocalypse|last=Kingson|first=Jennifer A.|date=6 July 2020|website=Axios|language=en|access-date=2022-11-20|archive-date=2022-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120104601/https://www.axios.com/2020/07/06/retail-apocalypse-coronavirus-stores-closing|url-status=live}}</ref> Theo một bài báo vào tháng 3 năm 2020 trên ''[[Business Insider]]'', doanh số bán lẻ đã giảm 20,5% sau khi [[Đại dịch COVID-19 tại Trung Quốc đại lục|đại dịch tấn công Trung Quốc]] — một tỷ lệ chưa từng thấy kể từ [[Khủng hoảng tài chính 2007–08|cuộc khủng hoảng tài chính 2007–2008]].<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.in/finance/news/retail-sales-in-china-dropped-by-20-5-after-coronavirus-hit-illustrating-a-scary-difference-between-todays-crisis-and-2008/articleshow/74655588.cms|title=Retail sales in China dropped by 20.5% after coronavirus hit, illustrating a scary difference between today's crisis and 2008|họ=Edwards|tên=Jim|ngày=2020-03-16|website=Business Insider|url-status=live|access-date=2022-11-20|archive-date=2022-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120104602/https://www.businessinsider.in/finance/news/retail-sales-in-china-dropped-by-20-5-after-coronavirus-hit-illustrating-a-scary-difference-between-todays-crisis-and-2008/articleshow/74655588.cms}}</ref>

Ngành may mặc bị ảnh hưởng nặng nề trong đại dịch; một số nhà bán lẻ lớn như J. Crew, Neiman Marcus, J.C. Penney, Brooks Brothers, Ascena Retail Group, Debenhams, Arcadia Group, GNC và Lord & Taylor đều đã nộp đơn [[phá sản]].<ref>{{Cite news|date=3 August 2020|title=Two more retailers file for bankruptcy: Lord & Taylor and Tailored Brands|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/business/2020/08/02/lord-taylor-chapter-11-bankruptcy-retail/|access-date=2022-11-23|issn=0190-8286|archive-date=2022-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20221224071127/https://www.washingtonpost.com/business/2020/08/02/lord-taylor-chapter-11-bankruptcy-retail/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2020/12/26/the-10-biggest-retail-bankruptcies-of-2020.html|title=The 10 biggest retail bankruptcies of 2020|last=Thomas|first=Lauren|ngày=2020-12-26|website=CNBC|language=en|url-status=live|access-date=2022-11-23|archive-date=2022-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20221123100306/https://www.cnbc.com/2020/12/26/the-10-biggest-retail-bankruptcies-of-2020.html}}</ref>
[[Tập_tin:The_volume_of_total_retail_sales_recovers_to_similar_levels_as_before_the_coronavirus_pandemic.png|nhỏ|Theo Văn phòng Thống kê Quốc gia tại [[Vương quốc Anh và Bắc Ireland]], quy mô tổng mức bán lẻ đã phục hồi về mức trước đại dịch COVID-19.<ref>{{Cite web|url=https://www.ons.gov.uk/businessindustryandtrade/retailindustry/bulletins/retailsales/june2020|title=Retail sales, Great Britain – Office for National Statistics|ngày=24 July 2020|website=www.ons.gov.uk|url-status=live|access-date=2022-12-02|archive-date=2022-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202055458/https://www.ons.gov.uk/businessindustryandtrade/retailindustry/bulletins/retailsales/june2020}}</ref>]]
Trung Quốc là quốc gia đầu tiên bị [[đại dịch COVID-19]] tấn công; vào mùa hè năm 2020, chính phủ nước này đã ngăn chặn thành công sự lây lan của dịch bệnh và dỡ bỏ đáng kể các hạn chế.<ref>{{Cite journal|last=Lancet|first=The|date=23 Jul 2020|title=COVID-19 and China: lessons and the way forward|journal=Lancet|volume=396|issue=10246|pages=213|doi=10.1016/S0140-6736(20)31637-8|issn=0140-6736|pmc=7377676|pmid=32711779}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Yu|first1=Xiang|last2=Li|first2=Na|last3=Dong|first3=Yupeng|date=2021-05-18|title=Observation on China's Strategies to Prevent the Resurgence of the COVID-19 Epidemic|journal=Risk Management and Healthcare Policy|volume=14|pages=2011–2019|doi=10.2147/RMHP.S305413|issn=1179-1594|pmc=8140918|pmid=34040464}}</ref> Thuật ngữ ''mua sắm trả thù'' bắt đầu được phổ biến với sự phục hồi kinh tế ngay lập tức của công ty thời trang [[Pháp]] [[Hermès]] khi công ty đã ghi nhận doanh thu 2,7 triệu USD tại cửa hàng lớn nhất của mình là [[Quảng Châu]], [[Trung Quốc]] vào ngày mở cửa trở lại hồi tháng 4 năm 2020, lập kỷ lục mua sắm nhiều nhất trong một ngày tại một cửa hàng xa xỉ ở Trung Quốc.<ref name=":3" /> Ngoài Hermès, hàng dài người cũng xếp hàng bên ngoài các cửa hàng [[Apple Inc.|Apple]], [[Gucci]] và [[Lancôme]].<ref name=":0" /><ref name=":52" /> Hành vi tương tự cũng đã xuất hiện ở [[Ấn Độ]] sau khi nới lỏng các hạn chế liên quan đến [[Biến thể Omicron SARS-CoV-2|biến thể Omicron]] vào tháng 3 năm 2022.<ref>{{Cite news|last=Babar|first=Kailash|date=21 Mar 2022|title='Revenge shopping' helping malls fill up fast as Covid wanes|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/retail/revenge-shopping-helping-malls-fill-up-fast-as-covid-wanes/articleshow/90340833.cms|access-date=2022-11-23|archive-date=2022-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20221123105515/https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/retail/revenge-shopping-helping-malls-fill-up-fast-as-covid-wanes/articleshow/90340833.cms|url-status=live}}</ref> Các hãng truyền thông ở [[Hoa Kỳ]] và [[châu Âu]] cũng đã ghi nhận những hành vi tương tự của người tiêu dùng sau khi nền kinh tế gần như mở cửa trở lại vào tháng 4 năm 2021.<ref name=":4" />

Tương tự, cuối năm 2020, nhiều người dân [[Singapore]] cũng đổ tiền vào các bữa tối tại nhà hàng, chấp nhận xếp hàng chờ lâu hoặc ngồi theo nhóm nhỏ và giữ khoảng cách. Người dân đã sử dụng khoản tiền đáng lẽ dành cho du lịch, vui chơi vào những bữa ăn thịnh soạn tại nhà hàng.<ref name=":7" />

== Đánh giá ==
Theo nhận định của các nhà [[xã hội học]], những hành vi mua hàng bốc đồng và cưỡng ép, chẳng hạn như [[Mua hàng tích trữ|mua sắm hoảng loạn]] hay mua sắm trả thù đều là những cơ chế đối phó giúp giảm bớt cảm giác tiêu cực.<ref name=":1" /><ref>{{Cite journal|last1=Arafat|first1=S. M. Yasir|last2=Kar|first2=Sujita Kumar|last3=Marthoenis|first3=Marthoenis|last4=Sharma|first4=Pawan|last5=Hoque Apu|first5=Ehsanul|last6=Kabir|first6=Russell|date=1 July 2020|title=Psychological underpinning of panic buying during pandemic (COVID-19)|journal=Psychiatry Research|language=en|volume=289|pages=113061|doi=10.1016/j.psychres.2020.113061|issn=0165-1781|pmc=7202808|pmid=32413711}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Naeem|first=Muhammad|date=1 January 2020|title=Understanding the customer psychology of impulse buying during COVID-19 pandemic: implications for retailers|url=https://doi.org/10.1108/IJRDM-08-2020-0317|journal=International Journal of Retail & Distribution Management|volume=49|issue=3|pages=377–393|doi=10.1108/IJRDM-08-2020-0317|issn=0959-0552|s2cid=229403038|access-date=2022-12-20|archive-date=2023-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230116065259/https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/IJRDM-08-2020-0317/full/html}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jaspal|first1=Rusi|last2=Lopes|first2=Barbara|last3=Lopes|first3=Pedro|date=31 December 2020|editor-last=Hubert|editor-first=Marco|title=Predicting social distancing and compulsive buying behaviours in response to COVID-19 in a United Kingdom sample|url=https://doi.org/10.1080/23311908.2020.1800924|journal=Cogent Psychology|volume=7|issue=1|pages=1800924|doi=10.1080/23311908.2020.1800924|s2cid=222077410|access-date=2022-12-20|archive-date=2023-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230116065257/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23311908.2020.1800924}}</ref>

Mặc dù hành vi mua sắm trả thù lần đầu tiên được quan sát ở [[Trung Quốc]], nhưng kể từ sau đó nó cũng đã được nhìn nhận ở nhiều quốc gia khác nhau. Khi các cửa hàng được mở cửa trở lại sau đợt phong tỏa đầu tiên bởi COVID-19, doanh số bán hàng đã tăng lên, đặc biệt là các cửa hàng xa xỉ. Theo các nhà nghiên cứu của ''Tạp chí Quốc tế về Tâm thần học Xã hội'' ([[tiếng Anh]]: International Journal of Social Psychiatry), việc mua hàng xa xỉ đóng vai trò như một phương tiện để người tiêu dùng kìm nén những cảm xúc khó chịu.<ref name=":1" /> Hành vi này xét về lý thuyết cho rằng khi một mối đe dọa hoặc cản trở quyền tự do hành vi khiến họ khó chịu thì họ sẽ cố gắng giành lại quyền tự chủ đang bị đe dọa.<ref name=":1" /><ref>{{Citation|last1=Brehm|first1=Sharon S.|title=Reactance Theory and Control|date=1981|url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-12-129840-1.50020-x|work=Psychological Reactance|pages=357–384|publisher=Elsevier|doi=10.1016/b978-0-12-129840-1.50020-x|isbn=978-0-12-129840-1|access-date=2022-11-20|last2=Brehm|first2=Jack W.|archive-date=2023-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230116065258/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B978012129840150020X?via%3Dihub}}</ref>

== Xem thêm ==

* [[Bong bóng kinh tế]]
* [[Đại dịch COVID-19]]
** [[Tác động kinh tế của đại dịch COVID-19]]
** [[Đại dịch COVID-19 tại Trung Quốc đại lục]]
* [[Lạm phát]]
* [[Mua hàng tích trữ]]

== Tham khảo ==
{{tham khảo|30em}}

[[Thể loại:Người tiêu dùng]]
[[Thể loại:Hành vi người tiêu dùng]]
[[Thể loại:COVID-19]]
[[Thể loại:Thuật ngữ xã hội học]]