Xem mã nguồn của Nagorno-Karabakh

{{xem thêm|Cộng hòa Nagorno-Karabakh}}{{Infobox country <!----Non-political information---->
| conventional_long_name                = Nagorno-Karabakh
| common_name                = Nagorno-Karabakh<!--Commented out the following as this parameter used to create links: or Upper Karabakh-->
| image_map                = Location Nagorno-Karabakh2.png
| map_caption                = Vị trí và phạm vi của [[Tỉnh Tự trị Nagorno-Karabakh]] cũ (màu nhạt)
| area_km2                = 4,400
| area_sq_mi                = 1,700
| percent_water                = không đáng kể
| population_estimate                = 146,573<ref>{{cite web |url=http://gov.nkr.am/en/regions/ |title=Population of NKR as of 01.01.2013 |publisher=NKR |date=1 January 2013 |access-date=20 February 2014 |archive-date=23 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023134823/http://gov.nkr.am/en/regions/ |url-status=live }}</ref>
| population_census                = 141,400<ref>{{cite web |url=http://www.president.nkr.am/en/nkr/statePower/ |title=Official Statistics of the NKR |publisher=President of the NKR |date=1 January 2010 |access-date=6 May 2012 |archive-date=22 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110122035106/http://www.president.nkr.am/en/nkr/statePower/ |url-status=live }}</ref>
| population_estimate_year                = 2013
| population_census_year                = 2010
| population_density_km2                = 29
| population_density_sq_mi                = 43
| utc_offset                = +4
| coordinates                = {{coord|39|48|55|N|46|45|7|E|region:AZ<!--NKR-->|display=inline,title}}
}}
'''Nagorno-Karabakh''' ({{IPAc-en|n|ə|ˈ|ɡ|ɔːr|n|oʊ|_|k|ɑːr|ə|ˈ|b|ɑː|k}} {{respell|nə|GOR|noh|_|kar|ə|BAHK}};<ref>[http://www.dictionary.com/browse/nagorno-karabakh "Nagorno-Karabakh"]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.</ref> {{Langx|ru|Нагорный Карабах|lit=mountainous [[Karabakh]]}}; {{Langx|hy|Լեռնային Ղարաբաղ}}; {{Langx|az|Dağlıq Qarabağ}}), còn được gọi là '''Artsakh''' ({{Langx|hy|Արցախ}}), là vùng đất không giáp biển tại [[Ngoại Kavkaz]], nằm giữa [[Karabakh|hạ Karabakh]] và [[Syunik (tỉnh)|Zangezur]] và bao phủ khu vực phía đông nam của [[Tiểu Kavkaz|dãy núi Tiểu Kavkaz]]. Vùng này hầu hết là đồi núi và rừng và có diện tích {{convert|8223|km2}}.

Nagorno-Karabakh là một lãnh thổ tranh chấp, được phần lớn cộng đồng quốc tế xem là một phần của [[Azerbaijan]],<ref>{{chú thích web|url=https://www.un.org/press/en/2008/ga10693.doc.htm|title=General Assembly adopts resolution reaffirming territorial integrity of Azerbaijan, demanding withdrawal of all Armenian forces|date=ngày 14 tháng 3 năm 2008|publisher=United Nations|access-date =30 Aug 2015}}</ref> nhưng do [[Cộng hòa Artsakh]] (trước đây gọi là ''Cộng hòa Nagorno-Karabakh'') quản lý. Đây là một quốc gia độc lập trên thực tế với đa số [[Người Armenia|dân tộc Armenia]] được thành lập trên cơ sở ''Khu tự trị Nagorno-Karabakh'' của [[Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Azerbaijan]] thuộc [[Liên Xô]]. Azerbaijan đã không thực thi quyền lực chính trị đối với khu vực kể từ khi [[phong trào Karabakh]] ra đời năm 1988. Kể từ khi [[Chiến tranh Nagorno-Karabakh]] kết thúc năm 1994, đại diện của chính phủ [[Armenia]] và [[Azerbaijan]] đã tổ chức các cuộc đàm phán hòa bình do Nhóm OSCE Minsk làm trung gian về tình trạng tranh chấp của khu vực.

Vào sáng ngày 27 tháng 9 năm 2020, các [[Xung đột Nagorno-Karabakh 2020|cuộc đụng độ mới]] trong cuộc [[xung đột Nagorno-Karabakh]] chưa được giải quyết lại tiếp tục dọc theo [[Đường liên lạc Nagorno-Karabakh]]. Cả hai bên đều báo cáo thương vong về quân sự và dân sự.<ref name="aljaz2">{{chú thích web|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/9/27/heavy-fighting-erupts-in-disputed-nagorno-karabakh-region|title=Fighting erupts between Armenia, Azerbaijan over disputed region|date=ngày 27 tháng 9 năm 2020|publisher=[[Al Jazeera]]|access-date =ngày 27 tháng 9 năm 2020}}</ref> Để đối phó với các cuộc đụng độ, Armenia và nước [[Cộng hòa Artsakh]] tự xưng đã đưa ra [[thiết quân luật]] và [[tổng động viên]],<ref name=":1">{{chú thích báo|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54314341|title=Armenia and Azerbaijan erupt into fighting over disputed Nagorno-Karabakh|date=ngày 27 tháng 9 năm 2020|work=BBC News|access-date =ngày 27 tháng 9 năm 2020|language=en-GB}}</ref><ref name="auto">{{chú thích web|url=https://in.reuters.com/article/armenia-azerbaijan-martial-law/nagorno-karabakh-announces-martial-law-and-total-mobilization-idINKBN26I086?il=0|title=Nagorno-Karabakh announces martial law and total mobilization|date=ngày 27 tháng 9 năm 2020|publisher=[[Reuters]]|access-date=ngày 27 tháng 9 năm 2020|archive-date=2020-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011141606/https://in.reuters.com/article/armenia-azerbaijan-martial-law/nagorno-karabakh-announces-martial-law-and-total-mobilization-idINKBN26I086?il=0|url-status=dead}}</ref> trong khi Azerbaijan đưa ra [[thiết quân luật]] và [[lệnh giới nghiêm]].<ref>{{chú thích web|url=https://www.reuters.com/article/armenia-azerbaijan-curfew/azerbaijans-parliament-approves-martial-law-curfews-presidents-aide-idINKBN26I0OU|title=Azerbaijan's parliament approves martial law, curfews – president's aide|date=ngày 27 tháng 9 năm 2020|publisher=[[Reuters]]|access-date =ngày 27 tháng 9 năm 2020}}</ref> [[Liên Hợp Quốc]] lên án mạnh mẽ cuộc xung đột và kêu gọi cả hai bên giảm bớt căng thẳng và nối lại các cuộc đàm phán có ý nghĩa ngay lập tức.<ref name=":2">{{chú thích web|date = ngày 30 tháng 9 năm 2020 |title=UN Security Council calls for immediate end to fighting in Nagorno-Karabakh|url=https://www.france24.com/en/20200930-un-security-council-calls-for-immediate-end-to-fighting-in-nagorno-karabakh|access-date = ngày 30 tháng 9 năm 2020 |website=France 24|language=en}}</ref>

Khu vực này thường tương đồng với biên giới hành chính của [[Khu tự trị Nagorno-Karabakh]] trước đây, bao gồm 4.400 kilômét vuông (1.699 dặm vuông Anh). Tuy nhiên, diện tích lịch sử của khu vực bao gồm khoảng 8.223 kilômét vuông (3.175 dặm Anh).<ref>Robert H. Hewsen. "The Meliks of Eastern Armenia: A Preliminary Study". ''Revue des etudes Arméniennes''. NS: IX, 1972, pp. 288.</ref><ref>Robert H. Hewsen, ''Armenia: A Historical Atlas''. The University of Chicago Press, 2001, p. 264. {{ISBN|978-0-226-33228-4}}</ref>

== Tên gọi ==
[[Tập tin:Kaukasus.jpg|thumb|260x260px|Tuyết che phủ [[Tiểu Kavkaz|Tiểu Caucasus]] nhìn thấy ở phía nam Đại Caucasus. Vào khoảng năm 1800, Hãn quốc Karabagh đóng tại góc đông nam của [[Tiểu Kavkaz|Tiểu Caucasus]]. Nó mở rộng về phía đông vào vùng đất thấp, do đó có tên ''Nagorno-'' hay "cao nguyên-" Karabagh cho phần phía tây.|thế=]]
Tiền tố ''Nagorno-'' bắt nguồn từ tính từ quy kết tiếng Nga {{lang|ru-Latn|nagorny}}, có nghĩa là "cao nguyên." Tên [[Tiếng Azerbaijan|Azerbaijan]] của khu vực bao gồm các tính từ tương tự như {{lang|az|dağlıq}} (vùng núi) hay {{lang|az|yuxarı}} (vùng thượng). Những từ như vậy không được sử dụng trong tên [[Tiếng Armenia|Armenian]],  nhưng xuất hiện trong tên chính thức của khu vực trong thời kỳ [[Xô viết|Xô Viết]] là Khu tự trị [[Tỉnh tự trị Nagorno-Karabakh|Nagorno-Karabakh]]. Các ngôn ngữ khác áp dụng cách diễn đạt riêng cho vùng núi, vùng cao hoặc cao nguyên; ví dụ, tên chính thức được sử dụng bởi [[Cộng hòa Artsakh|Nagorno-Karabakh Republic]] trong tiếng pháp là {{lang|fr|Haut-Karabakh}}, nghĩa là "Thượng Karabakh."

Tên của khu vực trong các ngôn ngữ địa phương khác nhau đều dịch thành "Vùng núi Karabakh", hay "vườn núi đen":

* {{langx|hy|[[wikt:Լեռնային Ղարաբաղ|Լեռնային Ղարաբաղ]]}}, [[romanization of Armenian|transliterated]] {{lang|hy-Latn|Leṙnayin Ġarabaġ}} ([[International Phonetic Alphabet|IPA]]: {{IPA|/lɛrnɑˈjin ʁɑɾɑˈbɑʁ/}})
* {{langx|az|[[wikt:Dağlıq Qarabağ|Dağlıq Qarabağ]]}}, {{lang|az-Cyrl|Дағлыг Гарабағ}} (vùng núi Karabakh; [[International Phonetic Alphabet|IPA]]: {{IPA|/dɑɣˈlɯɣ ɡɑˈɾɑbɑɣ/}}) hay {{lang|az|Yuxarı Qarabağ}}, {{lang|az-Cyrl|Јухары Гарабағ}} (thượng Karabakh; [[International Phonetic Alphabet|IPA]]: {{IPA|/juxɑˈɾɯ ɡɑˈɾɑbɑɣ/}})
* {{langx|ru|[[wikt:Нагорный Карабах|Нагорный Карабах]]}}, [[romanization of Russian|transliterated]] {{lang|ru-Latn|Nagornyy Karabakh}} hay {{lang|ru-Latn|Nagornyi Karabah}} ([[International Phonetic Alphabet|IPA]]: {{IPA|/nɐˈɡornɨj kərɐˈbax/}})

Người Armenia sống trong khu vực này thường gọi Nagorno-Karabakh là ''Artsakh'' ({{langx|hy|Արցախ}}),tên tỉnh thứ 10 của [[Vương quốc Armenia (cổ đại)|Vương quốc Armenia]] cổ đại. Các bia ký của người [[Urartian]] (thế kỷ 9-7 trước Công nguyên) sử dụng tên ''Urtekhini'' cho khu vực. Các nguồn Hy Lạp cổ đại gọi khu vực này là {{Lang|grc-Latn|Orkhistene}}.<ref>
[[Strabo]] (ed. H.C. Hamilton, Esq., W. Falconer, M.A.) . [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0198&loc=11.14.1 ''Geography'']. The Perseus Digital Library. 11.14.4. Truy cập ngày 21 tháng 11 năm 2007.
</ref>
==Lịch sử==

=== Thời cổ đại và đầu thời Trung cổ ===
[[Tập tin:Amaras-vank.jpg|thumb|left|250x250px|Tu viện Amaras, được thành lập vào thế kỷ thứ 4 bởi St Gregory the Illuminator. Vào thế kỷ thứ 5, [[Mesrop Mashtots]], người phát minh ra [[bảng chữ cái Armenia]], đã thành lập tại Amaras trường học đầu tiên sử dụng hệ thống chữ viết của ông.<ref>{{chú thích tạp chí |last=Viviano |first=Frank |title=The Rebirth of Armenia |journal=National Geographic Magazine |date=March 2004 }}</ref><ref>John Noble, Michael Kohn, Danielle Systermans. ''Georgia, Armenia and Azerbaijan''. Lonely Planet; 3 edition (ngày 1 tháng 5 năm 2008), p. 307</ref>|thế=]]
[[Tập tin:Gandzasar Monastery1.jpg|thumb|250x250px|Tu viện tại Gandzasar do [[Triều đại|Nhà]] Khachen ủy quyền và hoàn thành vào năm 1238|thế=]]

Nagorno-Karabakh nằm trong vùng đất bị chiếm đóng bởi các dân tộc được các nhà khảo cổ học hiện đại gọi là văn hóa [[Kura-Araxes]], những người sống giữa hai con sông [[Sông Kura|Kura]] và [[Sông Aras|Araxes]].

Dân cư cổ đại của khu vực bao gồm nhiều bộ lạc địa phương và di cư tự trị khác nhau, hầu hết không phải là người Ấn-Âu.<ref name="Ethno-History">{{chú thích sách |first=Robert H. |last=Hewsen |chapter=Ethno-History and the Armenian Influence upon the Caucasian Albanians |editor-last=Samuelian |editor-first=Thomas J. |title=Classical Armenian Culture. Influences and Creativity |location=Chicago |publisher=Scholars Press |year=1982 |pages=27–40 |isbn=0-89130-565-3}}</ref> Theo lý thuyết phổ biến của phương Tây, những người bản địa này kết hôn với những người Armenia đến khu vực này sau khi nó được đưa vào Armenia ở thế kỷ thứ 2 hoặc có thể sớm hơn vào thế kỷ thứ 4 [[Công Nguyên|trước Công nguyên]].<ref>Hewsen, Robert H. ''Armenia: a Historical Atlas''. Chicago, IL: University of Chicago Press, 2001, p. 32–33, map 19 (shows the territory of modern Nagorno-Karabakh as part of the [[Orontids]]' Kingdom of Armenia)</ref> Các học giả khác cho rằng người Armenia đã định cư ở khu vực này sớm nhất là vào thế kỷ thứ 7 trước Công nguyên.<ref>R. Schmitt, M. L. Chaumont. ''[http://www.iranica.com/newsite/articles/v2f4/v2f4a071a.html Armenia and Iran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121173617/http://www.iranica.com/newsite/articles/v2f4/v2f4a071a.html |date=2012-01-21 }}''. Encyclopædia Iranica</ref>

Vào khoảng năm 180 trước Công nguyên, Artsakh trở thành một trong 15 tỉnh của [[Vương quốc Armenia (cổ đại)|Vương quốc Armenian]] và duy trì như vậy cho đến thế kỷ thứ 4.<ref>Hewsen, Robert H. "The Kingdom of Artsakh", in T. Samuelian & M. Stone, eds. ''Medieval Armenian Culture''. Chico, CA, 1983.</ref> Trong khi chính thức có tư cách là một tỉnh (''nahang''), Artsakh có thể tự mình thành lập một [[công quốc]] - giống như tỉnh Syunik của Armenia. Các giả thuyết khác cho rằng Artsakh là một vùng đất hoàng gia, thuộc về trực tiếp của Vua Armenia.<ref>Hewsen. Armenia, pp. 100–103.</ref> [[Tigranes Đại đế]], vua của Armenia, (trị vì từ 95–55 TCN), thành lập ở Artsakh một trong bốn thành phố lấy tên là "Tigranakert" theo tên của ông.<ref>[http://vehi.net/istoriya/armenia/sebeos/0326.html History by Sebeos, chapter 26]</ref> Tàn tích của Tigranakert cổ, nằm cách {{convert|30|mi|-1|abbr=on|order=flip}} về phía đông-bắc của [[Stepanakert]], đang được một nhóm học giả quốc tế nghiên cứu.

Vào năm 387 sau Công Nguyên, sau khi Armenia bị phân chia giữa Đế quốc La Mã và [[Đế quốc Sasan|Sassanid Persia]], hai tỉnh   Artsakh and [[Utik]] của Armenia trở thành một phần của Caucasian Albania thuộc Sassanid, đến lượt nó, chịu ảnh hưởng tôn giáo và văn hóa Armenia mạnh mẽ.<ref>''Encyclopædia Britannica'' "Azerbaijan"</ref><ref>Walker, Christopher J. ''Armenia and Karabagh: The Struggle for Unity''. Minority Rights Group Publications, 1991, p. 10</ref> Vào thời điểm đó, dân số của Artsakh và Utik bao gồm người Armenia và một số bộ lạc Arme hóa.<ref name="Ethno-History"/>

Văn hóa và văn minh Armenia phát triển mạnh mẽ vào đầu thời trung cổ Nagorno-Karabakh. Vào thế kỷ thứ 5, trường học tiếng Armenia đầu tiên được mở trên lãnh thổ của Nagorno-Karabakh—tại [[Amaras Monastery|tu viện Amaras]] —bởi nỗ lực của St. [[Mesrop Mashtots]], người phát minh ra [[bảng chữ cái Armenia]].<ref>Viviano, Frank. "The Rebirth of Armenia", ''National Geographic Magazine'', March 2004, p. 18,</ref>  St. Mesrop đã rất tích cực trong việc rao giảng Gospel tại Artsakh và Utik. Nhìn chung, Mesrop Mashtots đã thực hiện ba chuyến đi đến Artsakh và Utik, cuối cùng đến các lãnh thổ ngoại giáo ở chân đồi của [[Dãy núi Kavkaz|Đại Caucasus]].<ref>Movses Kalankatuatsi. ''History of the Land of Aluank'', Book I, chapters 27, 28 and 29; Book II, chapter 3.</ref> Trong tác phẩm của mình, nhà ngữ pháp và ngôn ngữ học người Armenia ở thế kỷ thứ 7 Stephanos Syunetsi đã tuyên bố rằng người Armenia ở Artsakh có [[phương ngữ]] riêng của họ, và khuyến khích độc giả của ông học nó.<ref>Н.Адонц. «Дионисий Фракийский и армянские толкователи», Пг., 1915, 181—219</ref> Trong cùng thế kỷ thứ 7, nhà thơ người Armenian<ref>The Oxford History of Historical Writing: 400–1400 / Edited by Sarah Foot, Chase F. Robinson. — [[Oxford University Press]], 2012. — Vol. 2. — p. 189. ''"The section on Juansers exploits concludes with the earliest piece of secular Armenian poetry since the adoption of Christianity to have reached us, in the form of an abecedarian elegy extolling the prince and bewailing his passing."''</ref> [[Davtak Kertogh]] đã viết tác phẩm ''Elegy on the Death of Grand Prince Juansher'' của ông, trong đó mỗi đoạn văn bắt đầu bằng một chữ cái Armenia theo thứ tự bảng chữ cái.<ref>Movses Kalankatuatsi. ''History of the Land of Aluank'', translated from Old Armenian by Sh. V. Smbatian. Yerevan: Matenadaran (Institute of Ancient Manuscripts), 1984, ''Elegy on the Death of Prince Juansher''</ref><ref name="Hacikyan, Basmajian, Franchuk 94-99">Agop Jack Hacikyan, Gabriel Basmajian, Edward S. Franchuk. ''The Heritage of Armenian Literature''. Wayne State University Press (December 2002), pp. 94–99</ref>  Lịch sử toàn diện duy nhất của vùng Caucasian Albania được viết bằng tiếng Armenia, bởi nhà sử học thế kỷ 10 [[Movses Kaghankatvatsi]].<ref name="Hacikyan, Basmajian, Franchuk 94-99"/>

=== Giữa thời Trung cổ ===
{{main|Công quốc Khachen}}
Vào khoảng giữa thế kỷ thứ 7, khu vực này đã bị chinh phục bởi những người Ả Rập Hồi giáo xâm lược thông qua [[cuộc chinh phục Ba Tư của người Hồi giáo]]. Sau đó, nó được cai trị bởi các thống đốc địa phương được xác nhận bởi [[Khalifah|Caliphate]]. Theo một số nguồn tin, vào năm 821, [[Công tước]] Armenia<ref>[https://books.google.com/books?id=hvx9jq_2L3EC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false The Cambridge History of Iran]. — [[Cambridge University Press]], 1975. — vol. 4. — p. 506 "''He was handed to Afshin's troops by Sahl b. Sunbadh, an Armenian prince in 222/836-7, and executed in Samarra (223/837) while his brother and assistant 'Abd-Allah was delivered to the prince of Tabaristan, Ibn Sharvin, who had him put to death in Baghdad.''"</ref> Sahl Smbatian nổi dậy ở Artsakh và thành lập [[Triều đại Khachen|nhà Khachen]], cai trị Artsakh như một [[công quốc]] cho đến đầu thế kỷ 19.<ref name="Atlas">[[Robert H. Hewsen]], ''Armenia: A Historical Atlas''. The University of Chicago Press, 2001, pp. 119, 155, 163, 264–65.</ref> Theo các nguồn khác, Sahl Smbatean "thuộc dòng dõi vua Zamirhakan", và trong năm 837–838, ông đã giành được chủ quyền đối với Armenia, Georgia và Albania.<ref>{{chú thích sách|url=https://archive.org/stream/Binder1_201404/Binder1_djvu.txt|title=The History of the Caucasian Albanians By Movses Dasxuranci|last=Movses Dasxuranci translated by C. J. F. Dowsett|publisher=Oxford University Press|year=1961|isbn=|location=London|pages=217}}</ref><ref>{{chú thích sách|title=Тер-Григорян Т.И. Неизданные страницы "Истории Албанской страны"Моисея Каланкайтукского. Архив Ин-та истории АН Азерб. ССР, № 1386, л.18|last=|first=|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> Tên "Khachen" có nguồn gốc từ từ "khach" trong tiếng Armenia, có nghĩa là "thập tự".<ref>Christopher Walker. The Armenian presence in Mountainous Karabakh, in John F. R. Wright et al.: ''Transcaucasian Boundaries'' (SOAS/GRC Geopolitics). 1995, p. 93</ref> Đến năm 1000, Nhà Khachen tuyên bố [[Vương quốc Artsakh]] với John Senecherib là người cai trị đầu tiên.<ref>Hewsen, Robert H. "The Kingdom of Artsakh", in T. Samuelian & M. Stone, eds. ''Medieval Armenian Culture''. Chico, CA, 1983</ref>  Ban đầu Dizak, ở miền nam Artsakh, cũng được hình thành là một vương quốc do Nhà cổ Aranshahik, hậu duệ của các vị vua đầu tiên của Caucasian Albania trị vì. Năm 1261, sau khi con gái của vị vua cuối cùng của Dizak kết hôn với vua của Artsakh, Công tước Armenia<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/argun-aqa-a-mongol-administrator-in-iran-d-1275 Arḡūn Āqā — Encyclopædia Iranica.] [[Peter Jackson (historian)|P. Jackson]] "''It can only have caused resentment among the Muslims, and the Christian author Kirakos, in stark contrast with Jovaynī, has nothing favorable to say concerning Arḡūn’s exactions: his harsh treatment of certain Armenian princes, such as Jalāl of Ḵačen, whom he had executed in 659/1261, made him especially hateful.''"</ref> [[Triều đại Khachen|Hasan Jalal Dola]], hai quốc gia đã hợp nhất thành một<ref name="Atlas" /> Công quốc Khachen của Armenia.<ref>[[Encyclopædia Britannica]]. [http://www.britannica.com/place/Armenia/Administration-and-social-conditions Armenia]:''"A few native Armenian rulers survived for a time in the Kiurikian kingdom of Lori, the Siuniqian kingdom of Baghq or Kapan, and the principates of Khachen (Artzakh) and Sasun."''</ref> Sau đó, Artsakh tiếp tục tồn tại như một công quốc độc lập trên thực tế.

===Cuối thời trung cổ===
{{main|Melikdoms of Karabakh}}
[[Tập tin:Askeran fort (brighter).jpg|thumb|Pháo đài Askeran, được xây dựng bởi người cai trị Vương quốc Karabakh, Panah Ali Khan vào thế kỷ 18]]
[[Tập tin:Five principalities of karabakh.png|thumb|250px|left|Năm thành phố bán độc lập (Armenian: Խամսայի Մելիքություններ) của Karabakh (Gyulistan, Jraberd, Khachen, Varanda, và Dizak), được coi là di tích cuối cùng của nhà nước Armenia (thế kỷ 15-19).<ref>Robert H. Hewsen. Russian–Armenian relations, 1700–1828. Society of Armenian Studies, N4, Cambridge, Massachusetts, 1984, p 37</ref><ref>George A. Bournoutian. A History of Qarabagh: An Annotated Translation of Mirza Jamal Javanshir Qarabaghi's Tarikh-e Qarabagh. Mazda Publishers, 1994. {{ISBN|1-56859-011-3}}, 978-1-568-59011-0</ref>]]Vào thế kỷ 15, lãnh thổ Karabakh là một phần của các bang do liên minh bộ lạc người Thổ Nhĩ Kỳ [[Qara Qoyunlu|Kara Koyunlu]] và [[Ak Koyunlu]] cai trị. Theo [http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-islamica/abu-bakr-tihrani-SIM_0115?s.num=172&s.start=160 Abu Bakr Tihrani], trong thời kỳ [[Jahan Shah]] (1438–1468), người cai trị Kara Koyunlu, Piri bey Karamanli giữ chức thống đốc của Karabakh.<ref>{{chú thích sách|url=https://archive.org/details/KitabEDiyarbakriya-AbuBakrTehraniFarsi|title=(original) کتاب دیاربکریه: از تواریخ‌ قراقوینلو و چغاتای. ویسنده: ابوبکر طهرانی. به تصحیح‌ و اهتمام‌: نجاتی‌ لوغال‌، فاروق‌ سومه‌. تهران‌ : کتابخانه طهوری‏‫،۱۳۵۶.|last=Abū Bakr Ṭihrānī. Kitāb-i Diyārbakriyya|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=138}}</ref> Tuy nhiên, theo Robert H. Hewsen, lãnh chúa Thổ Nhĩ Kỳ [[Jahan Shah]] (1437–67) đã giao quyền thống đốc vùng thượng Karabakh cho các Công tước Armenia địa phương, cho phép một ban lãnh đạo Armenia bản địa xuất hiện bao gồm năm gia đình quý tộc do các Công tước nắm giữ các tước hiệu ''[[melik]]s'' cai trị.<ref name="Atlas" /> Các triều đại này đại diện cho các nhánh của Nhà Khachen trước đó và là hậu duệ của các vị vua thời Trung cổ của Artsakh.  Vùng đất của họ thường được gọi là Đất nước [[Công quốc Khachen|Khamsa]] (''five'' trong tiếng Arab). Trong một Hiến chương (ngày 2 tháng 6 năm 1799) của [[Pavel I của Nga|Hoàng đế Paul I]] có tiêu đề "Về việc họ được gia nhập quyền thống trị của Nga, phân bổ đất đai, các quyền và đặc quyền", người ta lưu ý rằng di sản Thiên chúa giáo của vùng Karabakh và tất cả người dân của họ đều được thừa nhận là người Nga quyền uy.<ref>{{chú thích sách|title=Полное Собрание Законов Российской Империи c 1649 года. Том XXV. 1798-1799. СПб.: Печатано в Типографии II Отделения Собственной Его Императорского Величества Канцелярии, 1830, № 18.990, c.674-675. (Complete Collection of Laws of the Russian Empire since 1649. Volume XXV. 1798-1799. SPb.: Printed at the Printing House of the II Branch of His Imperial Majesty's Own Office, 1830, No. 18.990, p.674-675)|last=|first=|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> Tuy nhiên, theo Robert Hewsen, Đế quốc Nga đã công nhận địa vị chủ quyền của năm [[công tước]] trong lãnh địa của họ bằng hiến chương của Hoàng đế Paul I ngày 2 tháng 6 năm 1799.<ref name="Relations">Robert H. Hewsen. ''Russian–Armenian relations, 1700–1828''. Society of Armenian Studies, N4, Cambridge, Massachusetts, 1984, p 37.</ref>

Các ''meliks'' Armenian được vua Iran Nader Shah trao quyền chỉ huy tối cao đối với các Công quốc Armenia láng giềng và các khans Hồi giáo ở Kavkaz, để đền đáp cho những chiến thắng của meliks trước [[Đế quốc Ottoman|quân Ottoman]] xâm lược trong những năm 1720.<ref>Walker, Christopher J. ''Armenia: Survival of a Nation''. London: Routledge, 1990 p. 40 {{ISBN|0-415-04684-X}}</ref> Năm Công quốc chính ở Karabakh<ref>Raffi, The History of Karabagh's Meliks, Vienna, 1906, in Armenian</ref><ref>In English, Raffi, ''The Five Melikdoms of Karabagh'' translated by Ara Stepan Melkonian, Garod Books Ltd. 2010, London. {{ISBN|9781903656570}}</ref>  này được cai trị bởi các gia đình Armenia, những người đã nhận tước hiệu Melik (công tước) và là những người sau:

* '''Công quốc ''Gulistan''''' – dưới sự lãnh đạo của gia đình Melik-Beglarian
* '''Công quốc ''Jraberd''''' – dưới sự lãnh đạo của gia đình Melik-Israelian
* '''Công quốc ''[[Khachen]]''''' – dưới sự lãnh đạo của gia đình [[Hasan Jalalyan|Hasan-Jalalian]]
* '''Công quốc ''Varanda''''' – dưới sự lãnh đạo của gia đình Melik-Shahnazarian
* '''Công quốc ''[[Dizak]]''''' – dưới sự lãnh đạo của gia đình Melik-Avanian

Từ năm 1501 đến năm 1736, trong thời kỳ tồn tại của [[Nhà Safavid|Đế chế Safavid]], tỉnh Karabakh được cai trị bởi triều đại của Ziyadoglu Gajar. Triều đại của Ziyadoglu Gajar cai trị tỉnh Karabakh cho đến khi [[Nader Shah]] tiếp quản Karabakh từ sự cai trị của họ.<ref>{{chú thích sách|title=Павлова И.К. Хроника времен Сефевидов. Соч. Мухаммад-Масума Исфахани "Хуласат ас-сийар". М.:Наука, 1993, c.59-61.|last=|first=|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> Các meliks Armenia duy trì toàn quyền kiểm soát khu vực này cho đến giữa thế kỷ 18.{{citation needed|date=January 2018}} Vào đầu thế kỷ 18, Nader Shah của Iran đã đưa Karabakh thoát khỏi sự kiểm soát của Ganja khans để trừng phạt vì sự ủng hộ của họ đối với người Safavid, và nó nằm dưới sự kiểm soát của chính ông<ref>{{in lang|ru}} [http://vostlit.info/Texts/rus2/Bakihanov/frametext5.htm Abbas-gulu Aga Bakikhanov. Golestan-i Iram] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070220125707/http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Bakihanov/frametext5.htm |date=2007-02-20 }}; according to an 18th-century local Turkic-Muslim writer Mirza Adigezal bey, Nadir shah placed Karabakh under his own control, while a 19th-century local Turkic Muslim writer Abbas-gulu Aga Bakikhanov states that the shah placed Karabakh under the control of the governor of Tabriz.</ref><ref name="Adigezal">{{in lang|ru}} [http://www.vostlit.info/Texts/rus14/Karabag_name/text1.phtml?id=945 Mirza Adigezal bey. Karabakh-name, p. 48]</ref> Vào giữa thế kỷ 18, khi mâu thuẫn nội bộ giữa các melik dẫn đến sự suy yếu của họ, [[Hãn quốc Karabakh]] được thành lập. Hãn quốc Karabakh, một trong những hãn quốc lớn nhất dưới thời thống trị của Iran,<ref>{{chú thích sách|title=The 1820 Russian Survey of the Khanate of Shirvan: A Primary Source on the Demography and Economy of an Iranian Province prior to its Annexation by Russia|url=https://archive.org/details/1820russiansurve0000bour|last1=Bournoutian|first1=George A.|date=2016|publisher=Gibb Memorial Trust|isbn=978-1909724808|page=xvii|quote=''Serious historians and geographers agree that after the fall of the Safavids, and especially from the mid-eighteenth century, the territory of the South Caucasus was composed of the khanates of Ganja, Kuba, Shirvan, Baku, Talesh, Sheki, Karabagh, Nakhchivan and Yerevan, all of which were under Iranian suzerainty.''}}</ref> do Panah-Ali hãn Javanshir đứng đầu. Để củng cố quyền lực của hãn quốc Karabakh, Khan của Karabakh, Panah-Ali hãn Javanshir, đã xây dựng "pháo đài Panahabad (ngày nay là [[Shusha]])" vào năm 1751. Trong thời gian đó, Otuziki, Javanshir, Kebirli và các bộ lạc Turkic khác đã hình thành phần lớn dân số tổng thể.

===Thời cận đại===
[[Tập tin:Шушинский Ханский Дворец Дочери Хана.jpg|thumb|Palace of the former ruler (khan) of [[Shusha]]. Taken from a postcard from the late 19th–early 20th century.]]
[[Tập tin:Armenian boroughs of city of Shusha destroyed by Azerbaijani armed forces in 1920 with defiled cathedral of Holy Savior on background.jpg|thumb|left|300px|Hậu quả của vụ thảm sát [[Thảm sát Shusha|Shusha]]: Một nửa Shusha của Armenia bị các lực lượng vũ trang Azerbaijan phá hủy vào năm 1920, với nền là  [[Ghazanchetsots Cathedral|Armenian Cathedral of the Holy Savior]]]]
[[Karabakh]] (bao gồm cả Nagorno-Karabakh ngày nay), trở thành lãnh thổ bảo hộ của [[Đế quốc Nga]] theo [[Hiệp ước Kurekchay]], được ký giữa [[Ibrahim Khalil Khan]] của Karabakh và tướng [[Pavel Tsitsianov]] thay mặt cho [[Sa hoàng]] [[Aleksandr I của Nga|Alexander I]] vào năm 1805, theo đó Sa Hoàng công nhận Ibrahim Khalil Khan và các hậu duệ của ông với tư cách là những người cai trị cha truyền con nối duy nhất của khu vực.<ref>{{in lang|ru}} [http://hronos.km.ru/dokum/azer1805.html Просительные пункты и клятвенное обещание Ибраим-хана.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030613014623/http://hronos.km.ru/dokum/azer1805.html |date=ngày 13 tháng 6 năm 2003 }}</ref><ref>Muriel Atkin. ''The Strange Death of Ibrahim Khalil Khan of Qarabagh''. Iranian Studies, Vol. 12, No. 1/2 (Winter – Spring, 1979), pp. 79–107</ref><ref>George A. Bournoutian. ''A History of Qarabagh: An Annotated Translation of Mirza Jamal Javanshir Qarabaghi's Tarikh-e Qarabagh''. Mazda Publishers, 1994. {{ISBN|1-56859-011-3}}, 978-1-568-59011-0</ref> Tuy nhiên, vị thế mới của nó chỉ được xác nhận sau kết quả của [[Chiến tranh Nga-Ba Tư (1804–1813)|Chiến tranh Nga-Ba Tư(1804-1813)]], khi do mất mát trong chiến tranh, Ba Tư chính thức nhượng Karabakh cho Đế quốc Nga theo [[Hiệp ước Gulistan]] (1813),<ref>Tim Potier. [https://books.google.com/books?id=JL9N4F1SgyYC&pg=PA1&dq=treaty+of+Gulistan+Karabakh&hl=en#PPA2, M1 ''Conflict in Nagorno-Karabakh, Abkhazia and South Ossetia: A Legal Appraisal'']. Martinus Nijhoff Publishers, 2001, p. 2. {{ISBN|90-411-1477-7}}.</ref><ref>Leonidas Themistocles Chrysanthopoulos. [https://books.google.com/books?id=cELfINDAH0oC&pg=PA8&dq=treaty+of+Gulistan+Karabakh&hl ''Caucasus Chronicles: Nation-building and Diplomacy in Armenia, 1993–1994'']. [[Gomidas Institute]], 2002, p. 8. {{ISBN|1-884630-05-7}}.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=LyhdAAAAMAAJ&pg=RA1-PA422&dq=treaty+of+Gulistan+Karabakh+The+British+and+Foreign+Review&lr=&as_brr=3&as_pt=ALLTYPES&hl=en ''The British and Foreign Review'']. J. Ridgeway and sons, 1838, p. 422.</ref><ref>Taru Bahl, M.H. Syed. [https://books.google.com/books?id=MJTdr3JI46wC&pg=PA34&vq=Karabagh&hl=en&source=gbs_search_r&cad=1_1 ''Encyclopaedia of the Muslim World'']{{Liên kết hỏng|date=2023-01-22 |bot=InternetArchiveBot }}. Anmol Publications PVT, 2003 p. 34. {{ISBN|81-261-1419-3}}.</ref> trước khi phần còn lại của [[Ngoại Kavkaz|Transcaucasia]] được sáp nhập vào Đế Quốc Nga vào năm 1828 bởi [[Hiệp ước Turkmenchay]], kết quả của [[Chiến tranh Nga-Ba Tư (1826–1828)|Chiến tranh Nga-Ba Tư (1826-1828).]]

Năm 1822, 9 năm sau khi chuyển từ Iran sang Nga kiểm soát, Hãn quốc Karabakh bị giải thể và khu vực này trở thành một phần của Chính quyền Elisabethpol trong Đế quốc Nga. Năm 1823, năm quận tương ứng với Nagorno-Karabakh ngày nay là 90,8% là người Armenia.<ref name="Tbilisi 1866">''Description of the Karabakh province prepared in 1823 according to the order of the governor in Georgia Yermolov by state advisor Mogilevsky and colonel Yermolov 2nd'' ({{langx|ru|Opisaniye Karabakhskoy provincii sostavlennoye v 1823 g po rasporyazheniyu glavnoupravlyayushego v Gruzii Yermolova deystvitelnim statskim sovetnikom Mogilevskim i polkovnikom Yermolovim 2-m}}), Tbilisi, 1866.</ref><ref name="Bournoutian, George A. 1994, page 18">Bournoutian, George A. ''A History of Qarabagh: An Annotated Translation of Mirza Jamal Javanshir Qarabaghi's Tarikh-E Qarabagh''. Costa Mesa, CA: Mazda Publishers, 1994, page 18</ref>

===Thời kỳ Xô viết===
{{main|Khu tự trị Nagorno-Karabakh}}
[[Tập tin:Nagorno Karabakh03.png|thumb|left|200px|Khu tự trị Nagorno-Karabakh trong thời kỳ Xô viết]]
[[Tập tin:Nagorno Karabakh Ethnic Map 1989.png|thumb|Phân bố các sắc tộc của Nagorno-Karabakh vào cuối thời Xô viết.]]
Xung đột ngày nay về Nagorno-Karabakh có nguồn gốc từ các quyết định của [[Iosif Vissarionovich Stalin|Joseph Stalin]] và Cục Caucasian (''{{lang|ru-Latn|Kavburo}}'') trong thời kỳ Xô viết hóa [[Ngoại Kavkaz|Transcaucasia]]. Stalin Stalin là Quyền Ủy viên Quốc gia của Liên bang Xô viết vào đầu những năm 1920, chi nhánh của chính phủ mà Kavburo được thành lập. Sau [[Cách mạng Nga (1917)|Cách mạng Nga 1917]], Karabakh trở thành một phần của [[Cộng hòa Liên bang Dân chủ Transcaucasian]], nhưng nước này nhanh chóng bị giải thể thành các quốc gia Armenia, Azerbaijan và Gruzia riêng biệt. Trong hai năm tiếp theo (1918–1920), đã có một loạt cuộc chiến tranh ngắn giữa Armenia và Azerbaijan trên một số khu vực, bao gồm cả Karabakh. Vào tháng 7 năm 1918, Nghị viện Armenia đầu tiên của Nagorno-Karabakh tuyên bố khu vực này tự quản và thành lập Quốc hội và Chính phủ.<ref name="nesl.edu">{{chú thích web |url= http://www.nesl.edu/center/pubs/nagorno.pdf |title= ''The Nagorno-Karabagh Crisis: A Blueprint for Resolution'' |access-date= 2020-10-04 |archive-date= 2019-03-30 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190330205744/https://www.nesl.edu/center/pubs/nagorno.pdf |url-status= dead }}, New England Center for International Law & Policy</ref> Sau đó, quân Ottoman tiến vào Karabakh, gặp phải sự kháng cự vũ trang của người Armenia.

Sau thất bại của [[Đế quốc Ottoman|Đế chế Ottoman]] trong [[Chiến tranh thế giới thứ nhất|Thế chiến thứ nhất]], [[quân đội Anh]] chiếm Karabakh. Bộ tư lệnh của Anh đã tạm thời xác nhận [[Khosrov bey Sultanov]] (được chính phủ Azerbaijan bổ nhiệm) là toàn quyền của Karabakh và [[Zangezur]], trong khi chờ quyết định cuối cùng của [[Hội nghị hòa bình Paris, 1919|Hội nghị Hòa bình Paris]].<ref>{{Chú thích web |url=http://www.armeniaforeignministry.com/fr/nk/nk_file/article/3.html |ngày truy cập=2020-10-04 |tựa đề=Circular by colonel D. I. Shuttleworth of the British Command |archive-date=2011-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111123234927/http://www.armeniaforeignministry.com/fr/nk/nk_file/article/3.html |url-status=dead }}</ref> Quyết định này bị phản đối bởi những người Armenia ở Karabakh. Vào tháng 2 năm 1920, Quốc hội Karabakh đã đồng ý sơ bộ về quyền tài phán của Azerbaijan, trong khi người Armenia ở những nơi khác ở Karabakh tiếp tục chiến đấu du kích, không bao giờ chấp nhận thỏa thuận.<ref name="nesl.edu"/> Bản thân thỏa thuận đã sớm bị hủy bỏ bởi Hội đồng Karabagh thứ 9, lực lượng đã tuyên bố liên minh với Armenia vào tháng Tư.<ref name="nesl.edu"/><ref>''Conflict in Nagorno-Karabakh, Abkhazia, and South Ossetia: A Legal Appraisal'' by Tim Potier. {{ISBN|90-411-1477-7}}</ref>

Vào tháng 4 năm 1920, trong khi quân đội Azerbaijan bị khóa ở Karabakh chiến đấu với các lực lượng địa phương của Armenia, Azerbaijan đã bị những người [[Bolshevik]] tiếp quản. Vào ngày 10 tháng 8 năm 1920, Armenia đã ký một thỏa thuận sơ bộ với những người Bolshevik, đồng ý cho những người Bolshevik chiếm đóng tạm thời các khu vực này cho đến khi đạt được thỏa thuận cuối cùng.<ref>Walker. ''The Survival of a Nation''. pp. 285–90</ref> Năm 1921, Armenia và Georgia cũng được tiếp quản bởi những người Bolshevik, để thu hút sự ủng hộ của công chúng, họ hứa sẽ giao Karabakh cho Armenia, cùng với [[Nakhchivan]] và [[Syunik (tỉnh)|Zangezur]] (dải đất ngăn cách Nakhchivan khỏi Karabakh). Tuy nhiên, Liên Xô cũng có những kế hoạch sâu rộng liên quan đến [[Thổ Nhĩ Kỳ]], hy vọng rằng, với một chút trợ giúp từ họ, sẽ phát triển theo đường lối Cộng sản. Để xoa dịu Thổ Nhĩ Kỳ, Liên Xô đồng ý thành lập một bộ phận mà Zangezur sẽ thuộc quyền kiểm soát của [[Armenia]], trong khi Karabakh và Nakhchivan sẽ nằm dưới sự kiểm soát của [[Azerbaijan]].Nếu Thổ Nhĩ Kỳ không phải là một vấn đề, Stalin có thể đã để Karabakh dưới sự kiểm soát của Armenia.<ref>[[Robert Service (historian)|Service, Robert]]. ''Stalin: A Biography''. Cambridge: Harvard University Press, 2006 p. 204 {{ISBN|0-674-02258-0}}</ref> Kết quả là, [[Tỉnh tự trị Nagorno-Karabakh|Khu tự trị Nagorno-Karabakh]] được thành lập bên trong [[Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Azerbaijan|Azerbaijan SSR]] vào ngày 7 tháng 7 năm 1923.

Với việc Liên Xô nắm chắc quyền kiểm soát khu vực, xung đột trong khu vực đã giảm trong vài thập kỷ. Khi Liên Xô bắt đầu tan rã vào cuối những năm 1980 và đầu những năm 1990, câu hỏi về Nagorno-Karabakh lại nổi lên. Cáo buộc chính phủ [[Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Azerbaijan|Azerbaijan SSR]] tiến hành cưỡng bức Aze hóa khu vực, phần lớn dân số Armenia, với sự hỗ trợ về tư tưởng và vật chất từ [[Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Armenia|Armenia SSR]], đã bắt đầu phong trào yêu cầu chuyển giao khu tự trị cho Armenia SSR. Biên giới của Khu tự trị được vẽ để bao gồm các làng Armenia và loại trừ càng nhiều làng Azerbaijan càng tốt. Kết quả là một vùng có đa số người Armenian.<ref>Audrey L. Altstadt. ''The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule''. Hoover Press, 1992. {{ISBN|0817991824}}, 9780817991821</ref> Vào tháng 8 năm 1987, người Armenia ở Karabakh đã gửi đơn yêu cầu liên hiệp với Armenia với hàng chục nghìn chữ ký tới [[Moskva|Moscow]].<ref>Black Garden, Thomas de Waal, page 292</ref>

=== Chiến tranh và ly khai ===
{{main|Chiến tranh Nagorno-Karabakh}}
[[Tập tin:Askeran_T-72.jpg|thumb|right|Một chiếc [[T-72]] của Armenia đã được phục hồi, bị loại khỏi nhiệm vụ khi tấn công các vị trí của Azerbaijan ở Quận Askeran, được coi là đài tưởng niệm chiến tranh ở ngoại ô [[Stepanakert]].]]
Vào ngày 13 tháng 2 năm 1988, người Armenia ở Karabakh bắt đầu biểu tình tại thủ đô [[Stepanakert]] của họ, ủng hộ việc thống nhất với nước cộng hòa Armenia.Sáu ngày sau, họ tham gia vào các cuộc tuần hành lớn ở Yerevan.Vào ngày 20 tháng 2, các Đại biểu Nhân dân Liên Xô tại Karabakh đã bỏ phiếu từ 110 đến 17 để yêu cầu chuyển giao khu vực này cho Armenia. Hành động chưa từng có này của một soviet khu vực đã khiến hàng chục nghìn cuộc biểu tình ở cả [[Stepanakert]] và [[Yerevan]], nhưng [[Moskva|Moscow]] bác bỏ yêu cầu của người Armenia. Ngày 22 tháng 2 năm 1988, cuộc đối đầu trực tiếp đầu tiên của cuộc xung đột xảy ra khi một nhóm lớn người Azeris hành quân từ Agdam tấn công thị trấn Askeran đông dân của Armenia, "tàn phá khủng khiếp trên đường đi". Cuộc đối đầu giữa Azeris và cảnh sát gần Askeran biến thành cuộc đụng độ Askeran, khiến hai người Azeris thiệt mạng, một người trong số họ bị giết bởi một cảnh sát Azeri, cũng như 50 dân làng Armenia và một số không rõ Azeris và cảnh sát bị thương.<ref>Elizabeth Fuller, ''Nagorno-Karabakh: The Death and Casualty Toll to Date'', RL 531/88, ngày 14 tháng 12 năm 1988, pp. 1–2</ref><ref name="dewaal">{{chú thích sách| last =de Waal | first = Thomas | authorlink = Thomas de Waal| title = Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War| url =https://archive.org/details/blackgardenarmen0000dewa | publisher = [[New York University Press]]| year = 2003 | location = New York| isbn = 0-8147-1945-7}}</ref> Một số lượng lớn người tị nạn rời Armenia và Azerbaijan khi bạo lực bắt đầu chống lại các nhóm thiểu số của các quốc gia tương ứng.<ref>{{chú thích sách |last = Lieberman |first = Benjamin |title = Terrible Fate: Ethnic Cleansing in the Making of Modern Europe |url = https://archive.org/details/terriblefateethn0000lieb |publisher = Ivan R. Dee |year = 2006  |location = Chicago |pages = [https://archive.org/details/terriblefateethn0000lieb/page/284 284]–92 |isbn = 1-5666-3646-9}}</ref>

Ngày 29 tháng 11 năm 1989, quyền tự trị ở Nagorno-Karabakh bị chấm dứt và khu vực này được trả lại cho chính quyền Azerbaijann.<ref>{{chú thích sách | title = The Encyclopedia of World History| publisher =Houghton Mifflin Harcourt | year = 2001 | page = 906 }}</ref> Tuy nhiên, chính sách của Liên Xô đã phản tác dụng khi một phiên họp chung của Hội đồng Quốc gia và Xô viết Tối cao Armenia, cơ quan lập pháp của Nagorno-Karabakh, tuyên bố thống nhất Nagorno-Karabakh với Armenia.{{Citation needed|date=February 2007}}  Năm 1989, Nagorno-Karabakh có dân số 192.000 người.<ref name="populaton">Miller, Donald E. and Lorna Touryan Miller. ''Armenia: Portraits of Survival and Hope''. Berkeley: [[University of California Press]], 2003 p. 7 {{ISBN|0-520-23492-8}}</ref> Dân số tại thời điểm đó là 76% người Armenia và 23% người Azerbaijan, với các dân tộc thiểu số [[Người Nga|Nga]] và [[Người Kurd|Kurd]].<ref name=populaton/> Vào ngày 26 tháng 11 năm 1991 Azerbaijan bãi bỏ quy chế của Khu tự trị [[Law on Abolishment of Nagorno-Karabakh Autonomous Oblast|Nagorno-Karabakh]], sắp xếp lại khu vực hành chính và đưa lãnh thổ này dưới sự kiểm soát trực tiếp của Azerbaijan.<ref>{{chú thích sách |title=Where nation-states come from: institutional change in the age of nationalism |last1=Roeder |first1=Philip G. |authorlink= |year=2007 |publisher= Princeton University Press |isbn= 978-0-691-13467-3 |page=51 |url=https://books.google.com/books?id=XAItI5C_JPUC&pg=PA51&dq=Nagorno-Karabakh+Autonomous+Oblast+was+created |access-date = ngày 10 tháng 10 năm 2011}}</ref>

Vào ngày 10 tháng 12 năm 1991, trong một cuộc trưng cầu dân ý bị người Azerbaijan địa phương tẩy chay,<ref name="dewaal"/>  người Armenia ở Nagorno-Karabakh đã chấp thuận việc thành lập một nhà nước độc lập.Một đề xuất của Liên Xô về tăng cường quyền tự trị cho Nagorno-Karabakh trong Azerbaijan không làm hài lòng cả hai bên và một [[Chiến tranh toàn diện|cuộc chiến toàn diện]] sau đó đã nổ ra giữa Azerbaijan và Nagorno-Karabakh, với sự hỗ trợ của Armenia.<ref>[[Human Rights Watch]]. ''[http://hrw.org/reports/1995/communal/ Playing the "Communal Card". Communal Violence and Human Rights]'': "By early 1992 full-scale fighting broke out between Nagorno-Karabakh Armenians and Azerbaijani authorities." / "...Karabakh Armenian forces—often with the support of forces from the Republic of Armenia—conducted large-scale operations..." / "Because 1993 witnessed unrelenting Karabakh Armenian offensives against the Azerbaijani provinces surrounding Nagorno-Karabakh..." / "Since late 1993, the conflict has also clearly become internationalized: in addition to Azerbaijani and Karabakh Armenian forces, troops from the Republic of Armenia participate on the Karabakh side in fighting inside Azerbaijan and in Nagorno-Karabakh."</ref><ref>[[Human Rights Watch]]. ''[https://www.hrw.org/reports/1993/WR93/Hsw-07.htm The former Soviet Union. Human Rights Developments]'': "In 1992 the conflict grew far more lethal as both sides—the Azerbaijani National Army and free-lance militias fighting along with it, and ethnic Armenians and mercenaries fighting in the Popular Liberation Army of Artsakh—began."</ref><ref>[[United States Institute of Peace]]. [http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks25/forewrd25.html ''Nagorno-Karabakh Searching for a Solution''. Foreword] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202233445/http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks25/forewrd25.html |date=ngày 2 tháng 12 năm 2008 }}: "Nagorno-Karabakh’s armed forces have not only fortified their region but have also occupied a large swath of surrounding Azeri territory in the hopes of linking the enclave to Armenia."</ref><ref>[[United States Institute of Peace]]. ''[http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks19/chap3_19.html Sovereignty after Empire. Self-Determination Movements in the Former Soviet Union. Hopes and Disappointments: Case Studies] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201052200/http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks19/chap3_19.html |date=ngày 1 tháng 12 năm 2008 }}'' "Meanwhile, the conflict over Nagorno-Karabakh was gradually transforming into a full-scale war between Azeri and Karabakh irregulars, the latter receiving support from Armenia." / "Azerbaijan's objective advantage in terms of human and economic potential has so far been offset by the superior fighting skills and discipline of Nagorno-Karabakh's forces. After a series of offensives, retreats, and counteroffensives, Nagorno-Karabakh now controls a sizable portion of Azerbaijan proper... including the Lachin corridor."</ref> Theo cựu [[tổng thống Armenia]], [[Levon Ter-Petrossian]], cách tiếp cận của lãnh đạo Karabakh là theo chủ nghĩa tối đa và "họ nghĩ rằng họ có thể nhận được nhiều hơn."<ref>{{chú thích báo|title=By Giving Karabakh Lands to Azerbaijan, Conflict Would Have Ended in '97, Says Ter-Petrosian|url=http://asbarez.com/95222/by-giving-karabakh-lands-to-azerbaijan-conflict-would-have-ended-in-%E2%80%9997-says-ter-petrosian/comment-page-1/|newspaper=Asbarez|date=ngày 19 tháng 4 năm 2011|agency=Asbarez|access-date=2020-10-04|archive-date=2012-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20121001083625/http://asbarez.com/95222/by-giving-karabakh-lands-to-azerbaijan-conflict-would-have-ended-in-%E2%80%9997-says-ter-petrosian/comment-page-1/|url-status=dead}}</ref><ref>{{chú thích báo|title=Ter-Petrosyan on the BBC: Karabakh conflict could have been resolved by giving certain territories to Azerbaijan|url=http://www.armenianow.com/news/29088/terpetrosyan_bbc_interview|newspaper=ArmeniaNow|date=ngày 19 tháng 4 năm 2011|agency=ArmeniaNow|access-date=ngày 21 tháng 5 năm 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110519030034/http://www.armenianow.com/news/29088/terpetrosyan_bbc_interview|archive-date=ngày 19 tháng 5 năm 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{chú thích báo|title=Первый президент Армении о распаде СССР и Карабахе|url=http://www.bbc.co.uk/russian/multimedia/2011/04/110415_v_terpetrosyan_int.shtml|newspaper=BBC|date=ngày 18 tháng 4 năm 2011|agency=BBC}}</ref>

Cuộc tranh giành Nagorno-Karabakh leo thang sau khi cả Armenia và Azerbaijan tách khỏi Liên Xô vào năm 1991. Trong khoảng trống quyền lực thời hậu Xô Viết, hành động quân sự giữa Azerbaijan và Armenia chịu ảnh hưởng nặng nề của [[Lực lượng Vũ trang Liên bang Nga|quân đội Nga]].Hơn nữa, cả quân đội Armenia và Azerbaijan đều sử dụng một số lượng lớn lính đánh thuê từ [[Ukraina|Ukraine]] và Nga.<ref name="ratios">[[Human Rights Watch]]. ''Seven Years of Conflict in Nagorno-Karabakh''. December 1994, p. xiii, {{ISBN|1-56432-142-8}}, citing: Natsional'nyi Sostav Naseleniya SSSR, po dannym Vsesoyuznyi Perepisi Naseleniya 1989 g., Moskva, "Finansy i Statistika"</ref> Có tới một nghìn [[mujahideen]] [[Afghanistan|Afghan]] đã tham gia vào cuộc giao tranh bên phía Azerbaijan.<ref name="dewaal"/> Ngoài ra còn có các máy bay chiến đấu từ [[Chechnya]] chiến đấu bên phía Azerbaijan, cũng như pháo hạng nặng và xe tăng do Nga cung cấp cho Armenia.<ref name="dewaal"/> Nhiều người sống sót từ phía Azerbaijan đã tìm thấy nơi trú ẩn trong 12 trại khẩn cấp được thiết lập ở các vùng khác của Azerbaijan để đối phó với số lượng người di tản ngày càng tăng do [[chiến tranh Nagorno-Karabakh]].<ref>[http://www.unhcr.org/news/NEWS/47aaf6734.html Azerbaijan closes last of emergency camps], ''[[UNHCR]]''</ref>

Vào cuối năm 1993, cuộc xung đột đã gây ra hàng nghìn người thương vong và tạo ra hàng trăm nghìn người tị nạn cho cả hai bên. Đến tháng 5 năm 1994, người Armenia đã kiểm soát 14% lãnh thổ của Azerbaijan.<ref>{{chú thích sách|url=https://raufray.files.wordpress.com/2010/11/0814719449.pdf|title=Black Garden|last=De Waal|first=Thomas|date=2003|publisher=New York University Press|page=3|access-date=2020-10-04|archive-date=2019-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190226124838/https://raufray.files.wordpress.com/2010/11/0814719449.pdf}}</ref> Ở giai đoạn đó, lần đầu tiên trong cuộc xung đột, chính phủ Azerbaijan đã công nhận Nagorno-Karabakh là bên thứ ba trong cuộc chiến và bắt đầu đàm phán trực tiếp với chính quyền Karabakh. Kết quả là, một lệnh ngừng bắn đã đạt được vào ngày 12 tháng 5 năm 1994 thông qua đàm phán của Nga.

===Ngừng bắn sau năm 1994===
[[Tập tin:Location Nagorno-Karabakh en.png|thumb|left|200px|Các biên giới cuối cùng của cuộc xung đột sau Hiệp ước Bishkek.Lực lượng Armenia của Nagorno-Karabakh hiện kiểm soát gần 9% lãnh thổ của Azerbaijan bên ngoài Khu tự trị Nagorno-Karabakh trước đây,<ref name="dewaal"/> trong khi lực lượng Azerbaijan kiểm soát Shahumian và các phần phía đông của Martakert và Martuni]]
[[Tập tin:Dmitry Medvedev 2 November 2008-3.jpg|thumb|[[Ilham Aliyev]], [[Dmitry Anatolyevich Medvedev|Dmitry Medvedev]] và[[Serzh Sargsyan]] tại [[Moskva|Moscow]] ngày 2 tháng 11 ằm 2008]]

Bất chấp lệnh ngừng bắn, các vụ tử vong do xung đột vũ trang giữa binh lính Armenia và Azerbaijan vẫn tiếp tục.<ref>[https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5357869 No End in Sight to Fighting in Nagorno-Karabakh] by Ivan Watson/National Public Radio. ''Weekend Edition'' Sunday, 23 April 2006.</ref> Vào ngày 25 tháng 1 năm 2005, [[Hội đồng Nghị viện của Ủy hội châu Âu|Hội đồng Nghị viện của Hội đồng Châu Âu]] (PACE) đã thông qua Nghị quyết 1416 của PACE, trong đó lên án cáo buộc thanh trừng sắc tộc chống lại người Azerbaijan.<ref>{{chú thích web |url=http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2005/02/m38005.htm |title=Проект заявления по Нагорному Карабаху ожидает одобрения парламентских сил Армении<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=10 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160914021543/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2005/02/m38005.htm |archive-date=14 September 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/in_depth/newsid_4236000/4236153.stm Резолюция ПАСЕ по Карабаху: что дальше?]. BBC Russian.</ref> Ngày 15–17 tháng 5 năm 2007, phiên họp thứ 34 của Hội đồng Bộ trưởng Bộ Ngoại giao của [[Tổ chức Hợp tác Hồi giáo|Tổ chức Hội nghị Hồi giáo]] đã thông qua nghị quyết số 7/34-P, coi việc chiếm đóng lãnh thổ Azerbaijan là hành động xâm lược của Armenia đối với Azerbaijan và công nhận các hành động chống lại thường dân Azerbaijan như một tội ác chống lại loài người, và lên án việc phá hủy các di tích khảo cổ, văn hóa và tôn giáo trong các lãnh thổ bị chiếm đóng.<ref>[http://www.oic-oci.org/34icfm/english/resolution/34ICFM-POL-07-RES-FINAL-ENG.pdf Resolutions on Political Affairs] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012122448/http://www.oic-oci.org/34icfm/english/resolution/34ICFM-POL-07-RES-FINAL-ENG.pdf |date=12 October 2007 }}. The Thirty-Fourth Session of the Islamic Conference of Foreign Ministers.</ref> Phiên họp thứ 11 của hội nghị thượng đỉnh [[Tổ chức Hợp tác Hồi giáo|Tổ chức Hội nghị Hồi giáo]] tổ chức vào ngày 13–14 tháng 3 năm 2008 tại [[Dakar]] đã thông qua nghị quyết số 10/11-P (IS). Trong nghị quyết, các quốc gia thành viên OIC lên án việc chiếm đóng các vùng đất của Azerbaijan bởi các lực lượng Armenia và sự xâm lược của Armenia đối với Azerbaijan, cáo buộc thanh trừng sắc tộc đối với người dân Azeri, và buộc tội Armenia "phá hủy các di tích văn hóa trong các lãnh thổ Azerbaijan bị chiếm đóng".<ref>[http://www.oic-oci.org/34icfm/english/resolution/34ICFM-POL-07-RES-FINAL-ENG.pdf Resolutions on Political Affairs] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012122448/http://www.oic-oci.org/34icfm/english/resolution/34ICFM-POL-07-RES-FINAL-ENG.pdf |date=12 October 2007 }}. Islamic Summit Conference. 13–14 May 2008</ref> Ngày 14 tháng 3 cùng năm, [[Đại Hội đồng Liên Hợp Quốc|Đại hội đồng LHQ]] thông qua [[Nghị quyết số 62/243]] "yêu cầu rút ngay lập tức, hoàn toàn và vô điều kiện tất cả các lực lượng Armenia khỏi tất cả các vùng lãnh thổ bị chiếm đóng của Cộng hòa Azerbaijan".<ref>[https://www.un.org/Docs/journal/asp/ws.asp?m=A/RES/62/243 The text of the resolution № 62/243]</ref> Vào ngày 18-20 tháng 5 năm 2010, phiên họp thứ 37 của Hội đồng Bộ trưởng Bộ Ngoại giao của [[Tổ chức Hợp tác Hồi giáo|Tổ chức Hội nghị Hồi giáo]] tại [[Dushanbe]] đã thông qua một nghị quyết khác lên án hành động gây hấn của Armenia đối với Azerbaijan, công nhận các hành động chống lại thường dân Azerbaijan là tội ác chống lại loài người và lên án sự phá hủy các di tích khảo cổ, văn hóa và tôn giáo trong các lãnh thổ bị chiếm đóng.<ref>[http://www.oic-oci.org/37cfm/en/documents/res/37-CFM-POL-RES-ENGLISH-FINAL.pdf Resolutions on Political Issues Adopted by the Council of Foreign Ministers (Session of Shared Vision of a More Secure and Prosperous Islamic World) Dushanbe, Republic of Tajikistan 4–6 Jamadul Thani 1431H (18–20 May 2010)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303202414/http://www.oic-oci.org/37cfm/en/documents/res/37-CFM-POL-RES-ENGLISH-FINAL.pdf |date=3 March 2016 }}</ref> Vào ngày 20 tháng 5 cùng năm, [[Nghị viện châu Âu|Nghị viện Châu Âu]] tại [[Strasbourg]] đã thông qua nghị quyết về "Sự cần thiết phải có một Chiến lược của EU cho Nam Caucasus" trên cơ sở báo cáo của Evgeni Kirilov, thành viên Nghị viện Bulgaria. .<ref>"[http://en.trend.az/news/politics/foreign/1692167.html FM: Azerbaijan welcomes resolution 'Need for EU Strategy for South Caucasus' adopted by European Parliament] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719181653/http://en.trend.az/news/politics/foreign/1692167.html |date=19 July 2011 }}." ''Trend.az''. 21 May 2010.</ref><ref>"[http://www.rferl.org/content/EU_Foreign_Policy_Chief_Says_NagornoKarabakh_Elections_Illegal/2049465.html EU's Ashton Says Nagorno-Karabakh Elections Illegal]." ''RFE/RL''. 21 May 2010.</ref> Nghị quyết đặc biệt nêu rõ rằng "các khu vực Azerbaijan bị chiếm đóng xung quanh Nagorno-Karabakh phải được dọn sạch càng sớm càng tốt".<ref>[http://www.novinite.com/view_news.php?id=116403 Bulgarian MEPs Urge EU to Be Proactive in South Caucasus].</ref> ngày 26 tháng 1 năm 2016, Hội đồng Nghị viện của Hội đồng Châu Âu (PACE) đã thông qua Nghị quyết 2085, trong đó nêu rõ thực tế là việc Armenia chiếm đóng Nagorno-Karabakh và các khu vực lân cận khác của Azerbaijan tạo ra các vấn đề nhân đạo và môi trường cho công dân Azerbaijan, lên án cáo buộc thanh trừng sắc tộc chống lại người Azerbaijan và Nghị viện yêu cầu rút ngay các lực lượng vũ trang Armenia khỏi khu vực liên quan.<ref>{{chú thích báo|url=http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/Xref-XML2HTML-EN.asp?fileid=22429&lang=en|title=Inhabitants of frontier regions of Azerbaijan are deliberately deprived of water|last=|first=|date=|work=Parliamentary Assembly of Council of Europe|access-date=}}</ref><ref>{{chú thích báo|url=http://armenianweekly.com/2016/01/26/pace-adopts-rejects1/|title=PACE Adopts Anti-Armenian Measure, Rejects Another|last=|first=|date=|work=Armenian Weekly|access-date=}}</ref><ref>{{chú thích web|url=http://sarsang.org/en/sarsang/842-resolution-inhabitants-of-frontier-regions-of-azerbaijan-are-deliberately-deprived-of-water.html|title=Resolution: Inhabitants of frontier regions of Azerbaijan are deliberately deprived of water|website=sarsang.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315002423/http://sarsang.org/en/sarsang/842-resolution-inhabitants-of-frontier-regions-of-azerbaijan-are-deliberately-deprived-of-water.html|archive-date = ngày 15 tháng 3 năm 2017 |url-status=dead}}</ref>

Một số nhà lãnh đạo thế giới đã gặp các tổng thống của Armenia và Azerbaijan trong những năm qua, nhưng nỗ lực duy trì lệnh ngừng bắn đã thất bại.<ref>"[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/azerbaijan/6631572/Azerbaijan-military-threat-to-Armenia.html Azerbaijan military threat to Armenia]." ''[[The Daily Telegraph]]''. 22 November 2009. Truy cập 23 November 2009.</ref>

Vào ngày 2 tháng 4 năm 2016, lực lượng Azerbaijan và Armenia lại xung đột trong khu vực.<ref>http://lenta.ru/news/2016/04/02/karabah/</ref> [[Bộ Quốc phòng Armenia]] cáo buộc Azerbaijan đã tiến hành một cuộc tấn công nhằm chiếm lãnh thổ trong khu vực. Ít nhất 30 binh sĩ đã thiệt mạng trong cuộc giao tranh, một máy bay trực thăng [[Mil Mi-24]] và xe tăng cũng bị phá hủy, 12 trong số những người lính đã ngã xuống thuộc lực lượng Azerbaijan và 18 người khác thuộc lực lượng Armenia, cũng như 35 binh lính Armenia khác được báo cáo bị thương.<ref name="wsjapril2">{{chú thích báo|last1= Hodge|first1= Nathan|title= A Dozen Dead in Heavy Fighting Reported in Nagorno-Karabakh|url= https://www.wsj.com/articles/heavy-fighting-reported-in-nagorno-karabakh-1459597114|access-date = 2 April 2016|work= [[Wall Street Journal]]|date= ngày 2 tháng 4 năm 2016
}}
</ref><ref>
{{chú thích web
|url= http://www.aljazeera.com/news/2016/04/heavy-fighting-erupts-armenian-azeri-border-160402084508361.html
|title= Dozens killed in Nagorno-Karabakh clashes|website= www.aljazeera.com
|access-date = ngày 3 tháng 4 năm 2016}}
</ref>

sáng ngày 27 tháng 9 năm 2020, các cuộc đụng độ mới trong cuộc [[Chiến tranh Nagorno-Karabakh|xung đột Nagorno-Karabakh]] chưa được giải quyết lại tiếp tục dọc theo [[Đường liên lạc Nagorno-Karabakh]]. Cả các lực lượng vũ trang của Azerbaijan và Armenia đều báo cáo thương vong về quân sự và dân sự.<ref name="aljaz" /> Liên Hợp Quốc lên án mạnh mẽ cuộc xung đột và kêu gọi cả hai bên giảm bớt căng thẳng và nối lại các cuộc đàm phán có ý nghĩa ngay lập tức.<ref name=":2"/>
==Địa lý==
[[Tập tin:Sarsang reservoir P1090881.JPG|thumb|left|Hồ Sarsang]]
[[Tập tin:«Լևի» կիրճ02.JPG|thumb|A view of the forested mountains of Nagorno-Karabakh]]

Nagorno-Karabakh có tổng diện tích {{convert|4400|km2|0|abbr=out}}.<ref>[http://www.nkrusa.org/country_profile/overview.shtml Country Overview]</ref> Khoảng một nửa địa hình Nagorno-Karabakh cao hơn {{convert|950|m}} [[Mực nước biển|trên mực nước biển]].<ref name="Zurcher">{{chú thích sách |last = Zürcher |first = Christoph |title = The post-Soviet wars: rebellion, ethnic conflict, and nationhood in the Caucasus|url = https://archive.org/details/postsovietwarsre0000zrch |publisher = NYU Press|year = 2007 |page = [https://archive.org/details/postsovietwarsre0000zrch/page/184 184] |isbn = 978-0814797099}}</ref> Biên giới của Nagorno-Karabakh giống như một hạt đậu với vết lõm ở phía đông. Nó có các rặng núi cao dọc theo rìa phía bắc và dọc theo phía tây và miền núi phía nam. Bản thân phần gần vết lõm của hạt đậu là một thung lũng tương đối bằng phẳng, với hai mép của hạt đậu, các tỉnh Martakert và Martuni, cũng có những vùng đất bằng phẳng. Các thung lũng khác bằng phẳng hơn tồn tại xung quanh hồ Sarsang, Hadrut và phía nam. Trung bình, toàn bộ khu vực nằm trên mực nước biển {{convert|1,100|m}} trên mực nước biển.<ref name="Zurcher" /> Các đỉnh núi đáng chú ý bao gồm núi biên giới Murovdag và dãy núi Great Kirs ở ngã ba Shusha Rayon và Hadrut.Lãnh thổ của Nagorno-Karabakh hiện đại tạo thành một phần của khu vực lịch sử của Karabakh, nằm giữa các sông Kura và Araxes, và biên giới Armenia-Azerbaijan hiện đại. Nagorno-Karabakh trong biên giới hiện đại của nó là một phần của khu vực rộng lớn hơn của Thượng Karabakh.

Nagorno-Karabakh không giáp biên giới với Armenia nhưng nước cộng hòa kiểm soát hành lang Lachin, một con đèo nối liền với Armenia.

Môi trường của Nagorno-Karabakh thay đổi từ thảo nguyên trên vùng đất thấp Kura thông qua các khu rừng rậm của [[sồi]], trăn và sồi trên sườn núi thấp hơn đến đồng cỏ [[Chi Cáng lò|bạch dương]] và núi cao ở trên cao. Khu vực này sở hữu nhiều suối khoáng và mỏ [[kẽm]], [[Than đá|than]], [[chì]], [[vàng]], [[Đá hoa|đá cẩm thạch]] và [[đá vôi]].<ref>{{chú thích sách|title=Civil wars of the world: major conflicts since World War II, Volume 2|last=DeRouen|first=Karl R. (ed.)|publisher=ABC-CLIO|year=2007|isbn=978-1851099191|page=150}}</ref> Các thành phố lớn của khu vực là [[Stepanakert]], đóng vai trò là thủ đô của [[Cộng hòa Artsakh|Cộng hòa Nagorno-Karabakh]], và [[Shusha]], nằm một phần trong đống đổ nát. Các vườn nho, vườn cây ăn quả và vườn dâu nuôi tằm được phát triển trong các thung lũng.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/401669/Nagorno-Karabakh|title=Nagorno-Karabakh|encyclopedia =[[Britannica]]|access-date = ngày 30 tháng 11 năm 2010}}</ref>

==Sắc tộc==
[[Tập tin:Karabakh ethnic map.png|right|250px|thumb|Các sắc tộc trong vùng năm 1995. <small>([http://www.lib.utexas.edu/maps/commonwealth/ethnocaucasus.jpg See entire map])</small>]]Những con số cụ thể sớm nhất về dân số của toàn bộ Karabakh là từ cuộc điều tra dân số năm 1823 liên quan đến việc bãi bỏ Hãn quốc Karabakh. Trong lãnh thổ của Công quốc Armenia trước đây, 90,8% số làng được ghi là người Armenia, trong khi 9,2% được ghi là người Tatar hoặc Kurd.<ref name="Tbilisi 1866" /><ref name="Bournoutian, George A. 1994, page 18" />  Dân số của Công quốc Armenia trước đây chiếm khoảng 8,4% dân số của toàn bộ Karabakh.<ref>{{chú thích sách|title=Описание Карабагской провинции (составленное в 1823 году, по распоряжению главноуправлявщаго в Грузии Ермолова, действительным статским советником Могилевским и полковником Ермоловым П-м. Тифлис: "В типографии управления наместника Кавказского", 1866)| trans-title=Description of the Karabagh province (compiled in 1823 by order of the chief executive in Georgia Yermolov, the actual state councilor Mogilev and Colonel Ermolov P-m. Tbilisi: "In the printing house of the governor of the Caucasus", 1866)|last=|first=|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref>

Trong điều tra dân số năm 2015, Artsakh có dân số 145.053 người, bao gồm 144.683 người Armenia và 238 người Nga, và những sắc tộc khác.

==Giao thông==
{| class="wikitable sortable"
|- style="font-weight:bold; background:#ddd;"
| Khu vực
|[[ICAO airport code|ICAO]]
|[[DAFIF]]
|[[IATA airport code|IATA]]
| Tên sân bay
|Vị trí
|- valign="top"
|[[Stepanakert]]
| UBBS
| UB13
|
| [[Sân bay Stepanakert|Stepanakert Airport]]<ref>{{chú thích web |url=http://www.worldaerodata.com/countries/Azerbaijan.php |title=Airports in Azerbaijan |publisher=Worldaerodata.com |date= |access-date = ngày 13 tháng 8 năm 2013 |archive-date = ngày 4 tháng 8 năm 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130804190457/http://worldaerodata.com/countries/Azerbaijan.php |url-status=dead }}</ref>
|<small>{{coord|39|54|05|N|46|47|13|E|type:airport|name=Stepanakert Air Base}}</small>
|}

Trong thời kỳ Soviet, tuyến Yevlax – Ağdam – Stepanakert nối Khu tự trị Nagorno-Karabakh với phần chính của Azerbaijan. Sau chiến tranh Nagorno-Karabakh và việc Ağdam bị bỏ rơi, tuyến của tuyến này bị cắt chỉ phục vụ giữa Yevlax và Kətəlparaq, không có khu vực nào hiện nay tại [[Cộng hòa Artsakh|Cộng hòa Nagorno-Karabakh]]. Tuyến đường sắt trước đây giữa Kətəlparaq và Stepanakert gần như đã bị phá hủy hoàn toàn.

Tuyến đường sắt chính ([[Tbilisi]]–[[Gyumri]]–)[[Yerevan]]–[[Nakhchivan (thành phố)|Nakhchivan]]–[[Horadiz]]–[[Şirvan, Azerbaijan|Şirvan]](–[[Baku]]) cũng bị tháo dỡ khỏi [[Cộng hòa Artsakh|NKR]] giữa [[Ordubad]] và [[Horadiz]], và một tuyến từ Mincivan đến thành phố [[Kapan]] của Armenia.Hiện tại, các chuyến tàu của Azerbaijan chỉ đi đến Horadiz. Đoạn Ordubad – Horadiz đã bị phá bỏ, khiến NKR không còn tuyến đường sắt nguyên vẹn, đang hoạt động trong lãnh thổ của họ. Tuyến đường sắt tại [[Nakhchivan|Cộng hòa tự trị Nakhchivan]] vẫn hoạt động, nhưng nó tách biệt với các tuyến chính của Azerbaijan, và chỉ có kết nối với Iran.

== Hình ảnh ==
<gallery>
Image:Five principalities of karabakh.png
Image:Red kurdistan 1930.png
Image:Nagorno Karabakh03.png
Image:Nagorno-Karabakh regions named english.png
Image:Karabach-Kaart.jpg
Image:Location Artsakh en.png
</gallery>

== Xem thêm ==
*[[Cộng hòa Nagorno-Karabakh]]
*[[Chiến tranh Nagorno-Karabakh]]
* [[Kavkaz|Caucasus]]
* [[Cộng đồng dân chủ và quyền của các quốc gia]]
*[[Janapar]] –đường mòn đi bộ qua Nagorno-Karabakh
* [[Các quốc gia hậu Xô viết]]
* [[Ngoại Kavkaz|Transcaucasia]]
==Tham khảo==
{{tham khảo|30em}}

{{Non-sovereign territories of Europe}}

[[Thể loại:Nagorno-Karabakh| ]]
[[Thể loại:Phân cấp hành chính Azerbaijan]]
[[Thể loại:Vùng phân chia]]
[[Thể loại:Kavkaz]]