Xem mã nguồn của Ngọc lưu ly

{{Infobox mineral
| name    = Lapis lazuli
| category  = [[Đá biến chất]]
| boxwidth  =
| boxbgcolor =
| image    = Lapis-lazuli hg.jpg
| caption   = Một khối lapis lazuli trong trạng thái tự nhiên từ Afghanistan
| formula   = Hỗn hợp của khoáng chất với thành phần chính lazurit
| molweight  =
| color    = [[Xanh lam]], đốm với màu trắng của [[canxi]] và [[pyrit]]
| habit    = Đặc, to
| system   = 
| twinning  =
| fracture  = Không đồng đều
| mohs    = 5–5.5
| luster   = Mờ
| refractive = 1.5
| opticalprop =
| birefringence =
| pleochroism =
| streak   = xanh nhạt
| gravity   = 2.7–2.9
| melt    =
| fusibility =
| diagnostic =
| solubility =
| diaphaneity =
| other    =Các biến thể trong thành phần tạo ra sự khác biệt lớn về các giá trị trên.
}}

'''Lapis lazuli''' ({{IPAc-en|ˈ|l|æ|p|ɪ|s|_|ˈ|l|æ|z|juː|l|i|,_|-|l|aɪ}}), còn gọi tắt là '''lapis''', hay '''ngọc lưu ly''', là một [[đá biến chất]] màu [[xanh lam|lam đậm]], được dùng như đá bán quý có giá trị cao từ thời cổ đại nhờ vào màu sắc rực rỡ của nó.

Từ khoảng đầu [[thiên niên kỷ]] 7 TCN, lapis lazuli đã được khai thác tại khu mỏ Sar-i Sang<ref name="Ashok Roy 2009">David Bomford and Ashok Roy, ''A Closer Look- Colour'' (2009), National Gallery Company, London, ({{ISBN|978-1-85709-442-8}})</ref><ref name="Belin">{{Ouvrage| language = fr| first1 =Bertrand | last1 = Lafont| first2 =Aline | last2 = Tenu| first3 = Philippe | last3 = Clancier| first4 = Francis |last4 = Joannès| tiêu đề= De Gilgamesh à Artaban (3300-120 av. J.-C.)|nhà xuất bản=Belin|place=Paris|trang = 1040| năm=2017|id=MES|isbn = 978-2-7011-6490-8|chapter = 1}}</ref> ở Shortugai (ngày nay thuộc tỉnh Takhar) và các mỏ khác ở tỉnh [[Badakhshan]] đông bắc [[Afghanistan]] ngày nay.<ref>{{chú thích sách|last=Moorey|first=Peter Roger|title=Ancient Mesopotamian Materials and Industries: the Archaeological Evidence|year=1999|publisher=Eisenbrauns|isbn=978-1-57506-042-2|url=https://books.google.com/?id=P_Ixuott4doC&pg=PA86&dq=Lapis+lazuli+++mines+in+the+Badakhshan#v=onepage&q=Lapis%20lazuli%20%20%20mines%20in%20the%20Badakhshan&f=false|pages=86–87}}</ref>

Lapis lazuli rất được ưa chuộng tại [[văn minh lưu vực sông Ấn]] (3300-1900 TCN).<ref name=":02" /><ref>{{chú thích tạp chí|last1=Sarkar|first1=Anindya|last2=Mukherjee|first2=Arati Deshpande|last3=Bera|first3=M. K.|last4=Das|first4=B.|last5=Juyal|first5=Navin|last6=Morthekai|first6=P.|last7=Deshpande|first7=R. D.|last8=Shinde|first8=V. S.|last9=Rao|first9=L. S.|date=2016-05-25|title=Oxygen isotope in archaeological bioapatites from India: Implications to climate change and decline of Bronze Age Harappan civilization|journal=Scientific Reports|language=en|volume=6|issue=1|page=26555|bibcode=2016NatSR...626555S|doi=10.1038/srep26555|issn=2045-2322|pmc=4879637|pmid=27222033|doi-access=free|s2cid=4425978}}</ref><ref>{{chú thích tạp chí|last=DIKSHIT|first=K.N.|date=2012|title=The Rise of Indian Civilization: Recent Archaeological Evidence from the Plains of 'Lost' River Saraswati and Radio-Metric Dates|journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute|volume=72/73|pages=1–42|issn=0045-9801|jstor=43610686}}</ref> Các cổ vật làm từ lapis lazuli có niên đại khoảng 7570 TCN đã được tìm thấy tại di tích Bhirrana cổ xưa nhất trong khu vực.<ref name=":0">{{chú thích web|url=http://excnagasi.in/excavation_bhirrana.html|title=Excavation Bhirrana {{!}} ASI Nagpur|website=excnagasi.in|access-date=2020-08-21|archive-date=2020-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804104933/http://excnagasi.in/excavation_bhirrana.html|url-status=dead}}</ref> Hạt lapis được tìm thấy trong các phần mộ [[thời kỳ đồ đá mới]] ở di tích Mehrgarh (ngày nay thuộc [[Pakistan]]), dãy [[Kavkaz]], cho đến tận [[Mauritanie]] ở [[Tây Phi]].<ref name="bc1995" /> Nó cũng được sử dụng trong [[mặt nạ của Tutankhamun]] (1341-1323 TCN).<ref>Alessandro Bongioanni & Maria Croce</ref>

Vào cuối của [[thời trung cổ]], lapis lazuli bắt đầu được xuất khẩu sang [[châu Âu]], tại đây nó được nghiền thành bột để làm màu [[lam sẫm]], loại màu vẽ cao cấp và đắt tiền nhất trong các sắc lam. Màu lam sẫm được nhiều [[họa sĩ]] lớn trong [[thời Phục hưng|thời kì Phục hưng]] và [[Baroque]] sử dụng, như [[Masaccio]], [[Pietro Perugino|Perugino]], [[Titian]] và [[Johannes Vermeer|Vermeer]], và thường được dành riêng để lên màu quần áo của nhân vật trung tâm trong các bức tranh, đặc biệt là [[Maria|Trinh nữ Maria]].

Ngày nay, vùng mỏ Đông Bắc Afghanistan vẫn là một nguồn khai thác lapis lazuli quan trọng. Nó cũng được khai thác tại các mỏ phía tây [[Hồ Baikal]] ở [[Nga]], và ở [[dãy núi Andes]] ở [[Chile]], cùng với một số lượng nhỏ khác đến từ [[Angola]]; [[Argentina]]; [[Myanmar]]; [[Pakistan]]; [[Canada]]; [[Ý]], [[Ấn Độ]]; và [[Hoa Kỳ|Mỹ]].<ref name="CGA">{{Chú thích web |url=http://www.gemstone.org/index.php?option=com_content&view=article&id=117:sapphire&catid=1:gem-by-gem&Itemid=14 |ngày truy cập=2018-04-13 |tựa đề="All about colored gemstones," the International Colored Gemstones Association |archive-date = ngày 24 tháng 7 năm 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724163157/http://www.gemstone.org/index.php?option=com_content&view=article&id=117:sapphire&catid=1:gem-by-gem&Itemid=14 |url-status=dead }}</ref>

== Từ nguyên ==
''Lapis'' trong [[Tiếng Latinh|tiếng Latin]] có nghĩa là "đá", còn ''lazuli'' là một dạng của từ ''lazulum'' trong tiếng Latin trung đại, có nguồn gốc từ [[tiếng Ả Rập]] ''لاجورد lājaward'', bắt nguồn từ لاجورد ''lājevard'' trong [[tiếng Ba Tư]], có nghĩa là "bầu trời" hay "trời/ thiên giới". Trong lịch sử, lapis lazuli cũng được khai thác ở vùng Lājevard, [[Ba Tư cổ đại|Ba Tư cổ]]. Từ mối liên hệ này, {{lang|la|Lazulum}} là nguồn gốc của các từ mang nghĩa "màu xanh/ xanh lam" trong nhiều ngôn ngữ, như {{lang|es|azul}} trong [[tiếng Tây Ban Nha]] và [[tiếng Bồ Đào Nha]], ''azzurro'' trong [[tiếng Ý]], ''azure'' trong tiếng Pháp và tiếng Anh.<ref>{{chú thích sách|title=Elsevier's Dictionary of Chemoetymology|url=https://archive.org/details/isbn_0444522395|url-access=limited|last=Senning|first=Alexander|publisher=Elsevier|year=2007|isbn=978-0-444-52239-9|location=Amsterdam|page=[https://archive.org/details/isbn_0444522395/page/224 224]|chapter=lapis lazuli (lazurite)}}</ref><ref>{{chú thích sách|url=https://archive.org/details/etymologicaldict00week|title=An Etymological Dictionary of Modern English|last=Weekley|first=Ernest|publisher=Dover Publications|year=1967|location=New York|page=[https://archive.org/details/etymologicaldict00week/page/n50 97]|chapter=azure|url-access=registration}}</ref>

== Khoa học và ứng dụng ==
<gallery mode="packed" heights="170">
Tập tin:Lazurite.jpg|Mẫu vật từ mỏ Sar-i Sang ở Afghanistan, nơi khai thác lapis lazuli từ thiên niên kỷ thứ 7 TCN
Tập tin:Lapis lazuli block.jpg|Một khối lapis lazuli được đánh bóng
Tập tin:Natural ultramarine pigment.jpg|Bột màu [[lam sẫm]] làm từ lapis lazuli. Sắc xanh đắt tiền nhất ở [[thời Phục hưng]], thường được dành riêng để lên màu y phục của [[Thiên thần]] hoặc [[Virgin Mary|Trinh nữ Mary]]
Tập tin:19th Century lapis lazuli and diamond pendant.jpg|Mặt dây chuyền gắn lapuli lapuli và kim cương thế kỷ XIX
</gallery>

=== Thành phần ===
Thành phần quan trọng nhất của lapis lazuli là lazurit (25% đến 40%),<ref>[http://www.mindat.org/min-2330.html Mindat entry relating to lapis lazuli]</ref> một loại khoáng chất silicat feldspathoid có công thức (Na,Ca)<sub>8</sub>(AlSiO<sub>4</sub>)<sub>6</sub>(S,SO<sub>4</sub>,Cl)<sub>1-2</sub>.<ref>[http://www.mindat.org/min-2357.html Mindat – Lazurite]</ref> Hầu hết lapis lazuli cũng chứa [[calci]] (màu trắng), [[sodalit]] (màu xanh), và [[pyrit]] (màu vàng kim). Một số mẫu lapis lazuli có chứa [[augit]], [[diopside]], [[enstatit]], [[mica]], [[hauynit]]; [[hornblend]], [[nosean]] và [[loellingit]] geyerit giàu lưu huỳnh.

Lapis lazuli thường xuất hiện trong đá cẩm thạch tinh thể do quá trình [[Biến chất (địa chất)|biến chất tiếp xúc]].

=== Nguồn gốc ===
Lapis lazuli được tìm thấy trong đá vôi ở thung lũng sông Kokcha thuộc tỉnh Badakhshan ở đông bắc Afghanistan, nơi mỏ có Sar-e-Sang đã được khai thác từ hơn 6.000 năm.<ref name=co2003>{{Harvcolnb|Oldershaw|2003}}</ref> Afghanistan là nguồn cung cấp lapis lazuli cho [[Ai Cập cổ đại]] và [[Lưỡng Hà]], cũng như văn minh [[Hy Lạp cổ đại|Hy Lạp]] và [[La Mã cổ đại|La Mã]] sau này. Lapis được mang đến Ai Cập cổ đại thông qua buôn bán với Lưỡng Hà. Tại thời kỳ đỉnh cao [[văn minh lưu vực sông Ấn]] vào năm 2000 TCN, thuộc địa Harappan, hiện nay gọi là Shortugai, được thành lập gần khu mỏ lapis.<ref name=bc1995>{{Harvcolnb|Bowersox|Chamberlin|1995}}</ref>

Ngoài các mỏ ở Afghanistan, lapis cũng được khai thác tại dãy [[Andes]] (gần Ovalle, [[Chile]]); và tại mỏ Tultui Lazurite về phía tây của [[Hồ Baikal]] ở [[Siberia]], [[Nga]]. Một số lượng nhỏ hơn được khai thác ở [[Angola]]; [[Argentina]]; [[Myanmar]]; [[Pakistan]]; [[Canada]]; [[Ý]], [[Ấn Độ]]; và [[Hoa Kỳ|Mỹ]] (tại [[California]] và [[Colorado]]).<ref name=CGA/>

=== Ứng dụng và chất thay thế ===
Lapis có thể đánh bóng được và làm thành đồ trang sức, chạm khắc, hộp, khảm, đồ trang trí, tượng nhỏ và bình. Nó cũng được dùng trong trang trí nội thất và hoàn thiện công trình kiến trúc. Hai cột trang trí điện thờ trong [[Nhà thờ chính tòa Thánh Isaac]] tại [[Sankt-Peterburg|St.Petersburg]] được làm từ lapis. Vào [[thời Phục hưng]], Lapis được nghiền và xử lý để làm bột màu lam sẫm dùng trong [[tranh sơn dầu]] và [[bích họa]].<ref>{{chú thích báo|url=https://www.nytimes.com/2015/08/19/arts/international/lapis-lazuli-and-the-history-of-the-most-perfect-color.html?mtrref=www.google.com&gwh=C8CA736EA1A8248C272C1AEE1D8880F4&gwt=pay|title=Lapis Lazuli and the History of ‘the Most Perfect’ Color
|author=Roderick Conway Morris|publisher=The New York Times|date = ngày 18 tháng 8 năm 2015 |access-date = ngày 15 tháng 4 năm 2018}}</ref> Đến đầu thế kỷ 20, lapis không còn được sử dụng trong hội họa nữa mà thay thế bằng chất tổng hợp hóa học rẻ hơn.

Lapis lazuli tổng hợp được sản xuất thương mại thông quá quá trình Gilson, dùng để tạo ra màu lam sẫm nhân tạo và [[thủy phân]] [[kẽm phosphat]].<ref>Read, Peter (2005). ''[https://books.google.com/books?id=t-OQO3Wk-JsC&pg=PA185 Gemmology]'', Elsevier, p. 185. {{ISBN|0-7506-6449-5}}</ref> Nó cũng có thể được thay thế bằng [[spinel]], [[sodalit]], [[jasper]] nhuộm màu hoặc [[howlit]].<ref>[http://www.gemstonebuzz.com/lapis-lazuli Lapis lazuli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027192333/http://www.gemstonebuzz.com/lapis-lazuli |date=2019-10-27 }}, Gemstone Buzz.</ref>

== Lịch sử và nghệ thuật ==
=== Trong thế giới cổ đại ===
[[Tập tin:Naqada I bone figure.jpg|thumb|upright|Hình thể người phụ nữ Naqada I (Ai Cập), khoảng 3700 năm trước Công nguyên. Hài cốt với lớp phủ Lapis ở Badakhshan.]]
Lapis lazuli đã được khai thác ở Afghanistan và xuất khẩu sang [[Địa Trung Hải]] và [[Nam Á]] kể từ [[thời đồ đá mới]],<ref name="Moorey 1999 86–87">{{chú thích sách|url=https://books.google.com/books?id=P_Ixuott4doC&pg=PA86&dq=Lapis+lazuli+++mines+in+the+Badakhshan&hl=en&ei=sW6_TvWKBIKr8AOTn623BA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&sqi=2&ved=0CDkQ6AEwAQ#v=onepage&q=Lapis%20lazuli%20%20%20mines%20in%20the%20Badakhshan&f=false|title=Ancient mesopotamian materials and industries: the archaeological evidence|last=Moorey|first=Peter Roger|publisher=Eisenbrauns|year=1999|isbn=978-1-57506-042-2|pages=86–87}}</ref> dọc theo tuyến thương mại cổ giữa Afghanistan và văn minh sông Ấn từ thiên niên kỷ thứ 7 TCN. Hạt lapis lazuli đã được tìm thấy tại Mehrgarh, một địa điểm [[Thời đại đồ đá mới|Đá mới]] gần [[Quetta]] ở [[Pakistan]], và tại các khu định cư thiên niên kỷ 4 ở Bắc Lưỡng Hà, và ở khu di tích Đồ đồng [[thời kỳ Đồ đồng|Shahr-e Sukhteh]] ở Đông Nam Iran (thiên niên kỷ 3 TCN). Tại khu Lăng mộ Hoàng gia ở [[Ur (thành phố)|thành Ur của Sumer]], người ta tìm được một con dao găm có cán lapis, một cái bát khảm lapis, bùa chú, hạt cườm, và các chi tiết khảm lông mày và râu trên tượng, có niên đại từ thiên niên kỷ 3 TCN.<ref name="Moorey 1999 86–87" />

Lapis cũng được sử dụng phổ biến làm con dấu và đồ trang sức tại Lưỡng Hà cổ đại bởi [[Đế quốc Akkad|người Akkad]], [[Assyria]], và [[văn minh cổ Babylon|Babylon]]. Nó được nhắc đến nhiều lần trong [[sử thi Gilgamesh]] (thế kỷ 17-18 TCN), một trong những tác phẩm văn học cổ nhất từng được biết đến. Bức tượng Ebih-Il từ thiên niên kỷ thứ 3 TCN có tròng mắt khảm lapis, được tìm thấy tại thành phố cổ Mari, [[Syria]] ngày nay, hiện đang được trưng bày ở [[Viện bảo tàng Louvre|Louvre]].<ref name="louvre">{{chú thích web|url=http://www.louvre.fr/en/oeuvre-notices/ebih-il-superintendent-mari|title=Ebih-Il, the Superintendent of Mari|last=Claire|first=Iselin|publisher=[[Musée du Louvre]]|access-date=ngày 10 tháng 10 năm 2012|archive-date=2022-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316222410/https://www.louvre.fr/en/oeuvre-notices/ebih-il-superintendent-mari|url-status=dead}}</ref>

Ở Ai Cập cổ đại, lapis lazuli thường được dùng làm bùa chú và đồ trang sức. Đồ trang sức Lapis đã được tìm thấy trong các cuộc khai quật của di tích [[Ai Cập tiền sử]] Naqada  (3300-3100 TCN). Các bức phù điêu thời [[Thutmosis III]] (1479-1429 TCN) tại [[Đền Karnak|quần thể đền Karnak]] thể hiện cảnh nhà vua được cống nạp các mảnh lapis lazuli. [[Cleopatra]] đã sử dụng bột lapis lazuli để làm màu trang điểm mắt.<ref name="louvre" />

Đồ trang sức bằng lapis lazuli cũng được tìm thấy tại [[Mycenae|Mykenai]], là bằng chứng cho quan hệ thương mại giữa người Mykenai và văn minh Ai Cập và phương Đông.<ref>Alcestis Papademetriou, ''Mycenae'', John S. Latsis Public Benefit Foundation, 2015, p. 32.</ref>

Từ cuối thời [[cổ đại]] đến cuối thời [[Trung cổ]], lapis lazuli thường được gọi là ''sapphire'' (''sapphirus'' trong tiếng latinh, ''sappir'' trong tiếng Hebrew);<ref>{{chú thích sách|url=https://archive.org/details/gemstonesofworld0000schu|title=Gemstones of the World|last=Schumann|first=Walter|publisher=Sterling|others=trans. Annette Englander & Daniel Shea|year=2006|edition=newly revised & expanded 3rd|location=New York|page=[https://archive.org/details/gemstonesofworld0000schu/page/102 102]|chapter=Sapphire|quote=In antiquity and as late as the Middle Ages, the name sapphire was understood to mean what is today described as lapis lazuli.|origyear=2002}}</ref> tuy nhiên, cần phân biệt nó với đá [[saphir]] ngày nay vốn là một loại [[corundum]] màu xanh. Nhà khoa học người Hy Lạp [[Theophrastus]] mô tả trong sách về đá rằng ''"sapphirus lốm đốm vàng,"'' phù hợp với đặc điểm của lapis lazuli''.<ref>Theophrastus, ''On Stones'' (De Lapidibus) - IV-23, translated by D.E. Eichholtz, Oxford University Press, 1965.</ref>''

Trong [[Cựu Ước]] có nhiều chi tiết nhắc đến "sapphire", nhưng hầu hết các học giả cho rằng nhiều khả năng đó là lapis lazuli, do sapphire chưa được biết đến trước thời [[Đế quốc La Mã]]. Ví dụ, Exodus 24:10: "Và họ thấy Đức Chúa Trời của Israel, dưới chân Ngài lát đá sapphire..." Thuật ngữ được sử dụng trong Kinh Thánh tiếng Latinh ở đây là "lapidus sapphiri", thuật ngữ chỉ lapis lazuli.<ref>Pearlie Braswell-Tripp (2013), ''Real Diamonds and Precious Stones of the Bible'' ({{ISBN|978-1-4797-9644-1}})</ref> Các bản dịch hiện đại của [[Kinh thánh]], như bản dịch Cuộc sống mới lần thứ hai,<ref>"In His Image Devotional Bible" (IBN 978-1-4143-3763-0)</ref> đều dịch là lapis lazuli trong hầu hết các trường hợp thay vì sapphire.

Ngọc lưu ly cũng được nhắc đến trong [[Kinh điển Phật giáo|Kinh Phật]]. Dược Sư Như Lai Bổn Nguyện Kinh chép: "về phương Đông cách thế giới Ta Bà khoảng 10 hằng hà sa Phật độ có cõi Phật tên là Tịnh Lưu Ly, tên của Đức Phật đó là [[Phật Dược Sư|Dược Sư Lưu Ly Quang Như Lai]]".<ref>{{chú thích sách|title=The Healing Buddha|last=Birnbaum|first=Raoul|year=2003|pages=64}}</ref> Theo kinh điển, Phật Dược Sư ([[tiếng Phạn]]: ''Bhaisajya-guru Vaidurya-prabharajyah'') trong khi tu hành Bồ tát đạo đã phát 12 đại nguyện giải trừ bệnh khổ cho chúng sinh, sau khi thành Phật ông trụ ở thế giới Tịnh lưu ly, trên thân hiển lộ ánh sáng lưu ly trong suốt.<ref>{{Chú thích web|url=https://phatgiao.org.vn/phat-duoc-su-la-ai-d39705.html|tựa đề=Phật Dược Sư là ai?|tác giả=|họ=|tên=|ngày=|website=|url lưu trữ=|ngày lưu trữ=|ngày truy cập=}}</ref> Ông thường được mô tả trong tư thế thiền định, tay trái cầm bình thuốc màu lưu ly.<ref>S. C. Bosch Reitz, "Trinity of the Buddha of Healing", ''Metropolitan Museum of Art Bulletin'', Vol 19, No. 4 (Apr., 1924), pp. 86-91.</ref>

== Gallery ==
<gallery widths="165" heights="160">
Tập tin:Mesolapis.jpg|Mặt đá trang sức bằng lapis lazuli. [[Lưỡng Hà]] k. 2900 TCN.
Tập tin:Lapis bowl Iran, AO 26477.jpg|Một cái bát lapis lazuli ở Iran (k. cuối thiên niên kỷ 3 - đầu thiên niên kỷ 2 TCN)
Tập tin:Ebih-Il Louvre AO17551 n11.jpg|Bức tượng Ebih-Il khoảng thế kỷ 25 TCN với tròng mắt khảm lapis lazuli
Tập tin:Tsarevich (Fabergé egg)-crop.jpg|Tsarevich (trứng Fabergé). Các họa tiết vàng bao phủ các khớp, làm cho trứng trông như thể nó được chạm khắc từ một khối duy nhất của lapis lazuli
Tập tin:Tutmask.jpg|[[Mặt nạ của Tutankhamun]] (1341-1323 TCN). Chi tiết lông mày được khảm bằng lapis lazuli.
Tập tin:Ermitáž (28).jpg|Bình làm từ lapis lazuli, cao 2m. [[Bảo tàng Ermitazh|Bảo tàng Nhà nước Hermitage]] ở [[Saint Petersburg]], [[Nga]]. Thế kỷ 19.
Tập tin:Lapis lazuli p1070260.jpg|Tranh sơn thủy khắc trên lapis lazuli, thời [[nhà Thanh]], [[Trung Quốc]] (1644-1912).
Tập tin:Egypte louvre 066.jpg|[[Osiris]] trên trụ lapis lazuli ở giữa, được canh giữ bởi [[Horus]] bên trái và [[Isis]] bên phải, triều đại thứ 22, [[Louvre]].
Tập tin:Girl with a Pearl Earring.jpg|''[[Cô gái đeo hoa tai ngọc trai]]'' (1665) của [[Johannes Vermeer]], sử dụng màu lam sẫm làm từ lapis lazuli.
Tập tin:Lapis.elephant.800pix.060203.jpg|[[Voi]] khắc từ lapis lazuli chất lượng cao có lẫn pyrit màu vàng, [[Đế quốc Mogul]]. (chiều dài: {{convert|8|cm|in|abbr=on}})
</gallery>

== Tham khảo ==
{{tham khảo|30em}}

== Nguồn ==
* {{Chú thích tạp chí | last=Bowersox | first=Gary W. | author-link= | last2=Chamberlin | first2=Bonita E. | author2-link= | year=1995 | title=Gemstones of Afghanistan | url=https://archive.org/details/gemstonesofafgha0000bowe | publication-place=Tucson, AZ | publisher=Geoscience Press }}.
* {{Chú thích tạp chí | last = Oldershaw | first = Cally |author-link=Cally Oldershaw |title=Firefly Guide to Gems |year=2003 |publisher=Firefly Books | location = Toronto }}.
*Bariand, Pierre, "Lapis Lazuli", Mineral Digest, Vol 4 Winter 1972.
*Lapparent A.F., Bariand, P. et Blaise, J., "Une visite au gisement de lapis lazuli de Sar-e-Sang du Hindu Kouch, Afghanistan," C.R. Somm.S.G.P.p.&nbsp;30, 1964.
*Wise, Richard W., Secrets Of The Gem Trade, The Connoisseur's Guide To Precious Gemstones, 2016 {{ISBN|9780972822329}}
*Wyart J. Bariand P, Filippi J., "Le Lapis Lazuli de Sar-e-SAng", Revue de Geographie Physique et de Geologie Dynamique (2) Vol. XIV Pasc. 4 pp.&nbsp;443–448, Paris, 1972.
*Herrmann, Georgina, "Lapis Lazuli: The Early Phases of Its Trade", Oxford University Dissertation, 1966.
*Bakhtiar, Lailee McNair, Afghanistan's Blue Treasure Lapis Lazuli, Front Porch Publishing, 2011 {{ISBN|978-0615573700}}
*Korzhinskij, D.S., "Gisements bimetasomatiques de philogophite et de lazurite de l'Archen du pribajkale", Traduction par Mr. Jean Sagarzky-B.R.G.M., 1944.

== Liên kết ngoài ==
{{commons|Lapis lazuli}}
* [http://www.gemstone.org/gem-by-gem/english/lapis.html Lapis lazuli tại Gemstone.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030201090630/http://www.gemstone.org/gem-by-gem/english/lapis.html |date = ngày 1 tháng 2 năm 2003}}
* [http://ist-socrates.berkeley.edu/~eps2/wisc/Lect16.html Tài liệu từ khóa học trực tuyến được sản xuất bởi Đại học California tại Berkeley] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090101082000/http://ist-socrates.berkeley.edu/~eps2/wisc/Lect16.html |date = ngày 1 tháng 1 năm 2009}}
* [http://www.mineral-exploration.de/mepub/lapislazuli.pdf Lapislazuli: Sự xuất hiện, khai thác mỏ và tiềm năng thị trường của một sắc tố màu xanh da trời] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130112438/http://www.mineral-exploration.de/mepub/lapislazuli.pdf |date=2020-11-30 }}

{{Trang sức}}

[[Thể loại:Đá quý]]