Xem mã nguồn của Phát xạ proton

{{multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| width     = 320
| image1    = NuclideMap_stitched_small_preview.png
| width1    = 
| alt1      = 
| caption1  = Biểu đồ nuclide. Dưới: chia 3 phần để hiện rõ hơn.
| image2    = NuclideMap small preview.jpg
| width2    = 
| alt2      = 
| caption2  = {{plainlist|
{{center|Kiểu phân rã:}}
{{col-begin}}
{{col-break}}
*{{legend2|#000000|Không (đồng vị bền)}}
*{{legend2|#63c5de|[[Phân rã beta]]}}
*{{legend2|#ff9472|Phát xạ proton}}
{{col-break}}
*{{legend2|#9b7bbc|[[Phát xạ neutron]]}}
*{{legend2|#feff41|[[Phân rã alpha]]}}
*{{legend2|#53b552|[[Phân hạch tự phát]]}}
{{col-end}}
*{{legend2|#e78cc7|[[Phân rã beta|Phát xạ positron]] hoặc [[bắt giữ electron]]}}
}}}}
'''Phát xạ proton''' (còn được gọi là phóng xạ [[proton]], [[tiếng Anh]]: ''proton emission'') là một loại phân rã phóng xạ trong đó một [[proton]] được phóng ra từ một hạt nhân.<ref name=Hofmann>{{chú thích sách | author = S. Hofmann | title= Proton radioactivity, Ch. 3 of Nuclear Decay Modes, Ed. [[Dorin N. Poenaru]]| publisher = Institute of Physics Publishing, Bristol | year = 1996 | pages = 143–203 | ISBN = 0-7503-0338-7}}</ref>

== Hiện tượng ==
''Phát xạ proton'' là hiện tượng hiếm gặp. Những quan sát được cho thấy nó có thể xảy ra trong hai trường hợp:
# Từ một hạt nhân ở [[trạng thái kích thích]] vùng năng lượng cao sau một [[phân rã beta]], và quá trình này được gọi là phát xạ proton beta trễ (beta-delayed proton emission);
# Từ [[trạng thái cơ bản]], hoặc một đồng phân ở vùng thấp, của hạt nhân giàu proton, và quá trình này rất tương tự như [[phân rã alpha]].

Đối với proton để thoát khỏi hạt nhân, thì năng lượng tách proton phải có giá trị âm, dẫn đến nó không bị ràng buộc, và có thể theo [[hiệu ứng đường hầm]] ra khỏi nhân trong một thời gian hữu hạn.

''Phát xạ proton'' không gặp trong [[đồng vị]] tự nhiên. Nó có thể xảy ra thông qua các [[phản ứng hạt nhân]], thường là sử dụng [[máy gia tốc hạt]] tuyến tính linac.

== Thuật ngữ ==
Theo cách diễn đạt của tiếng Việt về [[phân rã alpha]] (alpha decay) và [[phân rã beta]] (beta decay), thì hiện tượng một [[proton]] được phóng ra từ một hạt nhân cần được diễn đạt là ''phân rã proton''. Tuy nhiên trong văn liệu nước ngoài thì hiện tượng này được gọi trong [[tiếng Anh]] là ''Proton emission'', [[tiếng Đức]] là ''Protonenemission''.

Thuật ngữ tiếng Anh ''Proton decay'' hay tiếng Đức ''Protonenzerfall'', dịch nghĩa là ''phân rã proton'', lại được dùng cho phản ứng dự đoán về biến đổi có thể của [[proton]] tự do ra một [[positron]] <math> \hbox{e}^+ </math> và một [[pion]] trung hòa <math> \hbox{π}^0 </math>

:<math> \hbox{p}^+ \; \rightarrow \; { } \hbox{e}^+ \; + \hbox{π}^0 </math>

== Lịch sử phát hiện  ==
Năm 1970 phát xạ proton được K. Jackson quan sát lần đầu tiên vào trên hạt nhân Co-53m.<ref>K. P. Jackson et al.: ''Phys. Lett.'' 33B, S. 281 (1970).</ref> Hạt nhân này phân tách trực tiếp thành Fe-52 với sự phân rã ra một proton, thay vì phân rã β<sup>+</sup> thành Fe-53 như mong đợi. Quá trình [[phân rã hạt]] nhân kép với xác suất 1,5% là phát xạ proton, và 98,5% là phân rã β<sup>+</sup>.<ref name="eins">J. Magill, J. Galy: ''Radioactivity, Radionuclides, Radiation.'' 2005, ISBN 3-540-21116-0, S. 77–79, 168–169.</ref><ref>H. Krieger: ''Grundlagen der Strahlungsphysik und des Strahlenschutzes.'' 2. Auflage (2007), ISBN 978-3-8351-0199-9, S. 121.</ref>

Năm 1981 một phát xạ proton khác được S. Hofmann quan sát thấy trên hạt nhân Lu-151, được thực hiện tại máy gia tốc tuyến tính tổng quát UNILAC (Universal Linear Accelerator) ở [[Darmstadt]].<ref>K. H. Lieser: ''Nuclear and Radiochemistry.'' 2001, ISBN 3-527-30317-0, S. 66.</ref><ref>S. Hofmann et al., in: ''Proc. 4th Int. Conf. on Nuclei Far from Stability'', CERN 81-09, Geneva, 111 (1982).</ref>

Sau đó quan sát được các hạt nhân Tm-147, Tm-147m và Lu-150, cũng như Cs-113 và I-109, được xác định là các chất phát proton, với loại phân rã chính của chúng vẫn là phân rã β<sup>+</sup>.<ref>S. Hofmann: ''Proton Radioactivity. Radiochimica Acta'' 70/71, S. 93–105 (1995).</ref> 
Về sau có 95 phát xạ proton như vậy đã được phát hiện.<ref name="eins"/>

== Tham khảo ==
{{tham khảo|colwidth=27em}}
== Xem thêm ==
* [[Danh sách đồng vị]]
* [[Phân rã alpha]]
* [[Phân rã beta]]
{{Thể loại Commons|nuclear fissions}}
== Liên kết ngoài ==
* [[Tập tin:Queryensdf.jpg]] '''[http://www-nds.iaea.org/queryensdf Nuclear Structure and Decay Data - IAEA ]''' with query on Proton Separation Energy
{{Sơ khai vật lý}}

{{Phản ứng hạt nhân}}

[[Thể loại:Đồng vị]]
[[Thể loại:Phóng xạ]]
[[Thể loại:Vật lý học]]
[[Thể loại:Vật lý hạt nhân]]
[[Thể loại:Proton]]