Xem mã nguồn của Phong trào 30 tháng 9

{{Infobox military conflict
| image             = [[Tập tin:Monumen Pancasila Sakti.jpg|300px]]Đài tưởng niệm Pancasila Sakti<br/><br/>
[[Tập tin:Ahmad Yani.jpg|60px]] [[Tập tin:D. I. Pandjaitan.jpg|60px]] [[Tập tin:Soeprapto.jpg|60px]] [[Tập tin:Sutoyo.jpg|60px]] [[Tập tin:MT Haryono.jpg|60px]] [[Tập tin:S Parman.jpg|60px]] [[Tập tin:Tendean.jpg|60px]]
| caption           = '''Các nạn nhân được tìm thấy ở [[Lubang Buaya]]. Từ trái sang phải:''' Tướng [[Ahmad Yani]], Chuẩn tướng [[D. I. Pandjaitan]], Thiếu tướng [[Soeprapto (general)|R. Suprapto]], Chuẩn tướng [[Sutoyo Siswomiharjo]], Thiếu tướng [[M. T. Haryono]], Thiếu tướng [[Siswondo Parman|S. Parman]], Thiếu úy [[Pierre Tendean]].
| conflict          = Phong trào 30 tháng 9
| place             = [[Java]] và [[Jakarta]], [[Indonesia]]
| date              = 1 tháng 10 năm 1965
| result            = Đảo chính không thành công. 
* Bùng nổ cuộc thanh trừng chống cộng ở Indonesia ([[Các vụ giết người tại Indonesia 1965–1966]]).
* [[Suharto]] lên nắm quyền
* [[Đảng Cộng sản Indonesia|PKI]] và "[[chủ nghĩa cộng sản]]/[[Chủ nghĩa Marx–Lenin|Marx–Lenin]]" cùng lúc bị cấm trong phiên họp [[Hội nghị Hiệp thương Nhân dân|MPRS]] năm 1966
| combatant1        = Phong trào 30 tháng 9 (phe tự xưng của [[Lục quân Indonesia]]) 
Các đơn vị thuộc Đội cận vệ Tổng thống [[Tjakrabirawa]]
"Các đơn vị dân quân cánh tả khác nhau" ở [[Lubang Buaya]]
| combatant2        = {{Tree list}}
* {{flagicon|Indonesia}} [[Indonesia|Chính phủ Indonesia]]
** {{flagicon image|Flag of the Indonesian Army.svg}} [[Lục quân Indonesia]]
{{Tree list/end}}
| commander1        = Trung tá [[Untung Syamsuri]]<br>Chuẩn tướng [[Soepardjo]]
| commander2        = [[Sukarno]]<br>[[Suharto]]<br>[[AH Nasution]]{{WIA}}<br>[[Sarwo Edhie Wibowo]]
| casualties3       = 6 chỉ huy quân sự Indonesia thiệt mạng trong cuộc đảo chính, cùng với các thương vong quân sự và dân sự khác.
}}
{{Lịch sử Indonesia}}
'''Phong trào 30 tháng 9''' ({{langx|id|Gerakan 30 September}}, viết tắt: '''G30S''', còn được biết đến với tên viết tắt '''Gestapu''' của ''Gerakan September Tiga Puluh'') là một tổ chức tự xưng gồm các thành viên [[Lực lượng Vũ trang Quốc gia Indonesia]]. Vào đầu ngày 1 tháng 10 năm 1965, tổ chức này đã ám sát sáu tướng [[Lục quân Indonesia]] trong một cuộc [[đảo chính]] thất bại, dẫn đến tên gọi không chính thức nhưng chính xác hơn là '''Gestok''', từ ''Gerakan Satu Oktober'', hay Phong trào 1 tháng 10.<ref>"The assassination of generals on the morning of 1 October was not really a coup attempt against the government, but the event has been almost universally described as an 'abortive coup attempt,' so I have continued to use the term." {{Harvnb|Crouch|1978|p=101|Ref=none}}.</ref> Cuối buổi sáng hôm đó, tổ chức này tuyên bố rằng họ đã nắm quyền kiểm soát các phương tiện và cơ quan truyền thông và đặt Tổng thống [[Sukarno]] dưới sự bảo vệ của mình. Đến cuối ngày, kế hoạch đảo chính đã thất bại ở [[Jakarta]]. Trong khi đó, ở miền trung [[Java]] xảy ra xung đột giành quyền kiểm soát một sư đoàn quân đội và một số thành phố. Vào thời điểm cuộc nổi loạn này bị dập tắt, có thêm hai sĩ quan cấp cao nữa đã thiệt mạng.

Trong những ngày và tuần sau đó, quân đội, các nhóm chính trị - xã hội và tôn giáo cáo buộc [[Đảng Cộng sản Indonesia]] (PKI) gây ra vụ đảo chính. Chẳng bao lâu sau, một [[Các vụ giết người tại Indonesia 1965–1966|cuộc thanh trừng hàng loạt]] đã được tiến hành, dẫn đến việc bỏ tù và giết chết những đảng viên và người có cảm tình thực sự hoặc bị nghi ngờ là Cộng sản. Dưới thời ''[[Trật tự Mới (Indonesia)|Trật tự Mới]]'', phong trào thường được gọi là "G30S/PKI" bởi những người muốn gắn nó với PKI và  thuật ngữ này đôi khi cũng được chính phủ hiện tại sử dụng.<ref name="ROOSA29">Roosa (2006) p. 29.</ref>

[[Tập tin:HarianRakjat2Oct1965.jpg|thumb|180px|Tranh biếm họa xã luận trên trang nhất tờ báo PKI ''[[Harian Rakjat]]'', ngày 2 thang 10 năm 1965]]

Các cuộc điều tra và thẩm vấn về mô tả của [[Suharto]] về sự kiện đã bị cản trở kéo dài ở Indonesia. Trong khi [[Cơ quan Tình báo Trung ương (Hoa Kỳ)|Cơ quan Tình báo Trung ương Hoa Kỳ]] (CIA) ban đầu tin rằng Sukarno đã dàn dựng tất cả những điều đó,<ref>[https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol14no2/html/v14i2a02p_0001.htm THE LESSONS OF THE SEPTEMBER 30 AFFAIR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126010819/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol14no2/html/v14i2a02p_0001.htm |date=26 November 2020 }}, ''CIA Library''</ref> một số nguồn bên ngoài đã tìm thấy những mâu thuẫn và lỗ hổng trong các tuyên bố của quân đội, đặc biệt là [[Benedict Anderson]] và [[Ruth McVey]], người đã viết ''[[Cornell Paper]]'' nhằm công kích sự kiện.<ref>{{chú thích báo|url=https://www.nybooks.com/articles/1978/06/01/what-happened-in-indonesia/|last1=Anderson|first1=Benedict R.|last2=McVey|first2=Ruth|date=1 June 1978|title=What Happened in Indonesia?|journal=New York Review of Books|language=en|issn=0028-7504}}</ref><ref>{{chú thích báo|last=Chan|first=Sewell|date=2015-12-14|title=Benedict Anderson, Scholar Who Saw Nations as 'Imagined,' Dies at 79|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2015/12/15/world/asia/benedict-anderson-scholar-who-saw-nations-as-imagined-dies-at-79.html|access-date=2021-12-30|issn=0362-4331}}</ref>

==Tham khảo==
{{tham khảo|30em}}

==Nguồn==

===Nguồn sơ cấp===
*{{Citation | title = Selected Documents Relating to the 30 September Movement and Its Epilogue | url = http://cip.cornell.edu/seap.indo/1107134819 | journal = Indonesia | publisher = Cornell Modern Indonesia Project | place = Ithaca, NY | volume = 1   | pages = 131–205 | access-date =20 September 2009 | doi = 10.2307/3350789 | jstor = 3350789 | issue = 1 |date= April 1966| hdl = 1813/53385 | hdl-access = free }}
* The appendices of Roosa (2006) contain translations of two primary sources: a 1966 document by [[Supardjo]] and the 1967 court testimony of [[Kamaruzaman Sjam]]. Roosa also lists interviews he conducted which are archived at the Institute of Indonesian Social History in Jakarta.

===Nguồn thứ cấp===
{{refbegin|40em}}
*{{citation
 |language=id
 |editor-last=Alham
 |editor-first=Asahan
 |title=Di Negeri Orang: Puisi Penyair Indonesia Eksil
 |trans-title=In Another Person's Country: Poems By Exiled Indonesian Poets
 |publisher=Lontar Foundation
 |location=Jakarta
 |year=2002
 |isbn=978-979-8083-42-6
}}
* {{Citation | last1 = Anderson | first1 = Benedict R. | author-link = Benedict Anderson | last2 = McVey | first2 = Ruth T. | title = [[Cornell Paper|A Preliminary Analysis of the 1 October 1965, Coup in Indonesia]] | publisher = Cornell Modern Indonesia Project | location = Ithaca, New York | year = 1971 | series = Interim Reports Series | oclc = 210798 | isbn = 9780877630081 | name-list-style=amp  | postscript = .}}
* {{chú thích tạp chí | last = Anderson | first = Benedict | author-link = Benedict Anderson | title = Petrus Dadi Ratu |trans-title= Killer Becomes King | journal = [[New Left Review]] | volume = II | issue = 3 | pages = 7–15 | publisher = New Left Review | date = May–June 2000 | url = http://newleftreview.org/II/3/benedict-anderson-petrus-dadi-ratu  }}
* {{Citation | last = Crouch | first = Harold | author-link=Harold Crouch |title = Another Look at the Indonesian "Coup" | url = http://cip.cornell.edu/seap.indo/1107128617 | journal = Indonesia | publisher = Cornell Modern Indonesia Project | place = Ithaca, NY | volume = 15   | pages = 1–20 | access-date =18 September 2009 | doi =  10.2307/3350791| jstor = 3350791 | issue = 15 |date= April 1973| hdl = 1813/53554 | hdl-access = free }}
* {{Citation | last = Crouch | first = Harold | title = The Army and Politics in Indonesia | publisher = Cornell University Press | place = Ithaca, NY | year = 1978 | series = Politics and International Relations of Southeast Asia | isbn = 0-8014-1155-6}} 
* {{Citation |last = Curtis |first = Mark |author-link = Mark Curtis (British author) |year = 2003 |title = Web of Deceit: Britain's Real Role in the World |location = London |publisher = Vintage |isbn = 978-0-099-44839-6 }}
* Fic, Victor M. (2005). ''Anatomy of the Jakarta Coup: 1 October 1965: The Collusion with China which destroyed the Army Command, President Sukarno and the Communist Party of Indonesia''. Jakarta: Yayasan Obor Indonesia. {{ISBN|978-979-461-554-6}}
*{{citation
 |url=https://books.google.com/books?id=ZYk3kQLoJiMC
 |title=State Terrorism and Political Identity in Indonesia: Fatally Belonging
 |isbn=978-0-415-37152-0
 |location=New York
 |publisher=Routledge
 |last1=Heryanto
 |first1=Ariel
 |author-link=Ariel Heryanto
 |year=2006
}}
*{{citation
 |type=Paper delivered at the 17th Biennial Conference on the Asian Studies Association of Australia 
 |title=Knowing Indonesia from Afar: Indonesian Exiles and Australian Academics 
 |url=http://arts.monash.edu.au/mai/asaa/davidhill.pdf 
 |last=Hill 
 |first=David 
 |year=2008 
 |access-date=16 March 2012 
 |archive-date=27 March 2012
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120327133705/http://www.arts.monash.edu.au/mai/asaa/davidhill.pdf
 |url-status=dead
 |df=dmy 
}}
* [[John Hughes (editor)|Hughes, John]] (2002), ''The End of Sukarno – A Coup that Misfired: A Purge that Ran Wild'', Archipelago Press, {{ISBN|981-4068-65-9}}
* Lashmar, Paul and Oliver, James. "MI6 Spread Lies To Put Killer in Power", ''[[The Independent]]''. (16 April 2000)
* Lashmar, Paul and Oliver, James. [https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/how-we-destroyed-sukarno-1188448.html "How we destroyed Sukarno"], ''[[The Independent]]''. (6 December 2000)
* {{Citation |author1=Lashmar, Paul |author2=Oliver, James | title=Britain's Secret Propaganda War | publisher=Sutton Pub Ltd | year=1999 | isbn=0-7509-1668-0}}
* [[Nugroho Notosusanto]] & [[Ismail Saleh]] (1968) ''The Coup Attempt of the "30 September Movement" in Indonesia'', P.T. Pembimbing Masa-Djakarta.
* Rafadi, Dedi & Latuconsina, Hudaya (1997) ''Pelajaran Sejarah untuk SMU Kelas 3 (History for 3rd Grade High School)'', Erlangga Jakarta. {{ISBN|979-411-252-6}}
* [[Ricklefs, M.C.]] (1982) ''A History of Modern Indonesia'', MacMillan. {{ISBN|0-333-24380-3}}
* {{chú thích sách|last=Roosa|first=John|title=Pretext for Mass Murder: The September 30th Movement and Suharto's Coup d'État in Indonesia|url=https://archive.org/details/pretextformassmu0000roos|year=2006|publisher=The University of Wisconsin Press|location=Madison, Wisconsin|isbn=978-0-299-22034-1}}
* {{Citation |editor1-last = Schaefer |editor1-first = Bernd |editor2-last = Wardaya |editor2-first = Baskara T. | year = 2013 |title = 1965: Indonesia and the World |location = Jakarta |publisher = Gramedia Pustaka Utama |isbn = 978-9-792-29872-7 }}
* {{Citation | last = Scott | first = Peter | title = The United States and the Overthrow of Sukarno, 1965-1967 | jstor = 2758262| journal = [[Pacific Affairs]] | volume = 58   | issue = 2 | pages = 239–264 |year= 1985 | doi=10.2307/2758262}}
* Sekretariat Negara Republik Indonesia (1975) ''30 Tahun Indonesia Merdeka: Jilid 3 (1965–1973) (30 Years of Indonesian Independence: Volume 3 (1965–1973))''
* Sekretariat Negara Republik Indonesia (1994) ''Gerakan 30 September Pemberontakan Partai Komunis Indonesia: Latar Belakang, Aksi dan Penumpasannya (The 30 September Movement/Communist Party of Indonesia: Bankgrounds, Actions and its Annihilation)'' {{ISBN|979-083-002-5}}
*{{chú thích sách
 |title=Media, Culture and Politics in Indonesia
 |last1=Sen
 |first1=Krishna
 |first2=David T.
 |last2= Hill
 |year=2006
 |publisher=Equinox Publishing
 |location=Jakarta
 |isbn= 978-979-3780-42-9
 |url=https://books.google.com/books?id=xMhWm38KQcsC
}}
*{{chú thích sách|last=Simpson|first=Bradley|title= Economists with Guns: Authoritarian Development and U.S.-Indonesian Relations, 1960-1968|url=https://archive.org/details/economistswithgu0000simp|year=2008|publisher=Stanford University Press | location=Stanford, California }}
* Sundhaussen, Ulf (1982) ''The Road to Power: Indonesian Military Politics 1945–1967'', Oxford University Press. {{ISBN|0-19-582521-7}}
* Wertheim, W.F. (1970) ''Suharto and the Untung Coup – the Missing Link'', Journal of Contemporary Asia I No. 1 pp 50–57
{{refend}}

==Liên kết ngoài==
{{Thể loại Commons}}
*[[United States Department of State]] documents on U.S. Foreign Relations, 1964–1968: Indonesia
**Coup and Counter Reaction, October 1965 – March 1966: [https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1964-68v26/ch3 Documents 142–205]

{{Portal bar|Indonesia}}
{{Authority control}}

[[Thể loại:Trật tự Mới (Indonesia)]]
[[Thể loại:Đảo chính không thành công]]
[[Thể loại:Xung đột trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh]]
[[Thể loại:Indonesia năm 1965]]
[[Thể loại:Giết người tại Indonesia]]