Xem mã nguồn của Sinh vật ưa cực

[[Tập tin:Aerial image of Grand Prismatic Spring (view from the south).jpg|right|thumb|300px|[[Sinh vật ưa nhiệt]] tạo ra một số màu sắc trong [[Grand Prismatic Spring]], [[vườn quốc gia Yellowstone]]]]
Một '''sinh vật ưa cực''' (tiếng Anh: "extremophile", từ ''{{lang|la|extremus}}'' tiếng Latinh nghĩa là "cực hạn" và ''{{lang|grc-Latn|philiā}}'' ({{lang|grc|φιλία}}) tiếng Hy Lạp nghĩa là "yêu") là một sinh vật sinh trưởng trong điều kiện vật lý hay địa hóa học mà [[điều kiện khắc nghiệt|khắc nghiệt]] đến nỗi có thể dễ dàng gây hại cho đa phần sự sống trên Trái Đất.<ref>{{chú thích tạp chí | last1 = Rampelotto | first1 = P. H. | year = 2010 | title = Resistance of microorganisms to extreme environmental conditions and its contribution to Astrobiology | url = | journal = Sustainability | volume = 2 | issue = 6| pages = 1602–1623 | doi=10.3390/su2061602|bibcode = 2010Sust....2.1602R }}</ref><ref>{{chú thích tạp chí | last1 = Rothschild | first1 = L.J. | last2 = Mancinelli | first2 = R.L. | year = 2001 | title = Life in extreme environments | url =https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-02-22_409_6823/page/1091| journal = Nature | volume = 409 | issue = 6823| pages = 1092–1101 | doi=10.1038/35059215| pmid = 11234023 |bibcode = 2001Natur.409.1092R }}</ref>

== Phân loại ==
[[File:Microorganisms from the hypersaline Lake Tyrrell.jpg|thumb|upright=1.5| Hình ảnh hiển vi từ [[Hồ Tyrrell]] siêu mặn (độ mặn> 20% w/v), trong đó có thể xác định sơ bộ loài tảo lục nhân thực, ''[[Dunaliella salina]]. Dunaliella'' ''salina'' được nuôi thương mại để lấy [[carotenoid]], [[Β-Carotene|β-carotene]], được sử dụng rộng rãi làm chất tạo màu thực phẩm tự nhiên cũng như tiền chất của [[vitamin A]]. Bên cạnh đó là loài tảo ''haloarchaeon, [[Haloquadratum walsbyi]]'', với các tế bào hình vuông phẳng chứa các túi khí cho phép nổi lên bề mặt, rất có thể là nơi hấp thụ oxy.]]

*[[Sinh vật ưa axit]]: sinh vật có khả năng phát triển tối ưu ở mức [[pH]] 3.0 hoặc thấp hơn.
*[[Sinh vật ưa kiềm]]: sinh vật có khả năng phát triển tối ưu ở mức [[pH]] 9.0 hoặc hơn.
*[[Capnophile]]: sinh vật phát triển mạnh trong môi trường có nồng độ [[Carbon dioxide]] cao. Một ví dụ là [[Mannheimia succiniciproducens|''Mannheimia succiniciproducens'']], một loại vi khuẩn sống trong hệ tiêu hóa của [[động vật nhai lại]].<ref>{{Chú thích tập san học thuật |last1=Hong |first1=Soon Ho |last2=Kim |first2=Jin Sik |last3=Lee |first3=Sang Yup |last4=In |first4=Yong Ho |last5=Choi |first5=Sun Shim |last6=Rih |first6=Jeong-Keun |last7=Kim |first7=Chang Hoon |last8=Jeong |first8=Haeyoung |last9=Hur |first9=Cheol Goo |last10=Kim |first10=Jae Jong |date=2004-09-19 |title=The genome sequence of the capnophilic rumen bacterium Mannheimia succiniciproducens |journal=Nature Biotechnology |volume=22 |issue=10 |pages=1275–81 |doi=10.1038/nbt1010 |issn=1087-0156 |pmid=15378067 |doi-access=free |s2cid=35247112}}</ref>
*[[Halophile]]: sinh vật có khả năng phát triển tối ưu ở nồng độ muối hòa tan là 50 g/L (= 5% m/v) trở lên (để so sánh, độ mặn của đại dương là khoảng 35 g/L (= 3,5% m/v)).
*[[Piezophile|Hyperpiezophile]]: sinh vật có khả năng phát triển tối ưu ở áp suất thủy tĩnh trên 50 MPa (= 493 atm = 7.252 psi).
*[[Hyperthermophile]]: một sinh vật có khả năng phát triển tối ưu ở nhiệt độ trên 80 °C (176 °F).
*[[Metallotolerant]]: Một sinh vật có khả năng chịu đựng nồng độ cao các kim loại nặng hòa tan trong dung dịch, chẳng hạn như [[đồng]], [[Cadmi|cadmium]], [[asen]] và [[kẽm]]. Ví dụ bao gồm ''[[Ferroplasma]] sp., [[Cupriavidus metallidurans]]'' và [[GFAJ-1]].<ref name="refute">{{Chú thích báo |date=9 July 2012 |title=Studies refute arsenic bug claim |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-18770964 |access-date=10 July 2012}}</ref><ref>{{Chú thích tập san học thuật |author-link5=Julia Vorholt |vauthors=Erb TJ, Kiefer P, Hattendorf B, Günther D, Vorholt JA |date=July 2012 |title=GFAJ-1 is an arsenate-resistant, phosphate-dependent organism |journal=Science |volume=337 |issue=6093 |pages=467–70 |bibcode=2012Sci...337..467E |doi=10.1126/science.1218455 |pmid=22773139 |s2cid=20229329|doi-access=free }}</ref><ref>{{Chú thích tập san học thuật |vauthors=Reaves ML, Sinha S, Rabinowitz JD, Kruglyak L, Redfield RJ |date=July 2012 |title=Absence of detectable arsenate in DNA from arsenate-grown GFAJ-1 cells |journal=Science |volume=337 |issue=6093 |pages=470–73 |arxiv=1201.6643 |bibcode=2012Sci...337..470R |doi=10.1126/science.1219861 |pmc=3845625 |pmid=22773140}}</ref>
*[[Oligotroph]]: một sinh vật có khả năng tăng trưởng tối ưu trong môi trường dinh dưỡng hạn chế.
*[[Osmophile]]: một sinh vật có khả năng phát triển tối ưu trong môi trường có nồng độ [[Glucose|đường]] cao.
*[[Piezophile]] hoặc barophile: một sinh vật có khả năng phát triển tối ưu ở áp suất thủy tĩnh trên 10 MPa (= 99 atm = 1.450 psi).
*Polyextremophile (một từ ghép hỗn hợp tiếng [[Tiếng Latinh|Latin]]/[[Tiếng Hy Lạp|Hy Lạp]] để chỉ tình cảm dành cho nhiều thái cực): không phải là một phạm trù được định nghĩa rõ ràng – một sinh vật được coi là sinh vật ưa cực trong nhiều phạm trù.
*[[Psychrophile]] hoặc cryophile: một sinh vật có khả năng tăng trưởng tối ưu ở nhiệt độ 15 °C (59 °F) hoặc thấp hơn.
*[[Radioresistant]]: Sinh vật có khả năng chống chịu [[bức xạ ion hóa]] ở mức độ cao, phổ biến nhất là [[tia cực tím]]. Nhóm này cũng bao gồm các sinh vật có khả năng chống chịu bức xạ hạt nhân, đặc biệt là [[tia gamma]].
*Sulphophile: Sinh vật có điều kiện phát triển tối ưu trong môi trường có nồng độ [[lưu huỳnh]] cao. Ví dụ như [[Sulfurovum epsilonproteobacteria|''Sulfurovum epsilonproteobacteria'']], một loại vi khuẩn oxy hóa lưu huỳnh sống trong các lỗ thông hơi lưu huỳnh ở vùng nước sâu.<ref>{{Chú thích tập san học thuật |last1=Meier |first1=Dimitri V |last2=Pjevac |first2=Petra |last3=Bach |first3=Wolfgang |last4=Hourdez |first4=Stephane |author5-link=Peter Girguis|last5=Girguis |first5=Peter R |last6=Vidoudez |first6=Charles |last7=Amann |first7=Rudolf |last8=Meyerdierks |first8=Anke |date=2017-04-04 |title=Niche partitioning of diverse sulfur-oxidizing bacteria at hydrothermal vents |journal=The ISME Journal |volume=11 |issue=7 |pages=1545–58 |doi=10.1038/ismej.2017.37 |issn=1751-7362 |pmc=5520155 |pmid=28375213|bibcode=2017ISMEJ..11.1545M }}</ref>
*[[Thermophile]]: một sinh vật có khả năng phát triển tối ưu ở nhiệt độ trên 45 °C (113 °F).
*[[Xerophile]]: một sinh vật có khả năng tăng trưởng tối ưu ở mức hoạt động của nước dưới 0,8.

{| class="wikitable" style="border: none;"
! colspan="4"| Limits of known life on Earth<ref name="Marion2004">{{Chú thích tập san học thuật |last1=Marion |first1=Giles M. |last2=Fritsen |first2=Christian H. |last3=Eicken |first3=Hajo |last4=Payne |first4=Meredith C. |date=December 2003 |title=The Search for Life on Europa: Limiting Environmental Factors, Potential Habitats, and Earth Analogues |journal=Astrobiology |volume=3 |issue=4 |pages=785–811 |bibcode=2003AsBio...3..785M |doi=10.1089/153110703322736105 |pmid=14987483}}</ref>
|-
! Tác nhân !! Môi trường sống !! Giới hạn !! Ví dụ
|-
| Nhiệt độ cao || [[lỗ thông thủy nhiệt dưới biển]], [[Lớp vỏ đại dương|lớp vỏ đại duơng]]|| {{convert|110|°C}} đến {{convert|122|°C}}<ref name="Marion2004" /><ref name=":0">{{Cite journal |last1=Heuer |first1=Verena B. |last2=Inagaki |first2=Fumio |last3=Morono |first3=Yuki |last4=Kubo |first4=Yusuke |last5=Spivack |first5=Arthur J. |last6=Viehweger |first6=Bernhard |last7=Treude |first7=Tina |last8=Beulig |first8=Felix |last9=Schubotz |first9=Florence |last10=Tonai |first10=Satoshi |last11=Bowden |first11=Stephen A. |date=2020-12-04 |title=Temperature limits to deep subseafloor life in the Nankai Trough subduction zone |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abd7934 |journal=Science |language=en |volume=370 |issue=6521 |pages=1230–34 |bibcode=2020Sci...370.1230H |doi=10.1126/science.abd7934 |issn=0036-8075 |pmid=33273103 |hdl-access=free |hdl=2164/15700 |s2cid=227257205}}</ref> || ''[[Pyrolobus fumarii]]'', ''[[Pyrococcus furiosus]]'', ''[[Methanopyrus kandleri]]i'', [[Thermophile|và các loài khác]]
|-
| Nhiệt độ thấp || Đá lạnh || {{convert|-20|°C}} đến {{convert|-25|°C}}<ref name="NeufeldClarke20132">{{Chú thích tập san học thuật |last1=Neufeld |first1=Josh |last2=Clarke |first2=Andrew |last3=Morris |first3=G. John |last4=Fonseca |first4=Fernanda |last5=Murray |first5=Benjamin J. |last6=Acton |first6=Elizabeth |last7=Price |first7=Hannah C. |year=2013 |title=A Low Temperature Limit for Life on Earth |journal=PLOS ONE |volume=8 |issue=6 |page=e66207 |bibcode=2013PLoSO...866207C |doi=10.1371/journal.pone.0066207 |pmc=3686811 |pmid=23840425 |doi-access=free}}</ref> || ''[[Rhodotorula glutinis]]'', [[Psychrophile|và các loài khác]]
|-
| [[Độ kiềm của nước|Kiềm]] || [[Hồ nhiễm kiềm]]|| [[pH]] > 11<ref name="Marion2004" /> || ''[[Psychrobacter]]'', ''[[Vibrio]]'', ''[[Arthrobacter]]'', ''[[Natronobacterium]], [[Methanonatronarchaeum|Methanonatronarchaeum thermophilum]],  [[Alkaliphile|và các loài khác]]''
|-
| Hệ thống axit || Suối núi lửa, nước thải mỏ axit || pH 0.06 to 1.0<ref name="Marion2004" /> ||  ''[[Picrophilus oshimae]]'', [[Thermoplasma acidophilum|''Thermoplasma'' ''acidophilum'']]'','' [[Acidophile|và các loài khác]]
|-
| [[Bức xạ ion hóa]]|| [[Tia vũ trụ]], [[Tia X]], [[Phân rã phóng xạ]]|| 1,500 to 6,000 [[Gray (unit)|Gy]]<ref name="Marion2004" />
| rowspan="2" | ''[[Deinococcus radiodurans]]'', ''[[Rubrobacter]]'', ''[[Thermococcus gammatolerans]]''
|-
| [[Tia UV]]|| Ánh nắng || 5,000 [[Joule|J]]/m<sup>2</sup><ref name="Marion2004" />

|-
| Áp suất cao || [[Rãnh Mariana]]|| 1,100 [[Bar (unit)|bar]]<ref name="Marion2004" /> || ''[[Pyrococcus]]'' sp., [[Piezophile|và các loài khác]]
|-
| Độ mặn || Nồng độ muối cao || [[Water activity|a<sub>w</sub>]] ~ 0.6<ref name="Marion2004" /> ||  ''[[Halobacteriaceae]]'', ''[[Dunaliella salina]]'', [[Halophile|và các loài khác]]
|-
| Môi trường khô hạn|| [[Sa mạc Atacama]] ([[Chile]]), [[Thung lũng khô McMurdo]]([[Châu Nam Cực]]) || độ ẩm tương đối ~60%<ref name="Marion2004" /> || ''[[Chroococcidiopsis]], [[Xerophile|và các loài khác]]''
|-
| Lớp vỏ sâu || được tiếp cận ở một số mỏ vàng || ||  ''[[Desulforudis audaxviator]]'', ''[[Halicephalobus mephisto]]'', ''[[Mylonchulus brachyurus]]'', [[động vật chân đốt]] chưa xác định
|}

===Polyextremophiles===
Có nhiều lớp sinh vật ưa cực đoan phân bố khắp toàn cầu; mỗi lớp tương ứng với sự khác biệt về ổ sinh thái của nó so với điều kiện ưa ấm. Các phân loại này không loại trừ lẫn nhau. Nhiều sinh vật ưa cực đoan được chia thành nhiều nhóm và được phân loại là sinh vật ưa cực đoan đa cực. Ví dụ, các sinh vật sống bên trong đá nóng sâu dưới bề mặt Trái Đất là sinh vật ưa nhiệt và ưa áp, chẳng hạn như [[Thermococcus barophilus|''Thermococcus barophilus'']]. <ref>{{Chú thích tạp chí |last=Marteinsson |first=Viggó Thór |last2=Birrien |first2=Jean-Louis |last3=Reysenbach |first3=Anna-Louise |last4=Vernet |first4=Marc |last5=Marie |first5=Dominique |last6=Gambacorta |first6=Agata |last7=Messner |first7=Paul |last8=Sleytr |first8=Uwe B. |last9=Prieur |first9=Daniel |date=1999 |title=Thermococcus barophilus sp. nov., a new barophilic and hyperthermophilic archaeon isolated under high hydrostatic pressure from a deep-sea hydrothermal vent |url=https://www.microbiologyresearch.org/content/journal/ijsem/10.1099/00207713-49-2-351 |magazine=International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology |pages=351–359 |volume=49 |issue=2 |doi=10.1099/00207713-49-2-351 |issn=1466-5034}}</ref>Một sinh vật ưa cực đoan đa cực sống trên đỉnh núi ở sa mạc Atacama có thể là sinh vật ưa khô kháng phóng xạ, ưa lạnh và ưa ít dinh dưỡng. Sinh vật ưa cực đoan đa cực nổi tiếng với khả năng chịu đựng cả độ pH cao và thấp.<ref>{{Chú thích tạp chí |last=Yadav |first=Ajar Nath |last2=Verma |first2=Priyanka |last3=Kumar |first3=Murugan |last4=Pal |first4=Kamal K. |last5=Dey |first5=Rinku |last6=Gupta |first6=Alka |last7=Padaria |first7=Jasdeep Chatrath |last8=Gujar |first8=Govind T. |last9=Kumar |first9=Sudheer |date=2015-06-01 |title=Diversity and phylogenetic profiling of niche-specific Bacilli from extreme environments of India |url=https://doi.org/10.1007/s13213-014-0897-9 |magazine=Annals of Microbiology |pages=611–629 |language=en |volume=65 |issue=2 |doi=10.1007/s13213-014-0897-9 |issn=1869-2044}}</ref>Lưu ý rằng các sinh vật "chịu đựng" hoặc "kháng" không nhất thiết là sinh vật ưa cực đoan: các sinh vật chịu đựng hoặc kháng có thể sống sót bất chấp điều kiện khắc nghiệt thay vì phát triển mạnh trong điều kiện khắc nghiệt. Ví dụ, ''[[Tardigrada|tardigrade]] (Tardigrada spp.''), mặc dù có khả năng chịu đựng cao với nhiều loại áp zuất, nhưng về bản chất không phải là sinh vật ưa cực đoan.<ref>{{Chú thích web |last=Genomics |first=Front Line |last2=Robertson |first2=Lauren |date=2022-10-18 |title=Everything you need (and want) to know about tardigrades |url=https://frontlinegenomics.com/everything-you-need-and-want-to-know-about-tardigrades/ |access-date=2025-11-26 |website=Front Line Genomics |language=en}}</ref>

==Chú thích==
{{tham khảo}}
{{sơ khai sinh thái học}}
{{Kiểm soát tính nhất quán}}
{{Gấu nước}}
{{Taxonbar}}
{{Sinh học vũ trụ}}
{{Sinh vật ái cực}}
{{Sự sống ngoài Trái Đất}}
{{Vi khuẩn}}

[[Thể loại:Sinh thái học]]
[[Thể loại:Sinh học vũ trụ]]
[[Thể loại:Vi khuẩn]]
[[Thể loại:Dinh dưỡng và phát triển ở vi sinh vật]]
[[Thể loại:Sinh vật ưa cực| ]]