Xem mã nguồn của Sudan

{{1000 bài cơ bản}}
{{bài cùng tên}}{{Infobox country
| conventional_long_name                = Cộng hòa Sudan
| common_name                = Sudan
| native_name                = {{native name|ar|جمهورية السودان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Jumhūriyyat as-Sūdān}}''
| image_flag                = Flag of Sudan.svg
| flag_type                = [[Quốc kỳ Sudan|Quốc kỳ]]
| religion_year                = 2022
| image_coat                = Emblem_of_Sudan_(gold).svg
| symbol_type                = [[Quốc huy Sudan|Quốc huy]]
| national_motto                = {{lang|ar|النصر لنا}}<br />{{transliteration|ar|an-Naṣr lanā}}<br />"Chiến thắng là của chúng ta"
| national_anthem                = {{lang|ar|نحن جند اللّٰه، جند الوطن}}<br />{{transliteration|ar|[[Nahnu Jund Allah Jund Al-watan|Naḥnu jund Allah, jund al-waṭan]]}}<br />"Chúng ta là chiến sĩ của [[Allah]], chiến sĩ của Tổ quốc"{{parabr}}{{center|[[File:Sudanese national anthem, performed by the U.S. Navy Band (instrumental).oga]]}}
| image_map                = File:Sudan (orthographic projection) highlighted.svg
| map_caption                = {{Legend|#336830|Vị trí của Sudan}}{{Legend|#61E760|[[Nội chiến Sudan (2023–nay)|Lãnh thổ tranh chấp nhưng không kiểm soát]]}}
| capital                = [[Khartoum]]
| admin_center_type                = Trụ sở chính phủ
| largest_city                = [[Khartoum]]
| official_languages                = {{hlist|[[Tiếng Ả Rập]]|[[Tiếng Anh]]}}
| ethnic_groups                = {{vunblist
 |70% [[người Ả Rập Sudan]]<ref name="People and Society CIA world factbo">{{Chú thích web| url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sudan/| title = People and Society CIA world factbook| date = 10 May 2022| access-date = 2025-04-16| archive-date = 2021-01-11| archive-url = https://web.archive.org/web/20210111020040/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sudan/| url-status = dead}}</ref>
 |5.9% [[người Beja]]<ref name="Bej">{{Chú thích web|url=https://www.ethnologue.com/language/bej/|title=Beja|publisher=Ethnologue|access-date=June 2, 2024}}</ref>
 |2.5% [[người Nuba]]<ref>{{Chú thích web|url=https://www.thenewhumanitarian.org/feature/2015/08/03/nuba-prisoners-geography|title=The Nuba people|date=3 August 2015 |access-date=28 October 2023}}</ref>
 |2% [[người Fur]]<ref name="Fur">{{Chú thích web|url=https://www.ethnologue.com/24/language/fvr/|title=Fur| publisher=Ethnologue|access-date=11 October 2023}}</ref>
 |2% [[người Ai Cập]]<ref>{{Chú thích web| url = https://www.capmas.gov.eg/Pages/ShowPDF.aspx?page_id=%20/Admin/Pages%20Files/2017109143840cns.pdf| title = الجهاز المركزي للتعبئة العامة والإحصاء}}</ref>
 |1.3% [[người Nubia]]{{Efn|<ref name="FIA">{{Chú thích web|url=https://www.ethnologue.com/14/show_language/FIA/| title=Nobiin| publisher=Ethnologue| access-date=18 October 2023}}</ref><ref>{{Chú thích web|url=https://www.ethnologue.com/14/show_language/KNC/| title=Dongolawi| publisher=Ethnologue|access-date=18 October 2023}}</ref><ref name="Mei">{{Chú thích web|url=https://www.ethnologue.com/25/language/mei/|title=Midob|publisher=Ethnologue|access-date=18 October 2023}}</ref><ref name="Ghl">{{Chú thích web|url=https://www.ethnologue.com/25/language/ghl/|title=Ghulfan|publisher=Ethnologue|access-date=18 October 2023}}</ref><ref name="Kdu">{{Chú thích web|url=https://www.ethnologue.com/language/kdu/|title=Kadaru|work=Ethnologue (Free All) |publisher=Ethnologue|access-date=18 October 2023}}</ref>}}
 |16.3% [[Demographics of Sudan|others]]<ref>{{Chú thích web|url=https://study.com/academy/lesson/sudan-ethnic-groups.html|title=Demographics and Ethnic Groups of Sudan|access-date=1 November 2023}}</ref>}}
| government_type                = [[Cộng hòa]] [[liên bang]] dưới một [[chế độ quân quản]]<ref>{{Chú thích báo |last1=Gavin |first1=Michelle |title=Junta and Public at Odds in Sudan |url=https://www.cfr.org/blog/junta-and-public-odds-sudan |access-date=20 March 2023 |work=[[Council on Foreign Relations]] |date=8 April 2022}}</ref><ref>{{Chú thích báo |last1=Jeffrey |first1=Jack |title=Analysis: Year post-coup, cracks in Sudan's military junta |url=https://apnews.com/article/middle-east-africa-cairo-sudan-democracy-2b87ee19685ec2667ac05acff8b4ed9e |access-date=20 March 2023 |work=[[Associated Press]] |date=23 October 2022 |location=[[Cairo, Egypt]]}}</ref>
| leader_title1                = Chủ tịch [[Hội đồng Chủ quyền Chuyển tiếp]]
| leader_name1                = [[Abdel Fattah al-Burhan]]
| leader_title2                = [[Phó Tổng thống Sudan|Phó Chủ tịch]] [[Hội đồng Chủ quyền Chuyển tiếp]]
| leader_name2                = [[Malik Agar]]
| leader_title3                = [[Thủ tướng Sudan|Thủ tướng]]
| leader_name3                = [[Kamil Idris]]
| legislature                = [[Hội đồng Lập pháp chuyển tiếp (Sudan)|Hội đồng Lập pháp chuyển tiếp]]
| religion                = {{ublist||97% [[Hồi giáo ở Sudan|Hồi giáo Sunni]]<ref>{{Chú thích web
 |url=http://www.sd.undp.org/sudan%20overview.htm 
 |title=Sudan Overview 
 |website=www.sd.undp.org 
 |access-date=2025-01-20 
 |url-status=dead 
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120605132439/http://www.sd.undp.org/sudan%20overview.htm 
 |archive-date=2012-06-05 
}}</ref><ref>{{Chú thích web|url=https://www.sat7uk.org/country/sudan/|title=Sudan|access-date=January 20, 2025}}</ref><ref>{{Chú thích web|url=https://discoversudan.de/en/travel/sudan/islam-sudan|title=Islam in Sudan|access-date=January 20, 2025}}</ref>
 |3% [[Kitô giáo ở Sudan|Kitô giáo]]<ref>{{Chú thích web|url=https://www.meconcern.org/countries/sudan/|title=Religion in Sudan|access-date=January 20, 2025}}</ref>
}}
| sovereignty_type                = [[Lịch sử Sudan|Hình thành]]
| established_event1                = [[Văn hóa Kerma|Vương quốc Kerma]]
| established_date1                = 2500 TCN
| established_event2                = [[Vương quốc Kush]]
| established_date2                = 1070 TCN
| established_event3                = [[Makuria]], [[Nobatia]] và [[Alodia]]
| established_date3                = {{circa|350}}
| established_event4                = Hồi quốc [[Vương quốc Tunjur|Tunjur]], [[Hồi quốc Funj|Funj]] và [[Hồi quốc Darfur|Darfur]]
| established_date4                = {{circa|1500}}
| established_event5                = [[Sudan thuộc Thổ Nhĩ Kỳ-Ai Cập]]
| established_date5                = 1820
| established_event6                = [[Mahdist State]]
| established_date6                = 1885
| established_event7                = [[Sudan thuộc Anh-Ai Cập]]
| established_date7                = 1899
| established_event8                = [[Độc lập Sudan|Độc lập]]
| established_date8                = 1 tháng 1 năm 1956
| established_event9                = [[Cộng hòa Dân chủ Sudan]]
| established_date9                = 25 tháng 5 năm 1969
| established_event10                = [[Cộng hòa Sudan (1985–2019)]]
| established_date10                = 6 tháng 4 năm 1985
| established_event11                = [[Nam Sudan]] ly khai
| established_date11                = 9 tháng 7 năm 2011
| established_event12                = [[Cách mạng Sudan]]
| established_date12                = 19 tháng 12 năm 2018
| established_event13                = [[2019–2026 Sudanese transition to democracy#Draft Constitutional Declaration|Dự thảo Tuyên bố Hiến pháp 2019]] có hiệu lực
| established_date13                = 20 tháng 8 năm 2019
| area_km2                = 1886068
| area_rank                = 15
| area_sq_mi                = 728215
| percent_water                = 
| population_estimate                = 50.467.278<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Sudan|access-date=24 September 2022}}</ref>
| population_estimate_year                = 2024
| population_estimate_rank                = 30
| population_density_km2                = 21,3
| population_density_sq_mi                = 55,3
| population_density_rank                = 202
| GDP_PPP                = {{increase}} 117,77 tỷ đô la Mỹ<ref name=:0>{{Chú thích web |title=World Economic Outlook Database, April 2025 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april |language=en}}</ref>
| GDP_PPP_year                = 2025
| GDP_PPP_rank                = 98
| GDP_PPP_per_capita                = {{increase}} 2.034 đô la Mỹ<ref name=:0/>
| GDP_PPP_per_capita_rank                = 175
| GDP_nominal                = {{increase}} 31,51 tỷ đô la Mỹ<ref name=:0/>
| GDP_nominal_year                = 2025
| GDP_nominal_rank                = 109
| GDP_nominal_per_capita                = {{increase}} 624 đô la Mỹ<ref name=:0/>
| GDP_nominal_per_capita_rank                = 182
| Gini                = 34,2 <!--number only-->
| Gini_year                = 2014
| Gini_change                = decrease <!--increase/decrease/steady-->
| Gini_ref                = <ref name="wb-gini">{{Chú thích web |url= http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=[[Ngân hàng Thế giới]] |access-date=16 June 2021}}</ref>
| Gini_rank                = 
| HDI                = 0,511 <!--number only-->
| HDI_year                = 2023 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year-->
| HDI_change                = decrease <!--increase/decrease/steady-->
| HDI_ref                = <ref name="UNHDR">{{Chú thích web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[Chương trình Phát triển của Liên Hợp Quốc]]}}</ref>
| HDI_rank                = 176
| currency                = [[Bảng Sudan]]
| currency_code                = SDG
| time_zone                = [[Giờ Trung Phi]]
| utc_offset                = +2
| date_format                = dd/mm/yyyy <!--numeric dates (dd-mm-yyyy, yyyy.mm.dd, etc.) plus era (AD, AH, etc.)-->
| drives_on                = phải
| calling_code                = [[+249]]
| iso3166code                = SD
| cctld                = {{ublist|[[.sd]]|{{lang|ar|[[Internationalized country code top-level domain|.السودان]]}}}}
| religion_ref                = <ref name="People and Society CIA world factbo" />
| demonym                = [[Demographics of Sudan|Người Sudan]]
}}
'''Sudan''',{{efn|{{IPAc-en|lang|s|uː|ˈ|d|ɑː|n|audio=En-us-Sudan from Sudan pronunciation (Voice of America).ogg}} {{respell|soo|DAHN}} or {{IPAc-en|s|uː|ˈ|d|æ|n}} {{respell|soo|DAN}}; {{langx|ar|السودان|Sūdān}}}} quốc hiệu là '''Cộng hòa Sudan''',{{efn|{{langx|ar|جمهورية السودان|link=no|Jumhūriyyat as-Sūdān}}}} là một quốc gia ở [[châu Phi]], nằm ở điểm giao giữa [[Sừng châu Phi]] và [[Trung Đông]], giáp với [[Ai Cập]] ở phía bắc, [[Biển Đỏ]] ở phía đông bắc, [[Eritrea]] và [[Ethiopia]] ở phía đông, [[Cộng hòa Trung Phi]] ở phía tây nam, [[Tchad]] ở phía tây, [[Libya]] ở phía tây bắc và [[Nam Sudan]] ở phía nam. Sudan có diện tích lớn thứ 16 trên thế giới.

Từ năm 1989 đến năm 2019, một chính phủ quân quản do [[Omar al-Bashir]] và dưới [[National Congress Party (Sudan)|Đảng Đại hội Quốc gia]] đứng đầu nắm quyền tại Sudan. Chế độ quân quản [[Human rights in Sudan|vi phạm nhân quyền nghiêm trọng]], bao gồm tra tấn, đàn áp các nhóm thiểu số, [[Các quốc gia tài trợ cho khủng bố|tài trợ cho khủng bố theo cáo buộc của Hoa Kỳ]] và [[Diệt chủng Darfur|tiến hành diệt chủng]] tại [[Darfur]] trong giai đoạn 2003&#x2013;2020. Ước tính từ 300.000 đến 400.000 người bị chế độ sát hại. Trong [[Cách mạng Sudan]], quân đội tiến hành [[Đảo chính Sudan 2019|đảo chính]] lật đổ Bashir sau khi người dân biểu tình đòi Bashir từ chức.<ref>{{Chú thích web |date=10 December 2012 |title=Omar al-Bashir Fast Facts |url=https://www.cnn.com/2012/12/10/world/africa/omar-al-bashir---fast-facts/index.html |website=CNN}}</ref> Từ năm 2023, Sudan rơi vào [[Nội chiến Sudan (2023–nay)|cuộc nội chiến thứ ba]] giữa [[Lực lượng Vũ trang Sudan]] (SAF) và [[Lực lượng Hỗ trợ nhanh]] (RSF).

Từ năm 1983 đến năm 2020, [[Hồi giáo]] là [[quốc giáo]] của Sudan và [[Sharia]] được áp dụng. Sudan là một [[Các nước kém phát triển nhất|nước kém phát triển nhất]] và một trong những nước nghèo nhất trên thế giới,<ref>{{Chú thích web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=31 May 2024 |website=World Bank Open Data}}</ref> xếp hạng thứ 170 về [[Chỉ số phát triển con người]] vào năm 2024 và thứ 185 về [[List of countries by GDP (nominal) per capita|GDP bình quân đầu người danh nghĩa]]. [[Economy of Sudan|Nền kinh tế Sudan]] phụ thuộc vào [[Agriculture in Sudan|nông nghiệp]] do [[International sanctions|bị quốc tế trừng phạt]] cùng với lịch sử bất ổn chính trị, bạo loạn. Hơn 60% dân số Sudan sống dưới chuẩn nghèo. Sudan là một thành viên [[Liên Hợp Quốc]], [[Liên đoàn Ả Rập]], [[Liên minh châu Phi]], [[COMESA]], [[Phong trào không liên kết]] và [[Tổ chức Hợp tác Hồi giáo]].

== Lịch sử ==
{{main|Lịch sử Sudan}}
Phần lãnh thổ phía Bắc của Sudan thuộc [[Vương quốc Nubia]] cổ xưa. Trong thiên niên kỉ I [[Công Nguyên|TCN]], người [[Ai Cập]] đến thành lập các vùng định cư ở Sudan, dần dần phát triển thành [[vương quốc Kush]]. Trong những thế kỉ sau đó, khi [[Ai Cập]] suy tàn, vương quốc Kush bảo tồn nền văn hóa Ai Cập. Vương quốc này bị [[người Aksum]] thuộc phía Bắc của [[Ethiopia]] tiêu diệt vào khoảng giữa [[thế kỷ IV]].

Vào [[thế kỷ VI]], các nhà truyền giáo đến thành lập các nhà nước cùng chung sống với [[người Ả Rập]] [[Ai Cập]] [[Hồi giáo]] trong hơn 600 năm. Những người không thuộc cộng đồng [[Ả Rập]] nắm quyền kiểm soát Ai Cập đã khuyến khích các bộ lạc du mục Arập di chuyển đến vùng [[Thượng Ai Cập]] và tiến hành các cuộc cướp phá dọc theo biên giới Sudan. Cuối [[thế kỷ XIII]], [[người Ả Rập]] xâm chiếm vương quốc Nubia phần lớn là người Cơ đốc giáo và định cư tại Sudan. [[Vương quốc Alwa]] ở miền trung Sudan bị một dân tộc không rõ nguồn gốc từ phía Nam đến chinh phục.

=== Thống nhất với Ai Cập ===
Năm 1820, phó vương [[Ai Cập]] là [[Muhammad Ali của Ai Cập|Muhammad Ali Pasha]] đánh chiếm lấy miền bắc Sudan rồi lại phái con là [[Ibrahim Pasha]] đánh tràn xuống phía nam. Cháu của Muhammad Ali sau khi lên ngôi là [[Ismail I]] tiếp tục củng cố chủ quyền của Ai Cập trên đất nước Sudan.

=== Loạn Mahdi ===
Năm 1879, các [[cường quốc]] [[châu Âu]] can thiệp vào nội bộ Ai Cập, bắt Ismail phải thoái vị và lập hoàng tử [[Tewfik]] lên làm vua. Tewfik lại nhu nhược, nạn tham quan hoành hành nên ở Ai Cập có loạn [[Orabi]]. Vua Tewfik phải cầu viện nước [[Anh]] để dẹp loạn. Trong khi đó ở Sudan thì [[Muhammad ibn Abdalla]] dấy binh, tự xưng là "Mahdi" (thủ lĩnh) quyết càn quét đất nước khỏi bọn ngoại xâm và phục hưng [[hồi giáo|đạo Hồi]]. Dân theo về rất đông. Mahdi kéo binh về vây đánh thủ phủ [[Khartoum]]. Thành ấy vỡ; tướng [[Charles George Gordon]] [[người Anh]], được vua Ai Cập bổ nhiệm làm thống đốc Khartoum cũng tử trận theo thành. Quân đội Ai Cập phải rút khỏi Sudan.

=== Thời Mahdi trị ===
[[Tập tin:Muhammad Ahmad al-Mahdi.jpg|phải|nhỏ|200px|[[Muhammad ibn Abdalla]]]]
Muhammad ibn Abdalla dưới danh hiệu [[Mahdi]] thành lập một quốc gia [[thần trị]], áp đặt luật pháp Hồi giáo rất khắt khe. Các sách vở cũ liên quan đến hình luật và tín ngưỡng cựu triều đều bị đốt hết để thanh lọc xã hội.

Được sáu tháng thì Mahdi mất vì bệnh [[thương hàn]]. Phó tướng Abdallahi ibn Muhammad lên thay, tự xưng là Khalifa (thống lĩnh) nước Sudan.

[[Tập tin:The Mahdist State, 1881-98, modern Sudan.png|nhỏ|phải|250px|Lãnh thổ Sudan thời Mahdi (1881-98) so sánh với biên giới nước Sudan hiện hữu.]]

[[Abdallahi ibn Muhammad]] mở chiến dịch bành trướng, đánh sang [[Ethiopia]] năm 1887. Hai năm sau quân Sudan xâm lăng Ai Cập nhưng bị quân Ai Cập dưới sự chỉ huy của sĩ quan [[Anh]] đánh bại ở Tushkah. Các cuộc hành quân xuống miền nam Sudan thì bị quân [[Bỉ]] chặn đứng. Ở [[Eritrea]] quân Sudan cũng bị quân [[Ý]] đánh bại. Chuỗi bại trận liên tiếp phá tan giấc mộng bá chủ bách thắng của quân Sudan.

=== Sudan thuộc Anh-Ai Cập ===
{{chính|Sudan thuộc Anh-Ai Cập}}
Nhân danh triều đình Ai Cập, [[quân đội Anh]] dưới sự chỉ huy của tướng [[Horatio Kitchener]] mở cuộc hành quân tái chiếm Sudan vào cuối [[thế kỷ XIX]]. Trong ba năm từ năm 1896 đến 1898 quân Anh đánh tan lực lượng Mahdi. Trận quyết liệt nhất là trận Omdurman (Umm Durman) ngày 2 Tháng Chín khi hơn năm vạn quân Mahdi giao chiến thì quá nửa bị thương vong. Sau đó hai nước Anh và Ai Cập lập cơ chế [[đồng trị]] xứ Sudan tuy trên thực tế chính phủ Anh là chủ lực cai trị Sudan như một [[thuộc địa]].

Ai Cập đã nhiều lần muốn hợp nhất Sudan vào Ai Cập nhưng [[Luân Đôn]] không ưng thuận. Chính phủ Anh còn chia Sudan ra hai phần, miền Bắc đa số theo [[Hồi giáo]] và miền Nam theo [[thiên Chúa giáo|đạo Thiên Chúa]].

Khi Anh chấm dứt cuộc chiếm đóng Ai Cập năm 1936 thì chính giới Ai Cập càng thúc giục việc hợp nhất với Sudan. Năm 1952, phe quân đội Ai Cập [[đảo chính|đảo chánh]], lật đổ vương triều cũ và lập nền [[cộng hòa]]. Chính phủ mới cũng tuyên bố hủy bỏ chính thể đồng trị ở Sudan. Vì Anh xưa kia đã nhân danh quốc vương Ai Cập mà đem quân vào Sudan, nay Ai Cập rút lui thì Anh cũng không còn lý do pháp lý nào để tiếp tục cai trị Sudan. Năm 1954, Anh và Ai Cập đồng thuận trao trả độc lập cho Sudan. Hai năm sau, ngày 1 Tháng Giêng 1956 nước Sudan độc lập ra đời.

=== Độc lập (1956 – hiện tại) ===
Ngay từ trước khi Sudan độc lập hai miền Nam Bắc Sudan đã có nhiều xung đột. Miền Nam mang đậm nét văn hóa bản địa với số đông dân chúng thờ [[thần linh thiên nhiên]] hay theo [[thiên Chúa giáo|đạo Thiên Chúa]]. Miền Bắc thì có nhiều liên hệ với khối [[Ả Rập]] [[Trung Đông]] và thế giới [[Hồi giáo]]. Khác biệt này được người [[Anh]] đẩy mạnh với một số luật cấm người phía bắc [[vĩ tuyến]] 10 không được di chuyển về phương nam, và ngược lại người phía nam vĩ tuyến 8 không được ra bắc. Trên lý thuyết luật này được ban hành để ngăn chặn bệnh [[sốt rét]] không lan lên miền Bắc nhưng cũng có hậu quả ngăn cản đạo Hồi không bành trướng về phương nam. Tác dụng thứ hai là đạo Thiên Chúa được tự do truyền bá ở miền Nam không bị đạo Hồi kiềm chế. Đây là mầm mống xung khắc giữa hai miền.

Cuộc nội chiến, còn gọi là "Loạn Anyanya" bùng nổ khi chính phủ miền Bắc hủy bỏ kế hoạch lập một thể chế [[liên bang]] để cai trị hai miền vốn có nhiều bất đồng. Chiến tranh lúc khởi đầu là [[chiến tranh du kích]] ở tỉnh Al-Istiwa'iyah/Equatoria rồi lan sang hai tỉnh A'aly an-Nyl (Thượng Nin) và Bahr el Ghazal. Quân phiến loạn bị chia rẽ vì lý do chủng tộc nhưng phe chính phủ cũng bị phe phái tranh nhau làm suy yếu. Năm 1958 ở thủ đô [[Khartoum]] tướng Ibrahim Abboud lãnh đạo cuộc đảo chính nhưng cũng không ổn định được tình hình. Nhiều chính phủ khác liên tiếp lên nắm quyền cũng không giải quyết được cuộc chiến Bắc Nam. Năm 1969 Gaafar Nimeiry cướp chính quyền và ngăn cấm mọi đảng phái chính trị nhưng rồi bị truất. Đảng Cộng sản Sudan cùng các nhóm Mác-xít đứng ra chấp chính nhưng liền bị Nimeiry đánh bại.

Trong khi đó ở miền Nam năm 1971, Joseph Lagu thống nhất các nhóm du kích dưới tổ chức SSLM (''Southern Sudan Liberation Movement'', tức Phong trào Giải phóng Nam Sudan) và đứng ra điều đình với chính phủ Nimeiry. Các tổ chức quốc tế cũng tham gia bảo trợ cuộc đàm phán. Kết quả là Hiệp định Addis Ababa ký năm 1972 kết thúc 17 năm xung đột. Giá Sudan đã phải trả là nửa triệu người tử vong và hàng trăm nghìn dân tỵ nạn bị ly tán. Theo hiệp ước đó thì miền Nam Sudan được [[tự trị]] và hòa bình tái lập nhưng khác biệt cơ bản giữa hai miền vẫn không thay đổi. Hiệp định Addis Ababa cốt chỉ là tạm thời cho đến khi một giải pháp tổng thể được hoạch định.[[Tập tin:John Garang.jpg|nhỏ|phải|200px|[[John Garang]], lãnh tụ lực lượng [[SPLA]].]]
Trong mười năm đình chiến từ [[1972]] đến [[1982]], chính quyền miền Nam Sudan được rộng quyền [[tự trị]] nhưng Tổng thống Nimeiry năm [[1983]] đòi đẩy mạnh chính sách "Hồi hóa" toàn quốc bằng cách ban hành bộ luật mới căn cứ theo luật [[Shari'a]] của [[hồi giáo|đạo Hồi]]. Ở miền Bắc Nimeiry tuyên bố [[thiết quân luật]] để được rộng quyền áp dụng Shari'a. Theo luật mới thì kẻ trộm cắp bị hình phạt chặt tay. Ai chứa chấp [[rượu]] thì bị đánh bằng roi bất kể người đó có theo đạo hay không.

Dân miền Nam Sudan chống lại chính sách mới của chính phủ Khartoum. Cũng năm 1983 tổ chức [[SPLA]] (''Sudan People's Liberation Army'', "Quân đội Giải phóng Nhân dân Sudan") ra đời do [[John Garang]] lãnh đạo với yêu sách độc lập cho miền Nam Sudan. Tháng Chín năm [[1984]] Nimeiry tuyên bố sẽ miễn không áp dụng Shari'a cho những ai không theo đạo Hồi nhưng nhóm SPLA vẫn không giải giáp. Dựa trên chủ thuyết [[Chủ nghĩa Marx|Mác-xít]] lực lượng SPLA được khối Cộng sản gồm [[Liên Xô]] và [[Ethiopia]] viện trợ [[vũ khí]] và quân nhu.

Cuộc chiến thêm cam go vì [[hạn hán]] và [[nạn đói]] hoành hành miền Nam Sudan. Tháng Tư năm [[1985]] trong khi Nimeiry xuất ngoại, tướng [[Abdul Rahman Suwar ad-Dahhab]] mở cuộc [[đảo chính|đảo chánh]], hủy bỏ chính sách "Hồi hóa". Tuy nhiên bộ luật Shari'a vẫn để nguyên. Chính phủ kế tiếp là do thủ tướng dân lập [[Sadiq al-Mahdi]] ra chấp chính đại diện liên minh ba đảng:
* Hizb al-Umma (đảng Umma);
* Al Hizb Al-Ittihadi Al-Dimuqrati, thường viết tắt là DUP (''Democratic Unionsit Party'', "Đảng Thống nhất Dân chủ") và
* Al-Jabhah al-Islamiyah al-Qawmiyah, viết tắt là NIF (''National Islamic Front'', "Mặt trận Hồi giáo Quốc gia").
Sang năm [[1986]] thì Khartoum mở hòa đàm với nhóm SPLA của Garang để vãn hồi hòa bình. Năm [[1988]] đảng DUP cùng SPLA ký chung một thỏa thuận dựa trên hội nghị Koka Dam trước kia tại [[Ethiopia]], trong đó có ba điểm chính:

# Ngưng bắn
# Ngưng áp dụng luật Shari'a
# Chấm dứt thiết quân luật. Sau đó sẽ tổ chức hội nghị lập hiến để vạch một đường đi mới cho cả nước Sudan.

Trong khi đó chiến tranh càng thêm khốc liệt. Tình hình kinh tế càng khó khăn vì vật giá tăng nhanh. Vì không muốn nhượng bộ phe miền Nam, thủ tướng Sadiq al-Mahdi không chịu thông qua hòa ước giữa DUP và SPLA. Kết quả là Tháng Mười Một năm [[1988]] đảng DUP rút khỏi liên minh chính phủ. Đầu năm [[1989]] phe quân đội ra [[tối hậu thư]] đòi chính phủ phải xúc tiến hòa đàm nếu không sẽ đảo chính. Dưới áp lực đó Sadiq al-Mahdi đành thông qua hòa ước, đợi ngày hội nghị lập hiến Tháng Chín.

==== Thời kỳ Bashir (1989–2019) ====
Ngày 30 tháng 6 năm 1989, Đại tá [[Omar al-Bashir]] tiến hành [[1989 Sudanese coup d'état|một cuộc đảo chính quân sự]].<ref name="reuters-factbox">{{Chú thích báo |date=14 July 2008 |title=Factbox – Sudan's President Omar Hassan al-Bashir |url=https://www.reuters.com/article/topNews/idUKL1435274220080714 |access-date=8 January 2011 |work=Reuters}}</ref> Chính phủ quân quản mới đình chỉ hệ thống đa đảng và ban hành bộ luật Hồi giáo trên cả nước.<ref name="Bekele">{{Chú thích báo |last=Bekele |first=Yilma |date=12 July 2008 |title=Chickens Are Coming Home To Roost! |url=http://www.ethiopianreview.com/content/2929 |access-date=13 January 2011 |work=[[Ethiopian Review]] |location=Addis Ababa}}</ref> Sau đó, al-Bashir tiến hành thanh trừng, xử tử hàng ngũ cấp cao trong quân đội, cấm các hiệp hội, chính đảng, báo chí độc lập và bỏ tù các chính trị gia, nhà báo tiêu biểu.<ref name="Kepel, Jihad 2002, p.181">{{Chú thích sách |last=Kepel |first=Gilles |url=https://archive.org/details/jihad00gill_0 |title=Jihad: The Trail of Political Islam |publisher=Harvard University Press |year=2002 |isbn=978-0-674-01090-1 |page=[https://archive.org/details/jihad00gill_0/page/181 181] |url-access=registration}}</ref> Ngày 16 tháng 10 năm 1993, al-Bashir tự phong làm [[President of Sudan|tổng thống]], giải tán Hội đồng tư lệnh cách mạng và tiếp quản quyền hành pháp, lập pháp của hội đồng.<ref name="bbc.com">{{Chú thích báo |date=21 September 2021 |title=Coup attempt fails in Sudan – state media |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-58629978 |access-date=21 September 2021 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref>

Trong [[Sudanese general election, 1996|cuộc tổng tuyển cử năm 1996]], al-Bashir là ứng cử viên hợp pháp duy nhất.<ref name="New York Times 1996, p.4">''[[The New York Times]]''. 16 March 1996. p. 4.</ref> Sudan trở thành một [[Hệ thống đơn đảng|nhà nước độc đảng]] dưới [[National Congress Party (Sudan)|Đảng Đại hội Quốc gia]] (NCP).<ref>{{Chú thích bách khoa toàn thư |title=History of the Sudan |encyclopedia=HistoryWorld |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=aa86 |access-date=13 January 2011 |date=n.d.}}</ref> Vào thập niên 1990s, [[Hassan al-Turabi]], khi đó là chủ tịch Quốc hội, liên lạc với các nhóm [[Chủ nghĩa toàn thống Hồi giáo|toàn thống Hồi giáo]] và mời [[Osama bin Laden]] vào Sudan.<ref name="Shahzad">{{Chú thích báo |last=Shahzad |first=Syed Saleem |date=23 February 2002 |title=Bin Laden Uses Iraq To Plot New Attacks |url=http://www.atimes.com/c-asia/DB23Ag02.html |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20021020093406/http://www.atimes.com/c-asia/DB23Ag02.html |archive-date=20 October 2002 |access-date=14 January 2011 |work=[[Asia Times]] |location=Hong Kong}}</ref> Hoa Kỳ sau đó chỉ định Sudan là một [[Các quốc gia tài trợ cho khủng bố|quốc gia tài trợ cho khủng bố]].<ref name="foxnews">{{Chú thích báo |date=13 March 2007 |title=Families of USS ''Cole'' Victims Sue Sudan for $105 Million |url=https://www.foxnews.com/story/families-of-uss-cole-victims-sue-sudan-for-105-million |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106163604/https://www.foxnews.com/story/0,2933,258413,00.html |archive-date=6 November 2018 |access-date=14 January 2011 |publisher=Fox News Channel |agency=Associated Press}}</ref> Sau [[1998 United States embassy bombings|vụ đánh bom đại sứ quán Hoa Kỳ tại Kenya và Tanzania vào năm 1998]] do Al-Qaeda chủ mưu, Hoa Kỳ tiến hành [[Chiến dịch Infinite Reach]] và phá hủy [[nhà máy dược phẩm Al-Shifa]] dựa trên thông tin sai lệch rằng nhà máy sản xuất vũ khí hóa học cho [[Al-Qaeda]]. Al-Turabi bắt đầu thất thế và những thành phần thực dụng trong chính quyền bắt đầu vận động chấm dứt thế cô lập quốc tế của Sudan.<ref>{{Chú thích sách |author=Fuller, Graham E. |title=The Future of Political Islam |publisher=Palgrave Macmillan |year=2004 |isbn=978-1-4039-6556-1 |page=111}}</ref> Sudan trục xuất các thành viên của [[Jihad Hồi giáo Ai Cập]] và kêu gọi bin Laden ra nước ngoài.<ref>{{Chú thích sách |last=Wright |first=Lawrence |url=https://archive.org/details/loomingtoweralqa00wrig |title=The Looming Tower |date=2006 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-26608-8 |pages=[https://archive.org/details/loomingtoweralqa00wrig/page/221 221]–223 |url-access=registration}}</ref>

Ngoài lực lượng quân đội chính quy, chính phủ quân phiệt còn dùng nhóm al-Difaa al-Shaabi, viết tắt là PDF (''People's Defense Forces'', "Lực lượng Phòng vệ Nhân dân") để càn quét các tỉnh miền Nam. Quân Sudan kiểm soát những thị trấn lớn như [[Juba]], [[Wau]], và Malakal nhưng quân SPLA thì vẫn chiếm đóng phần lớn các tỉnh phía Nam. Tình hình thêm rối loạn khi quân SPLA vì bất đồng nội bộ phân hóa thành mấy nhóm: nhóm Nasir, nhóm của Bany và nhóm Bol.

Dù vậy các cuộc hòa đàm dần dần có kết quả và Hiệp ước Hòa bình Tổng thể được ký ở [[Nairobi]] vào Tháng Giêng năm [[2005]]. Hiệp ước đó cho phép quân đội hai miền không phải [[giải giới]] và được giữ nguyên vị trí nhưng miền Nam được sáu năm tự trị. Tiếp theo đó là cuộc [[trưng cầu dân ý]] để quyết định chính thể cho miền Nam. Lợi tức tài nguyên [[dầu hỏa|dầu lửa]] sẽ được chia đôi. Để hợp nhất hai chính phủ, Garang được thâu nạp làm một trong hai [[phó tổng thống]] Sudan. Tiếc thay Tháng Tám năm [[2005]] trong một phi vụ [[máy bay trực thăng|trực thăng]], máy bay rớt và Garang tử thương. Phe SPLA nổi dậy làm loạn đốt phá nhưng tình hình dần lắng dịu. [[Liên Hợp Quốc|Liên hiệp Quốc]] cũng giúp sức với các dự án [[cứu trợ nhân đạo]] và phổ biến [[nhân quyền]] ở Sudan, làm ổn định xã hội. Vấn đề chưa giải quyết là chủ quyền [[hạt]] [[Abyei]] với nhiều mỏ [[dầu mỏ|dầu thô]]. Cả hai phe Bắc và Nam đều đòi quyền cai trị khu vực này.{{chính|Trưng cầu dân ý miền Nam Sudan năm 2011}}

Sau sáu năm tự trị (2005-2011) miền [[Nam Sudan]] theo Hiệp ước Hòa bình Tổng thể ký ở [[Nairobi]] năm 2005 mở cuộc [[trưng cầu dân ý]] kéo dài một tuần từ [[9 tháng 1|9 Tháng Giêng]] đến [[15 tháng 1|15 Tháng Giêng]] 2011 để quyết định chính thể cho miền Nam. Dân miền Nam muốn bỏ phiếu phải ghi danh. Phòng phiếu cũng mở ở miền Bắc để dân Nam cư trú ở miền Bắc có thể đi bầu. Ở hải ngoại như [[Úc]], [[Canada]], [[Ai Cập]], [[Ethiopia]], [[Kenya]], [[Uganda]], [[Anh]] và [[Hoa Kỳ]] cũng có phòng phiếu để người Nam Sudan lưu vong tham gia.<ref>[http://www.csmonitor.com/World/Africa/2011/0106/Sudan-referendum-101 Sudan Referendum theo ''CS Monitor'']</ref>

Kết quả cuộc trưng cầu dân ý gần 98,83% số phiếu ủng hộ độc lập cho miền Nam. Chính phủ trung ương tuyên bố sẽ chấp nhận quyết định của đại đa số và sẽ xúc tiến bàn giao.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12379431 "South Sudan backs independence - results" theo ''BBC'']</ref>{{chính|Xung đột Darfur}}
[[Tập tin:Darfur map.png|nhỏ|phải|Vùng Darfur]]
Trong khi cuộc Nội chiến Bắc Nam có nhiều triển vọng giải quyết được, vùng [[Darfur]] phía tây bùng cháy dữ dội từ năm 2003 vì tranh chấp bộ tộc. Chính phủ Khartoum cố dùng dân binh để dẹp các bộ tộc nhưng nhóm dân binh "janjawid" do chính phủ tài trợ thay vì tái lập trật tự, lại góp phần cướp phá giết hại nên bị các nước lên án là gây nên [[nạn diệt chủng]] tại Darfur. Số dân [[tị nạn|tỵ nạn]] lên đến hàng triệu người. Số người chết đói, chết vì bệnh tật rất cao.<ref>{{Chú thích web | url = http://www.unicef.org/infobycountry/sudan_darfuroverview.html | tiêu đề = Darfur - overview | tác giả = | ngày = | ngày truy cập = 30 tháng 9 năm 2015 | nơi xuất bản = UNICEF Children's Rights & Emergency Relief Organization | ngôn ngữ = | archive-date = 2019-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190411135329/https://www.unicef.org/infobycountry/sudan_darfuroverview.html | url-status = dead }}</ref> Số dân tràn sang [[Tchad]] cũng đã gây bất ổn chính trị ở nước này.

Cuối năm 2005, [[Tchad]] cho [[tổng động viên]] khi quân phiến loạn ''Rassemblement pour la Démocratie et la Liberté'' do Khartoum ủng hộ dùng vùng biên giới đánh phá quân chính phủ [[N'Djamena]]. Khi thị trấn Adré thuộc Tchad bị uy hiếp, Tchad [[tuyên bố chiến tranh|tuyên chiến]] với Sudan ngày 23/12/2005. Chính phủ Khartoum bác bỏ lời cáo buộc của N'Djamena và phản bác rằng chính quân lực Tchad đã xâm phạm [[không phận]] của Sudan. Tình hình bớt căng thẳng khi hai nước ký hiệp ước đình chiến ngày 3 Tháng 5 năm 2007 tại [[Ả Rập Xê Út]] và tuyên bố sẽ nỗ lực duy trì hòa bình dọc dải biên giới 1.000&nbsp;km.

Trong khi cuộc chiến Bắc Nam Sudan kéo dài thì miền Đông có loạn do các bộ tộc Beja và Rashaida nổi lên chống lại chính phủ Khartoum. Các nhóm này hợp nhất dưới một tổ chức mang tên "Mặt trận Miền Đông" đánh phá ba tỉnh Kassala (Ash Sharqiyah), Al Qadarif và Al Bahr al Ahmar. Chính phủ [[Eritrea]] lúc đầu ủng hộ Mặt trận nhưng đến giữa năm 2005 lại đổi chính sách, hợp tác với chính phủ Khartoum. Với Eritrea làm trung gian, Khartoum và Mặt trận Miền Đông mở cuộc hòa đàm và đến 14 Tháng Mười năm 2006 thì hai bên ký hòa ước ở [[Asmara]]. Theo hòa ước này thì ba tiểu bang Kassala (Ash Sharqiyah), Al Qadarif và Al Bahr al Ahmar cả hai phe, chính phủ trung ương và Mặt trận Miền Đông sẽ chia nhau tài nguyên và quyền lực ở cấp liên bang và tiểu bang.

Ngày 13 tháng 1 năm 2017, Tổng thống Hoa Kỳ [[Barack Obama]] dỡ bỏ nhiều lệnh trừng phạt đối với Sudan và tài sản của chính phủ Sudan ở nước ngoài. Ngày 6 tháng 10 năm 2017, [[Donald Trump]] dỡ bỏ những lệnh trừng phạt còn lại đối với Sudan.<ref>{{Chú thích báo |last1=Wadhams |first1=Nick |last2=Gebre |first2=Samuel |date=6 October 2017 |title=Trump Moves to Lift Most Sudan Sanctions |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-10-06/u-s-lifting-most-sudan-sanctions-on-progress-in-terrorism-fight |access-date=6 October 2017 |work=Bloomberg Politics}}</ref>

==== Cách mạng Sudan 2019 và chính phủ chuyển tiếp ====

==== Đảo chính 2021 và chế độ al-Burhan ====
Ngày 21 tháng 9 năm 2021, chính phủ Sudan tuyên bố bắt giữ 40 sĩ quan quân đội vì tham gia một cuộc đảo chính bất thành.<ref name="bbc.com"/><ref>{{Chú thích web |author=Nima Elbagir and Yasir Abdullah |date=21 September 2021 |title=Sudan foils coup attempt and 40 officers arrested, senior officials say |url=https://www.cnn.com/2021/09/21/africa/sudan-failed-coup-attempt-intl-hnk/index.html |access-date=21 September 2021 |website=CNN}}</ref>

Ngày 25 tháng 10 năm 2021, Tướng [[Abdel Fattah al-Burhan]] tiến hành một cuộc đảo chính thành công lật đổ chính phủ thường dân  và tuyên bố tình trạng khẩn cấp.<ref>{{Chú thích web |title=Sudan's civilian leaders arrested – reports |url=https://www.msn.com/en-us/news/world/sudan-s-civilian-leaders-arrested-reports/ar-AAPUVmO |website=www.msn.com}}</ref><ref>{{Chú thích báo |date=25 October 2021 |title=Sudan Officials Detained, Communication Lines Cut in Apparent Military Coup |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-10-25/sudanese-gov-t-officials-detained-group-sees-apparent-coup |work=Bloomberg.com |language=en}}</ref><ref>{{Chú thích báo |date=25 October 2021 |title=Sudan's civilian leaders arrested amid coup reports |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-59033142 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref><ref>{{Chú thích web |last=Magdy |first=Samy |title=Gov't officials detained, phones down in possible Sudan coup |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/sudanese-govt-officials-detained-group-sees-apparent-coup-80763796 |website=ABC News |language=en}}</ref> Burhan trở thành nguyên thủ quốc gia trên thực tế của Sudan và thành lập một chính phủ quân quản mới vào ngày 11 tháng 11 năm 2021.<ref name="al Jazeera 11/2021">{{Chú thích báo |date=11 November 2021 |title=Sudan army chief names new governing Sovereign Council |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/11/11/sudan-army-chief-issues-a-decree-for-new-sovereign-council |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321000037/https://www.aljazeera.com/news/2021/11/11/sudan-army-chief-issues-a-decree-for-new-sovereign-council |archive-date=21 March 2023 |access-date=20 March 2023 |work=[[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]}}</ref>

Ngày 2 tháng 1 năm 2022, Hamdok tuyên bố từ chức thủ tướng sau một trong những vụ đàn áp biểu tình đẫm máu nhất ở Sudan.<ref>{{Chú thích web |title=Sudan PM Abdalla Hamdok resigns after deadly protest |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/1/2/sudan-pm-abdalla-hamdok-resigns-after-deadly-protest |access-date=2 January 2022 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref> [[Osman Hussein (politician)|Osman Hussein]] kế nhiệm Hamdok làm thủ tướng.<ref>{{Chú thích web |date=20 February 2022 |title=Sudan's Burhan forms caretaker government |url=https://sudantribune.com/article254282/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124205401/https://sudantribune.com/article254282/ |archive-date=24 January 2022 |access-date=19 February 2022 |website=sudantribune.com}}</ref><ref>{{Chú thích web |title=Acting Council of Ministers Approves General Budget for Year 2022 |url=https://www.msn.com/en-xl/africa/other/acting-council-of-ministers-approves-general-budget-for-year-2022/ar-AASYiyW |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219211159/https://www.msn.com/en-xl/africa/other/acting-council-of-ministers-approves-general-budget-for-year-2022/ar-AASYiyW |archive-date=19 February 2022 |access-date=19 February 2022 |website=MSN}}</ref> Tính đến tháng 3 năm 2022, hơn 1.000 người bao gồm 148 trẻ em đã bị bắt giam vì phản đối cuộc đảo chính, 25 người cáo buộc bị hiếp dâm<ref name=":2">{{Chú thích web |last=Bachelet |first=Michelle |date=7 March 2022 |title=Oral update on the situation of human rights in the Sudan – Statement by United Nations High Commissioner for Human Rights |url=https://reliefweb.int/report/sudan/oral-update-situation-human-rights-sudan |access-date=22 March 2022 |website=ReliefWeb/ 49th Session of the UN Human Rights Council |language=en}}</ref> và 87 người đã thiệt mạng<ref>{{Chú thích web |last=Associated Press |date=18 March 2022 |title=Sudan group says 187 wounded in latest anti-coup protests |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/sudan-group-187-wounded-latest-anti-coup-protests-83523107 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220318093526/https://abcnews.go.com/International/wireStory/sudan-group-187-wounded-latest-anti-coup-protests-83523107 |archive-date=18 March 2022 |access-date=22 March 2022 |website=ABC News |language=en}}</ref> bao gồm 11 trẻ em.<ref name=":2" />

==== Nội chiến (2023 – hiện tại) ====

== Địa lý ==
{{main|Địa lý Sudan}}

Sudan nằm ở Đông Phi, Bắc giáp [[Ai Cập]], Đông Bắc giáp [[biển Đỏ]], Đông giáp [[Eritrea]] và [[Ethiopia]], Tây giáp [[Tchad]], [[Libya]] và [[Cộng hòa Trung Phi]], Nam giáp [[Nam Sudan]].

Sudan là nước có diện tích lớn thứ ba [[châu Phi]]. Toàn bộ vùng cao nguyên (300m đến 1.200m) rộng lớn thoải dần từ Nam đến Bắc và được bao quanh bởi một vài khối núi vùng ngoại vi ở phía Tây (vùng núi [[Darfour]]; Djebel Marra, 3.088 m), ở phía Đông Bắc ven biển Đỏ (Djchel Erba, 2.217 m; Djehel Oda, 2.259 m).

Phần lớn dân cư tập trung ở các vùng hợp lưu của [[sông Nin Trắng|sông Nile Trắng]] và [[sông Nin Xanh|sông Nile Xanh]]. Ở phía Bắc, các vùng sa mạc gợn sóng nối tiếp với các [[đồng cỏ]]. Tài nguyên thiên nhiên ở Sudan gồm có [[dầu mỏ]], quặng [[sắt]] (trữ lượng nhỏ), [[đồng]], [[kẽm]], [[crom]], [[wolfram|tungsten]], [[mica]], [[vàng]], [[bạc]], [[thủy điện]].
[[Tập_tin:Koppen-Geiger_Map_SDN_present.svg|nhỏ|Bản đồ [[phân loại khí hậu Köppen]] của Sudan]]
Khí hậu ở Sudan nằm trong vùng khí hậu [[hoang mạc|sa mạc]] khô và nóng. Do phần lớn lãnh thổ là [[sa mạc Sahara]] nên Sudan thiếu nguồn nước tự nhiên nghiêm trọng; ô nhiễm nước gây nguy hại cho sức khỏe con người; đất bị xói mòn; sa mạc hóa; nạn săn bắt thái quá đe dọa các loài thú rừng.

== Chính trị ==
{{main|Chính trị Sudan}}
[[Elections in Sudan|Cuộc bầu cử gần đây nhất tại Sudan]] được tổ chức vào [[2015 Sudanese general election|năm 2015]]. Sudan chính thức là một nhà nước [[cộng hòa Hồi giáo]] liên bang chuyên chế cho đến tháng 4 năm 2019, khi Tổng thống [[Omar al-Bashir]] bị lật đổ trong [[Đảo chính Sudan 2019|một cuộc đảo chính quân sự]] do Phó Tổng thống [[Ahmed Awad Ibn Auf]] cầm đầu. Ibn Auf thành lập [[Hội đồng quân sự chuyển tiếp]] làm [[chính phủ quân quản]] lâm thời, đình chỉ [[Constitution of Sudan|Hiến pháp]] và giải tán Quốc hội. Tuy nhiên, ông từ chức chỉ sau một ngày và giao quyền lại cho [[Abdel Fattah al-Burhan]]. Ngày 4 tháng 8 năm 2019, đại diện của Hội đồng quân sự chuyển tiếp và Lực lượng Tự do và Thay đổi ký Tuyên bố Hiến pháp mới. Ngày 21 tháng 8 năm 2019, [[Hội đồng Chủ quyền Chuyển tiếp]] gồm 11 thành viên thay thế Hội đồng quân sự chuyển tiếp làm nguyên thủ quốc gia tập thể của Sudan và chức vụ thủ tướng được thiết lập như người đứng đầu chính phủ. Năm 2023, Sudan là quốc gia [[Democracy in Africa|kém dân chủ thứ 6 tại châu Phi]].<ref name="vdem_dataset">{{Chú thích web |last=V-Dem Institute |date=2023 |title=The V-Dem Dataset |url=https://www.v-dem.net/data/the-v-dem-dataset/ |access-date=14 October 2023}}</ref> Tháng 4 năm 2025, trước bối cảnh [[Nội chiến Sudan (2023–nay)|nội chiến Sudan]], Lực lượng Hỗ trợ nhanh và những đồng minh thành lập [[Government of Peace and Unity|Chính phủ Hòa bình và Đoàn kết]] tại khu vực dưới quyền kiểm soát của họ.<ref>{{Chú thích web |last= |date=18 February 2025 |title=Sudan's militia backed factions agree to form parallel govts |url=https://www.capitalfm.co.ke/news/2025/02/sudans-militia-backed-factions-agree-to-form-parallel-govts/ |access-date=16 April 2025 |website=Capital News |language=en-US}}</ref><ref>{{Chú thích web |date=16 April 2025 |title=Sudan crisis: RSF paramilitaries declare rival government |url=https://www.bbc.com/news/articles/cgrgqjq8ynzo |access-date=16 April 2025 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref>

=== Quan hệ quốc tế ===
{{main|Quan hệ ngoại giao của Sudan}}
Sudan thực hiện chính sách đối ngoại độc lập, không liên kết; có quan hệ tốt với các nước [[Đông Âu]], [[Nga]], [[Ả Rập]], [[châu Phi]], [[Iran]] và [[Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa|Trung Quốc]]. [[Trung Quốc]] có nhiều đầu tư lớn vào cơ sở hạ tầng và [[dầu mỏ]] tại Sudan.
 
[[Hoa Kỳ|Mỹ]] xếp Sudan vào "danh sách các nhà nước khủng bố"; áp đặt luật cấm vận kinh tế hoàn toàn với Sudan ngày [[3 tháng 11]] năm [[1997]]; lệnh bắt Tổng thống Sudan của [[Tòa án Hình sự Quốc tế]] ngày [[4 tháng 3]] năm [[2009]] được [[Hoa Kỳ|Mỹ]], [[Pháp]], [[Anh]], [[Đức]] ủng hộ. Tuy nhiên, ngày 24/11/2017, Mỹ gỡ bỏ cấm vận đối với Sudan.

Sudan là thành viên của [[Liên Hợp Quốc]], [[Liên minh châu Phi]] ([[Au|AU]]), [[Tổ chức Hội nghị Hồi giáo]] ([[OIC]]), [[Quỹ Tiền tệ Quốc tế|Quỹ tiền tệ quốc tế]] (IMF), quan sát viên của [[Tổ chức Thương mại Thế giới|Tổ chức thương mại thế giới]] ([[Tổ chức Thương mại Thế giới|WTO]])...

Sudan có quan hệ đặc biệt với [[Trung Quốc]], là quốc gia đầu tư chính vào công nghiệp dầu khí của Sudan.

Trong lịch sử, [[Liên Xô]] đã giữ mối quan hệ mật thiết với Sudan. Nhưng khi Liên Xô tan rã, [[Tổng thống Nga]] đầu tiên [[Boris Nikolayevich Yeltsin]] đã cáo buộc Sudan "phạm tội ác nhân loại dã man", và ủng hộ trừng phạt Sudan. Đến năm 2000, Tổng thống [[Vladimir Vladimirovich Putin]] đã cố thiết lập lại quan hệ, song sự thiếu quan tâm của Nga với Sudan khiến Sudan vẫn nghi kỵ với Nga.

=== Nhân quyền ===
{{main|Nhân quyền tại Sudan}}
Từ năm 1983, gần hai triệu người Sudan đã thiệt mạng vì nội chiến và [[nạn đói]].<ref>{{Chú thích web |author=U.S. Committee for Refugees |author-link=U.S. Committee for Refugees and Immigrants |date=April 2001 |title=Sudan: Nearly 2 Million Dead as a Result of the World's Longest Running Civil War |url=http://www.refugees.org/news/crisis/sudan.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20041210024759/http://www.refugees.org/news/crisis/sudan.htm |archive-date=10 December 2004 |access-date=10 December 2004}}</ref> Ước tính lên đến 200.000 người bị bắt làm nô lệ trong [[Nội chiến Sudan thứ hai]].<ref>{{Chú thích web |date=7 September 2001 |title=CSI highlights 'slavery and manifestations of racism' |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/25987/sudan-csi-highlights-%E2%80%9Cslavery-and-manifestations-racism%E2%80%9D |work=[[The New Humanitarian]]}}</ref>

Năm 2005, [[Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc]] đã chấp thuận nghị quyết số 1593 đề nghị đưa tình hình ở Darfur ra trước [[Tòa án Hình sự Quốc tế]], họp tại [[Den Haag]], để tìm nguyên nhân và trách nhiệm về những tội ác đã đưa đến cái chết của khoảng 300.000 người và khiến hơn 2 triệu người khác phải thất tán, kể từ năm 2003. Tháng 7 năm 2008, Trưởng ban công tố [[tòa án Hình sự Quốc tế]], còn gọi tắt là ICC, đã trình bày với hội đồng gồm 3 thẩm phán các bằng chứng cáo buộc Tổng thống Bashir về trách nhiệm có liên quan đến 10 cáo trạng về diệt chủng, các tội ác đối với nhân loại và các tội ác chiến tranh, đồng thời yêu cầu tòa công bố trát bắt ông Bashir.<ref>[http://www.voanews.com/vietnamese/ngày 15 tháng 7 năm 2008-voa10.cfm Sudan bác bỏ cáo buộc diệt chủng nhắm vào ông Bashir], VOA 15/07/2008</ref> Phát ngôn viên Bộ ngoại giao [[Trung Quốc]] Lưu Kiến Siêu nói rằng Bắc Kinh vẫn duy trì quan hệ thân hữu với Sudan và rất lo ngại về các cáo trạng vừa kể và Trung Quốc (là quốc gia đầu tư chính vào công nghiệp dầu khí của Sudan) cũng phủ nhận một bản tin của đài BBC nói rằng Trung Quốc đã vi phạm một lệnh cấm vận vũ khí áp dụng đối với Sudan.<ref>[http://www.voanews.com/vietnamese/ngày 15 tháng 7 năm 2008-voa20.cfm Trung Quốc lo ngại về các cáo trạng của ICC nhắm vào TT Sudan], VOA 15/07/2008</ref>

=== Phân cấp hành chính ===
[[Tập tin:Map of Sudan (New).jpg|nhỏ|Bản đồ hành chính Sudan]]
{{main|Phân cấp hành chính Sudan}}
Sudan được chia làm 17 bang, các bang này lại chia tiếp thành 133 quận.

{{columns |width=12em
| col1 =
* [[Al Jazirah, Sudan|Al Jazirah]]
* [[Al Qadarif (bang)|Al Qadarif]]
* [[Nin Xanh (bang)|Nin Xanh]]
* [[Trung Darfur]]
* [[Đông Darfur]]
* [[Kassala (bang)|Kassala]]
| col2 =
* [[Khartoum (bang)|Khartoum]]
* [[Bắc Darfur]]
* [[Bắc Kordofan]]
* [[Bang Bắc, Sudan|Bắc]]
* [[Bang Biển Đỏ, Sudan|Biển Đỏ]]
* [[Sông Nile, Sudan|Sông Nile]]
| col3 =
* [[Sennar (bang)|Sennar]]
* [[Nam Darfur]]
* [[Nam Kordofan]]
* [[Tây Darfur]]
* [[Nile Trắng, Sudan|Nile Trắng]]
}}

Ngoài các tiểu bang, còn có các cơ quan hành chính khu vực được thành lập theo thỏa thuận hòa bình giữa chính phủ trung ương và các nhóm nổi dậy.

*Các khu vực Darfur được thành lập theo Hiệp định hòa bình Darfur để hoạt động như một cơ quan điều phối cho các bang tạo nên các khu vực Darfur.
*Hội đồng Điều phối Đông Sudan được thành lập theo Hiệp định hòa bình Đông Sudan giữa Chính phủ Sudan và phiến quân Mặt trận phía Đông để hoạt động như một cơ quan điều phối cho ba tiểu bang phía đông.
*Khu vực [[Abyei]], nằm trên biên giới giữa Nam Sudan và Cộng hòa Sudan, hiện đang có một tình trạng hành chính đặc biệt và được quản lý bởi một cơ quan trong khu vực Abyei. Đó là do cuộc trưng cầu dân ý vào năm 2011 về việc có nên tham gia một Nam Sudan độc lập hoặc vẫn là một phần của nước Cộng hòa Sudan.

== Kinh tế ==
{{main|Kinh tế Sudan}}
[[Tập_tin:GDP_per_capita_development_in_Sudan.svg|nhỏ|GDP bình quân đầu người của Sudan]]
Năm 2010, Sudan là nền kinh tế phát triển nhanh thứ 17 trên thế giới<ref>{{Chú thích web |date=20 October 2009 |title=Economy |url=http://www.goss-online.org/magnoliaPublic/en/about/economicalsummary.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713221231/http://www.goss-online.org/magnoliaPublic/en/about/economicalsummary.html |archive-date=13 July 2011 |publisher=Government of South Sudan}}</ref> chủ yếu dựa trên lợi nhuận dầu mỏ, bất chấp những lệnh trừng phạt quốc tế.<ref>{{Chú thích báo |author=Gettleman, Jeffrey |author-link=Jeffrey Gettleman |date=24 October 2006 |title=Sudanese civil war? Not Where the Oil Wealth Flows |url=https://www.nytimes.com/2006/10/24/world/africa/24sudan.html |url-access=registration |access-date=24 May 2010 |work=The New York Times}}</ref> Sau khi [[Nam Sudan]] ly khai khỏi Sudan,<ref>{{Chú thích web |title=Sudan Economic Outlook |url=http://www.afdb.org/en/countries/east-africa/sudan/sudan-economic-outlook/ |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620030550/http://www.afdb.org/en/countries/east-africa/sudan/sudan-economic-outlook/ |archive-date=20 June 2013 |publisher=African Development Bank}}</ref> nền kinh tế Sudan rơi vào tình trạng [[đình lạm]], tốc độ tăng trưởng GDP giảm xuống 3,4% vào năm 2014, 3,1% vào năm 2015 và dự kiến giảm xuống 3,7% vào năm 2016, trong khi tỷ lệ lạm phát tăng lên 21.8% {{as of|2015|lc=y}}.<ref>{{Chú thích web |date=29 March 2019 |title=Sudan Economic Outlook |url=http://www.afdb.org/en/countries/east-africa/sudan/sudan-economic-outlook/ |publisher=African Development Bank}}</ref> GDP của Sudan giảm từ 123 tỷ đô la Mỹ vào năm 2017 xuống 40,8 tỷ đô la Mỹ vào năm 2018.<ref>{{Chú thích web |title=GDP (current US$) – Sudan &#124; Data |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=SD&view=chart |website=data.worldbank.org}}</ref>

Cơ cấu kinh tế của Sudan bị xáo trộn do cuộc nội chiến hoành hành ở miền Nam có đa số người [[Kitô giáo]] da đen chống lại sự cai trị của người [[Hồi giáo]] ở miền Bắc. Các nước [[Thế giới phương Tây|Phương Tây]] và một số nước [[Ả Rập]] ôn hòa đã đình chỉ những khoản trợ giúp, nợ nước ngoài gia tăng chồng chất.

Sản phẩm công nghiệp gồm có: [[dầu mỏ]], [[bông vải]], hàng dệt, [[xi măng]], [[dầu ăn]], [[đường]], [[xà phòng]], giày dép, [[dầu tinh lọc]], [[dược phẩm]], [[vũ khí]], [[ô tô]] và [[xe tải|xe vận tải]] nhẹ.

Sản phẩm nông nghiệp gồm có: [[Bông vải]], [[lúa mì]], [[lúa miến]], [[lạc]], [[kê]], [[vừng]], [[mía]], [[sắn]], [[khoai lang]], [[chuối]], [[chi Xoài|xoài]], [[đu đủ]], [[gôm Ả Rập]], [[cừu nhà|cừu]], gia súc.

Trong năm 2010, Sudan đã được coi là nền kinh tế đứng hàng thứ 17 trong các nước có nền kinh tế phát triển nhanh nhất trên thế giới và sự phát triển nhanh chóng của đất nước chủ yếu từ lợi nhuận dầu ngay cả khi phải đối mặt với các lệnh trừng phạt quốc tế năm 2006. Vì sự ly khai của Nam Sudan, trong đó có hơn 80% giếng dầu của Sudan, dự báo kinh tế cho Sudan vào năm 2011 và xa hơn nữa là không chắc chắn.<ref>{{Chú thích web | url = http://www.nytimes.com/2006/10/24/world/africa/24sudan.html?_r=0 | tiêu đề = Log In | tác giả = | ngày = | ngày truy cập = 30 tháng 9 năm 2015 | nơi xuất bản = | ngôn ngữ = }}</ref>

Ngay cả với lợi nhuận dầu trước khi sự ly khai của Nam Sudan, Sudan vẫn còn phải đối mặt với các vấn đề kinh tế lớn và sự phát triển của nó vẫn còn chưa chắc chắn. Trong mọi trường hợp, nền kinh tế ở Sudan đã được phát triển từ hơn mười năm qua, và theo báo cáo của [[Ngân hàng Thế giới]] tăng trưởng GDP năm 2010 là 5,2% so với 4,2% năm 2009.<ref>U.S. Central Intelligence Agency. ISSN 1553-8133. Truy cập ngày 10 tháng 7 năm 2011.</ref> Sự tăng trưởng này là duy trì ngay cả trong cuộc khủng hoảng ở Darfur và giai đoạn độc lập tự chủ của Nam Sudan.<ref>{{Chú thích web | url = http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/06/2011621161012959115.html | tiêu đề = South Sudan gets ready for independence | tác giả = | ngày = | ngày truy cập = 30 tháng 9 năm 2015 | nơi xuất bản = | ngôn ngữ = }}</ref>

== Nhân khẩu ==
{{main|Nhân khẩu Sudan}}
=== Dân số ===
[[Tập_tin:Sudan_2010_population_density2.png|nhỏ|Mật độ dân số ước tính của Sudan vào năm 2010, bao gồm lãnh thổ của Nam Sudan]]
Trong điều tra dân số của Sudan năm 2008, dân số của miền Bắc, Tây và Đông Sudan được ghi nhận là hơn 30 triệu.<ref>{{Chú thích web | url = http://www.reuters.com/article/2009/05/21/ozatp-sudan-census-idAFJOE54K0CR20090521?sp=true | tiêu đề = Southerners dismiss Sudan pre-poll census count | tác giả = | ngày = | ngày truy cập = 30 tháng 9 năm 2015 | nơi xuất bản = Reuters | ngôn ngữ = | archive-date = ngày 7 tháng 1 năm 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140107152556/http://www.reuters.com/article/2009/05/21/ozatp-sudan-census-idAFJOE54K0CR20090521?sp=true }}</ref> Điều này khiến các ước tính hiện tại của dân số Sudan sau khi sự ly khai của Nam Sudan ít hơn 30 triệu người. Đây là một sự gia tăng đáng kể trong hai thập kỷ qua như điều tra dân số năm 1983 đưa tổng dân số của Sudan, bao gồm cả Nam Sudan ngày nay, tại thời điểm lúc đó là 21,6 triệu.<ref>{{Chú thích web | url = http://countrystudies.us/sudan/34.htm | tiêu đề = Sudan | tác giả = | ngày = | ngày truy cập = 30 tháng 9 năm 2015 | nơi xuất bản = | ngôn ngữ = }}</ref> Dân số của thành phố Khartoum phát triển nhanh chóng và được ghi nhận là 5,2 triệu.

Mặc dù là một quốc gia có nhiều người dân đi tỵ nạn ở nước khác, nhưng Sudan cũng là nước có người tỵ nạn. Theo khảo sát người tị nạn Thế giới 2008, được xuất bản bởi Ủy ban Hoa Kỳ về người tị nạn và nhập cư, 310.500 người tị nạn sống ở Sudan năm 2007. Phần lớn số này đến từ [[Eritrea]] (240.400 người), [[Chad]] (45.000), [[Ethiopia]] (49.300) và [[Cộng hòa Trung Phi]] (2500). Cao ủy Liên Hợp Quốc về người tị nạn trong năm 2007 buộc phải trục xuất ít nhất 1.500 người tị nạn.

=== Dân tộc ===
[[Người Ả Rập]] ước tính chiếm khoảng 70% dân số Sudan.<ref>{{Chú thích web | url = http://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/su.html | tiêu đề = CIA Site Redirect — Central Intelligence Agency | tác giả = | ngày = | ngày truy cập = 30 tháng 9 năm 2015 | nơi xuất bản = | ngôn ngữ = | archive-date = 2014-06-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140627221450/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/su.html | url-status = dead }}</ref> Những nhóm dân tộc khác là Arabized sống ở khu vực Nubia theo [[Giáo hội Công giáo Coptic]] và người [[Beja]].<ref>{{Chú thích web |url=http://www.sudanupdate.org/REPORTS/PEOPLES/COPTS.HTM |title=Bản sao đã lưu trữ |access-date=2013-07-23 |archive-date=2001-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010318233019/http://www.sudanupdate.org/REPORTS/PEOPLES/COPTS.HTM |url-status=dead }}</ref>

Sudan hiện có 597 [[bộ lạc]] nói hơn 400 ngôn ngữ khác nhau và tiếng địa phương.<ref>Bechtold, Peter R. (1991). Voll, John, ed. More Turbulence in Sudan in Sudan: State and Society in Crisis. Boulder, CA: Westview Press. p. 1.</ref> Người Ả Rập đến nay là nhóm dân tộc lớn nhất ở Sudan. Họ gần như hoàn toàn theo [[Hồi giáo]], trong khi phần lớn nói [[tiếng Ả Rập]] Sudan, một số bộ tộc [[Ả Rập]] khác nói tiếng địa phương khác nhau như bộ tộc Awadia, Fadnia và Bani Arak nói tiếng Ả Rập Najdi và các bộ lạc Rufa'a, Bani Hassan, Al-Ashraf, Kinanah và Rashaida tiếng Ả Rập Hejazi. Ngoài ra, các bang miền Tây có các nhóm dân tộc khác, trong khi một vài [[người Bedouin]] của bang phía bắc Rizeigat.

Người Ả Rập sống ở miền Bắc và miền Đông chủ yếu là những người di cư từ [[bán đảo Ả Rập]] và một số người dân bản địa đã có từ trước của Sudan, đặc biệt là những người Nubian, cùng chia sẻ một lịch sử chung với Ai Cập và Beja. Ngoài ra, một vài bộ tộc Ả Rập tiền Hồi giáo tồn tại ở Sudan từ trước đó di cư vào khu vực từ Tây Arabia, mặc dù hầu hết người Ả Rập ở Sudan ngày nay di cư từ sau [[thế kỷ XII]].<ref>Almshaheer.com. Truy cập ngày 31 tháng 5 năm 2013.</ref>

Phần lớn các bộ tộc Ả Rập ở Sudan di cư vào Sudan trong thế kỷ XII, họ kết hôn với người dân Nubian và bản địa châu Phi và giới thiệu Hồi giáo đến các dân tộc này.<ref>{{Chú thích web | url = http://books.google.com.vn/books?id=ZSDBkKgNgx8C&pg=PA16&dq=jaalin&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false | tiêu đề = Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland | tác giả = | ngày = | ngày truy cập = 30 tháng 9 năm 2015 | nơi xuất bản = Google Books | ngôn ngữ = }}</ref>

Chung với nhiều phần còn lại của [[thế giới Ả Rập]], quá trình Ả Rập hóa ở Sudan từ những cuộc di cư Ả Rập sau thế kỷ XII đã dẫn đến sự thống trị của tiếng Ả Rập và các khía cạnh của [[văn hóa Ả Rập]], dẫn đến sự thay đổi lớn của Sudan và đã để lại một bản sắc dân tộc Ả Rập ngày hôm nay. Quá trình này được đẩy mạnh bởi cả hai sự lây lan là Hồi giáo và di cư đến Sudan của phả hệ người Ả Rập từ bán đảo Ả Rập, và hôn nhân của họ với người dân bản địa.

Sudan cũng bao gồm rất nhiều các bộ lạc không nói tiếng Ả Rập, chẳng hạn như [[Masalit]], [[Zagawa]], [[Fulani]], Bắc Nubia, [[Nuba]], và [[Bija]].

=== Tôn giáo ===
[[Tập tin:Minaret S.jpg|nhỏ|Một thánh đường Hồi giáo ở Bắc Sudan]]
{{main|Tôn giáo ở Sudan}}
{{Bar box
|title=Tôn giáo tại Sudan<ref name=CWF>{{chú thích web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html?countryName=Sudan&countryCode=SU®ionCode=af&#SU|title=The World Factbook|work=cia.gov|ngày truy cập=2021-10-24|archive-date = ngày 17 tháng 8 năm 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170817082142/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html?countryName=Sudan&countryCode=SU%C2%AEionCode=af&#SU|url-status=dead}}</ref>
|titlebar=#ddd
|left1=tôn giáo
|right1=tỷ lệ
|float=left
|bars=
{{Bar percent|Hồi giáo|Green|97}}
{{Bar percent|Tín ngưỡng|Brown|1.5}}
{{Bar percent|Cơ đốc giáo|Blue|1.5}}
}}
Có 97% dân số tuân thủ [[Hồi giáo]].<ref>{{Chú thích web |url=http://www.sd.undp.org/sudan%20overview.htm |ngày truy cập=2013-07-23 |tựa đề=Bản sao đã lưu trữ |archive-date = ngày 5 tháng 6 năm 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120605132439/http://www.sd.undp.org/sudan%20overview.htm }}</ref> Hầu hết là người [[Hồi giáo Sunni]]. Một số ít người theo [[Hồi giáo Shia]] hoặc [[Sufism]]. Ngoài ra còn có [[Giáo hội Công giáo Coptic]] và [[Chính Thống giáo|Chính Thống giáo Hy Lạp]] ở Khartoum và các thành phố khác ở phía Bắc.

Ngoài ra còn có các cộng đồng Chính Thống giáo Ethiopia và Eritrea ở Khartoum và phía tây Sudan, phần lớn là những người tị nạn và người di cư từ vài thập kỷ qua. Nhóm [[Kitô giáo]] khác nhỏ hơn trong nước bao gồm Giáo hội Công giáo Phi châu bản địa, Giáo hội Tông Đồ Armenia, Giáo hội Sudan của Chúa Kitô, Giáo hội Nội vụ Sudan, [[Nhân chứng Jehovah]], [[Phong trào Ngũ Tuần]], [[Tin Lành]] phái Presbyterian Church (ở miền Bắc). Tôn giáo đóng một vai trò trong việc chia rẽ chính trị của đất nước. Hồi giáo đã thống trị hệ thống chính trị và kinh tế của đất nước kể từ khi độc lập.

=== Giáo dục ===
{{main|Giáo dục ở Sudan}}
Giáo dục phổ cập bắt buộc và miễn phí 6 năm, tuy nhiên vẫn chưa thực hiện được (do nội chiến và thiếu thốn phương tiện). Ở miền Bắc và miền Trung, chỉ có khoảng 1/2 số trẻ em đến tuổi được đến trường. 3/4 khu vực có trường tiểu học và 1/5 khu vực có trường trung học. Sudan có một trường đại học ở thủ đô [[Khartoum]].

== Văn hóa ==
{{main|Văn hóa Sudan}}

== Ghi chú ==
{{Ghi chú}}

== Tham khảo ==
{{Tham khảo|30em}}

== Thư mục ==
=== Sách ===
* [[Winston Churchill|Churchill, Winston]] (1899; 2000). ''[[The River War|The River War — An Historical Account of the Reconquest of the Soudan]]''. [[Carroll & Graf Publishers]] ([[Thành phố New York|New York City]]). ISBN 978-0-7867-0751-5.
* [[Paul Clammer|Clammer, Paul]] (2005). ''Sudan — The Bradt Travel Guide''. [[Bradt Travel Guides]] ([[Chalfont St. Peter]]); [[Globe Pequot Press]]. ([[Guilford, Connecticut]]). ISBN 978-1-84162-114-2.
* Evans-Pritchard, Blake; Polese, Violetta (2008). ''Sudan — The City Trail Guide''. [[City Trail Publishing]]. ISBN 978-0-9559274-0-9.
* Fadlalla, Mohamed H. (2005). ''The Problem of Dar Fur'', [[iUniverse]] ([[Thành phố New York|New York City]]). ISBN 978-0-595-36502-9.
* Fadlalla, Mohamed H. (2004). ''Short History Of Sudan''. [[iUniverse]] ([[Thành phố New York|New York City]]). ISBN 978-0-595-31425-6.
* Fadlalla, Mohamed H. (2007). ''UN Intervention in Dar Fur'', [[iUniverse]] ([[Thành phố New York|New York City]]). ISBN 978-0-595-42979-0.
* Jok, Jok Madut (2007). ''Sudan — Race, Religion and Violence''. [[Oneworld Publications]] ([[Oxford]]). ISBN 978-1-85168-366-6.
* [[Godfrey Mwakikagile|Mwakikagile, Godfrey]] (2001). ''Slavery in Mauritania and Sudan — The State Against Blacks'', in ''The Modern African State — Quest for Transformation''. [[Nova Science Publishers]] ([[Huntington, New York]]). ISBN 978-1-56072-936-5.
* O'Fahey, Rex Seán; Spauling, Jay Lloyd (1974). ''Kingdoms of the Sudan''. [[Methuen Publishing]] ([[Luân Đôn]]). ISBN 978-0-416-77450-4. Covers [[Sennar (sultanate)|Sennar]] và [[Darfur]].
*Peterson, Scott (2001). ''Me Against My Brother — At War in Somalia, Sudan and Rwanda — A Journalist Reports from the Battlefields of Africa''. [[Routledge]] ([[Luân Đôn]]; [[Thành phố New York|New York City]]). ISBN 978-0-203-90290-5.
* [[Gérard Prunier|Prunier, Gérard]] (2005). ''Darfur — The Ambiguous Genocide''. [[Cornell University Press]] ([[Ithaca, New York]]). ISBN 978-0-8014-4450-0.
* Welsby, Derek A. (2002). ''The Medieval Kingdoms of Nubia — Pagans, Christians and Muslims Along the Middle Nile''. [[British Museum Press]] ([[Luân Đôn]]). ISBN 978-0-7141-1947-2.
* Zilfū, ʻIṣmat Ḥasan (translation: Clark, Peter) (1980). ''Karari — The Sudanese Account of the Battle of Omdurman''. [[Frederick Warne & Co]] ([[Luân Đôn]]). ISBN 978-0-7232-2677-2.
=== Bài viết ===
* "Quo Vadis bilad as-Sudan? The Contemporary Framework for a National Interim Constitution". ''Law in Africa'' ([[Köln]]; 2005). Vol. 8, pp.&nbsp;63–82. {{ISSN|1435-0963}}.

== Liên kết ngoài ==
{{Liên kết tới các dự án khác|voy=Sudan|v=no|n=no|s=no|b=no|c=السودان / Sudan}}
* [http://www.sudan.gov.sd/en Chính quyền Sudan] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205093645/www.sudan.gov.sd/en |date = ngày 5 tháng 12 năm 2012}}(trang chính thức)
* [http://www.presidency.gov.sd/en/ President of Sudan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511083911/http://www.presidency.gov.sd/en/ |date = ngày 11 tháng 5 năm 2011}}
* {{dmoz|Regional/Africa/Sudan}}
* {{Wikiatlas|Sudan}}
* {{osmrelation-inline|192789}}
* {{CIA World Factbook link|su|Sudan}}

{{Châu Phi}}
{{Liên đoàn Ả Rập}}
{{Liên minh châu Phi}}
{{OIC}}
{{Kiểm soát tính nhất quán}}

[[Thể loại:Sudan| ]]
[[Thể loại:Quốc gia thành viên Liên đoàn Ả Rập]]
[[Thể loại:Quốc gia và vùng lãnh thổ nói tiếng Anh]]
[[Thể loại:Quốc gia và vùng lãnh thổ nói tiếng Ả Rập]]
[[Thể loại:Quốc gia châu Phi]]
[[Thể loại:Quốc gia thành viên của Liên Hợp Quốc]]
[[Thể loại:Quốc gia Bắc Phi]]
[[Thể loại:Quốc gia Đông Phi]]
[[Thể loại:Cộng hòa liên bang]]
[[Thể loại:Nước kém phát triển]]
[[Thể loại:Quốc gia thành viên Tổ chức Hợp tác Hồi giáo]]
[[Thể loại:Quốc gia thành viên Liên minh châu Phi]]
[[Thể loại:Quốc gia Sahara]]
[[Thể loại:Chế độ độc tài quân sự]]
[[Thể loại:Khởi đầu năm 1956 ở châu Phi]]
[[Thể loại:Quốc gia và vùng lãnh thổ khởi đầu năm 1956]]