Xem mã nguồn của Suy thượng thận

{{About|tình trạng suy thượng thận mạn tính được y văn công nhận|thuật ngữ sử dụng trong y hoc thay thế|Mệt mỏi thượng thận}}{{Infobox medical condition (new)
| name            = Suy thượng thận
| synonyms        = Suy tuyến thượng thận, suy vỏ thượng thận, suy tuyến vỏ thượng thận, hạ cortisol
| image           = Illu adrenal gland.jpg
| caption         = Tuyến thượng thận
| field           = [[Khoa nội tiết]]
| symptoms        =
| complications   =
| onset           =
| duration        =
| types           =
| causes          =
| risks           =
| diagnosis       =
| differential    =
| prevention      =
| treatment       =
| medication      =
| prognosis       =
| frequency       =
| deaths          =
}}
'''Suy thượng thận''' (hay '''suy tuyến thượng thân''') là tình trạng [[tuyến thượng thận]] không sản xuất đủ lượng hormone [[steroid]], chủ yếu là [[cortisol]]; nhưng cũng có thể bao gồm sự suy giảm sản xuất [[aldosterone]] (một loại [[mineralocorticoid]]) là một hormone giúp tái hấp thu natri, bài tiết kali và giữ nước.<ref name="addisons_disease.aspx">{{cite journal|author=Eileen K. Corrigan|title=Adrenal Insufficiency (Secondary Addison's or Addison's Disease)|journal=NIH Publication No. 90-3054|year=2007|url=http://www.pituitary.org/disorders/addisons_disease.aspx|access-date=2021-12-04|archive-date=2008-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080915172708/http://www.pituitary.org/disorders/addisons_disease.aspx}}</ref><ref>{{MeshName|Adrenal+Insufficiency}}</ref> Thèm ăn mặn do mất natri trong nước tiểu là triệu chứng phổ biến.<ref name="PMID 11443143">{{cite journal |vauthors=Ten S, New M, Maclaren N |title=Clinical review 130: Addison's disease 2001 |journal=J. Clin. Endocrinol. Metab. |volume=86 |issue=7 |pages=2909–22 |year=2001 |pmid=11443143 |url=http://jcem.endojournals.org/cgi/content/full/86/7/2909 |doi=10.1210/jc.86.7.2909 |access-date=2021-12-04 |archive-date=2009-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090822090427/http://jcem.endojournals.org/cgi/content/full/86/7/2909 }}</ref>

[[Bệnh Addison]] và [[tăng sản thượng thận bẩm sinh]] có thể phát triển thành suy thượng thận. Nếu không được điều trị, suy thượng thận gây nên các triệu chứng như đau bụng, nôn mửa, yếu cơ và mệt mỏi, [[trầm cảm]], [[hạ huyết áp]], sút cân, suy thận, thay đổi tâm trạng và tính cách, thậm chí là sốc (cơn bão thượng thận).<ref name="ch164b.html">{{cite journal | author=Ashley B. Grossman, MD | title=Addison's Disease | journal=Adrenal Gland Disorders | year=2007 | url=http://www.merck.com/mmhe/sec13/ch164/ch164b.html}}</ref> [[Cơn bão thượng thận]] xảy ra nếu cơ thể bị stress, chẳng hạn như tai nạn, chấn thương, phẫu thuật hoặc nhiễm trùng nặng; tiên lượng tử vong cao.<ref name="ch164b.html" />

Suy thượng thận cũng có thể xảy ra khi [[vùng dưới đồi]] hoặc [[tuyến yên]] không tạo đủ lượng hormone hỗ trợ điều hòa chức năng tuyến thượng thận.<ref name="addisons_disease.aspx"/><ref name="urlJAMA -- Adrenal Insufficiency, ngày 16 tháng 11 năm 2005, Brender et al. 294 (19): 2528">{{cite journal |vauthors=Brender E, Lynm C, Glass RM |title=JAMA patient page. Adrenal insufficiency |journal=JAMA |volume=294 |issue=19 |page=2528 |year=2005 |pmid=16287965 |doi=10.1001/jama.294.19.2528 |doi-access=free }}</ref><ref name="urlDorlands Medical Dictionary:adrenal insufficiency">{{chú thích web |url=http://www.mercksource.com/pp/us/cns/cns_hl_dorlands_split.jsp?pg=/ppdocs/us/common/dorlands/dorland/four/000053970.htm |title=Dorlands Medical Dictionary:adrenal insufficiency }}</ref> Nguyên nhân kể trên gây nên suy tuyến thượng thận thứ phát (''secondary'') do thiếu sản xuất [[ACTH]] trong tuyến yên hoặc suy thượng thận loại ba (''tertiary'') do thiếu [[Corticotropin-releasing hormone|CRH]] ở vùng dưới đồi.<ref name="urlSecondary Adrenal Insufficiency: Adrenal Disorders: Merck Manual Professional">{{chú thích web |url=http://www.merck.com/mmpe/sec12/ch153/ch153c.html |title=Secondary Adrenal Insufficiency: Adrenal Disorders: Merck Manual Professional }}</ref>

== Phân loại ==
Có ba loại suy thượng thận

* '''Suy thượng thận tiên phát''' do suy giảm chức năng của tuyến thượng thận.
** 80% là do một [[bệnh tự miễn]] gọi là [[bệnh Addison]] hoặc [[viêm thượng thận tự miễn]].
** suy thượng thận vô căn, nghĩa là không rõ nguyên nhân.
** do tăng sản thượng thận bẩm sinh hoặc một [[u tuyến]] (''adenome'') của tuyến thượng thận. 
** Các nguyên nhân khác gồm; Nhiễm trùng (lao, CMV, bệnh mô tế bào, nhiễm nấm ''Paracoccidioides''), mạch máu (xuất huyết do nhiễm trùng huyết, huyết khối tĩnh mạch thượng thận, Giảm tiểu cầu do heparin ''(heparin-induced thrombocytopenia – HIT)'', bệnh lắng đọng (bệnh huyết sắc tố, bệnh amyloidose, bệnh sarcoidose), thuốc (thuốc chống nấm azole, etomidate (thậm chí một liều), rifampin, thuốc chống co giật).
* '''Suy thượng thận thứ phát''' do tổn thương [[tuyến yên]] hoặc [[vùng dưới đồi]].<ref name="Hypopituitary">{{chú thích web|url=http://www.webmd.com/a-to-z-guides/hypopituitary|title=hypopituitary|year=2006|website=WebMD}}</ref> Nguyên nhân chủ yếu do [[u tuyến yên]] (tăng sản xuất [[adrenocorticotropic hormone]] (ACTH)); và[[hội chứng Sheehan]] chỉ gặp tổn thương ở tuyến yên.
* '''Suy thượng thận loại ba''' do bệnh vùng dưới đồi làm giảm tiết [[corticotropin releasing hormone]] (CRH, horrmone giải phóng corticotropin).<ref>{{chú thích web|url=http://www.endotext.org/adrenal/adrenal13/adrenal13.htm|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613025526/http://endotext.org/adrenal/adrenal13/adrenal13.htm|archive-date = ngày 13 tháng 6 năm 2010 |url-status=dead|access-date = ngày 31 tháng 3 năm 2010}}</ref> Nguyên nhân hay gặp là do [[u não]] và đột ngột ngừng sử dụng steroid ngoại sinh lâu dài.<ref name="UpToDate">{{chú thích web|url=https://www.uptodate.com/contents/causes-of-secondary-and-tertiary-adrenal-insufficiency-in-adults#H9|title=Causes of secondary and tertiary adrenal insufficiency in adults|access-date=ngày 10 tháng 11 năm 2016}}</ref>

== Triệu chứng cơ năng và triệu chứng thực thể ==
Các triệu chứng thực thể và triệu chứng cơ năng: [[hạ đường huyết]], [[mất nước]], [[Giảm cân|sút cân]] và rối loạn tính cách. Bệnh nhân có thể bị [[Suy nhược cơ thể|suy nhược]], [[mệt mỏi]], chóng mặt, [[Huyết áp thấp|hạ huyết áp]], huyết áp có thể tụt xuống thêm khi đứng ([[Hạ huyết áp thế đứng|hạ huyết áp tư thế]]), [[Trụy tuần hoàn|trụy tim mạch]], [[Đau cơ|đau nhức cơ]], [[buồn nôn]], [[nôn mửa]] và [[tiêu chảy]]. Những vấn đề này có thể phát triển dần dần và âm thầm. Bệnh Addison có thể biểu hiện với tình trạng da sạm (rám nắng), loang lổ hoặc thậm chí loang ra khắp cơ thể. Các vị trí đặc trưng của sạm da là ở vị trí các nếp nhăn trên da (ví dụ như ở bàn tay) và má. [[Bướu cổ]] và [[bạch biến]],<ref name="ch164b.html" /> [[tăng bạch cầu ái toan]] có thể xuất hiện.<ref name="pmid23368869">{{cite journal|vauthors=Montgomery ND, Dunphy CH, Mooberry M, Laramore A, Foster MC, Park SI, Fedoriw YD|year=2013|title=Diagnostic complexities of eosinophilia|journal=Archives of Pathology & Laboratory Medicine|volume=137|issue=2|pages=259–69|doi=10.5858/arpa.2011-0597-RA|pmid=23368869|s2cid=17918640}}</ref>

== Chẩn đoán ==
Dựa vào:
* Điện giải
* Cortisol huyết thanh
* ACTH huyết thanh
* Đôi khi là test kích thích ACTH
Triệu chứng lâm sàng và dấu hiệu cho thấy suy thượng thận. Đôi khi chẩn đoán được đặt ra chỉ nhờ rối loạn điện giải, bao gồm natri thấp (< 135 mEq/L), kali cao (> 5 mEq/L), [[Bicarbonat|HCO<sub>3</sub>]] thấp (15 đến 20 mEq / L), và urea máu cao.<ref>{{Chú thích web|url=https://www.msdmanuals.com/vi/chuy%C3%AAn-gia/r%E1%BB%91i-lo%E1%BA%A1n-n%E1%BB%99i-ti%E1%BA%BFt-v%C3%A0-chuy%E1%BB%83n-h%C3%B3a/r%E1%BB%91i-lo%E1%BA%A1n-tuy%E1%BA%BFn-th%C6%B0%E1%BB%A3ng-th%E1%BA%ADn/b%E1%BB%87nh-addison|tựa đề=Bệnh Addison|họ=Grossman|tên=Ashley B.|website=MSD Manuals|url-status=live|ngày truy cập=2021-12-01}}</ref>
===Tác động===
{| border="4" cellspacing="1" cellpadding="4" style="text-align:center; margin:10px;"
|-
| style="background:#ddcef2" | '''Bệnh sinh'''|| style="background:#cef2e0" |'''CRH'''|| style="background:#cef2e0" |'''ACTH'''|| style="background:#cef2e0" |'''DHEA'''|| style="background:#cef2e0" |'''DHEA-S'''|| style="background:#cef2e0" |'''cortisol'''||style="background:#cef2e0;" |'''aldosterone'''|| style="background:#cef2e0" |'''renin'''|| style="background:#cef2e0" |'''Na'''|| style="background:#cef2e0" |'''K'''|| style="background:#f2e0ce" |'''Nguyên nhân'''<sup>5</sup>
|-
| style="background:#cedff2" | '''vùng dưới đồi'''<br />(thứ ba)<sup>1</sup>|| style="background:#F8F8F8" |thấp|| style="background:#F8F8F8" |thấp|| style="background:#F8F8F8" |thấp|| style="background:#F8F8F8" |thấp|| style="background:#F8F8F8" |thấp<sup>3</sup>|| style="background:#F8F8F8" |thấp|| style="background:#F8F8F8" |thấp|| style="background:#F8F8F8" |thấp|| style="background:#F8F8F8" |thấp|| style="background:#F8F8F8" |[[u vùng dưới đồi]] (u tuyến), [[kháng thể]], độc tố, [[chấn thương đầu]]
|-
| style="background:#cedff2" | '''tuyến yên'''<br />(thứ phát)|| style="background:#F8F8F8" |cao<sup>2</sup>|| style="background:#F8F8F8" |thấp|| style="background:#F8F8F8" |thấp|| style="background:#F8F8F8" |thấp|| style="background:#F8F8F8" |thấp<sup>3</sup>|| style="background:#F8F8F8" |bình thường|| style="background:#F8F8F8" |thấp|| style="background:#F8F8F8" |thấp|| style="background:#F8F8F8" |bình thường|| style="background:#F8F8F8" |[[u tuyến yên]] (u tuyến), kháng thể, độc tố, chấn thương đầu,

[[phẫu thuật cắt bỏ]]<sup>6</sup>, hội chứng Sheehan
|-
| style="background:#cedff2" | '''tuyến thượng thận'''<br />(tiên phát)<sup>7</sup>|| style="background:#F8F8F8" |cao|| style="background:#F8F8F8" |cao|| style="background:#F8F8F8" |cao|| style="background:#F8F8F8" |cao|| style="background:#F8F8F8" |thấp<sup>4</sup>|| style="background:#F8F8F8" |thấp|| style="background:#F8F8F8" |cao|| style="background:#F8F8F8" |thấp|| style="background:#F8F8F8" |cao|| style="background:#F8F8F8" |[[u thượng thận]] (u tuyến), stress, kháng thể, độc tố, bệnh Addison, chấn thương, phẫu thuật cắt bỏ, [[lao kê]] tuyến thượng thận
|}

{| border="2" cellspacing="1" cellpadding="2" style="margin:10px;"
|-
| '''1'''||bao gồm luôn chẩn đoán suy thượng thận thứ phát (giảm năng tuyến yên)
|-
| '''2'''||Chỉ khi quá trình sản xuất CRH ở vùng dưới đồi còn nguyên vẹn
|-
| '''3'''|| Khi kích thích, giá trị tăng hơn gấp đôi giá trị ban đầu
|-
| '''4'''||Khi kích thích, giá trị tăng chưa được gấp đôi giá trị ban đầu
|-
| '''5'''|| Hay gặp, không bao gồm tất cả các nguyên nhân có thể xảy ra
|-
| '''6'''||Thường là do khối u rất lớn (macroadenoma)
|-
| '''7'''||Bao gồm bệnh Addison
|}

==Điều trị==
* Cơn bão thượng thận
** Đặt đường truyền tĩnh mạch<ref name="ch164b.html"/>
** Truyền steroid ([[Solu-Cortef]]/hydrocortisone đường tiêm) sau đó uống hydrocortisone, prednisone hoặc methylpredisolone<ref name="ch164b.html"/>
** Nghỉ ngơi
* Thiếu hụt Cortisol (tiên phát hoặc thứ phát)
** [[Hydrocortisone]] (Cortef)
** [[Prednisone]] (Deltasone)
** [[Prednisolone]] (Delta-Cortef)
** [[Methylprednisolone]] (Medrol)
** [[Dexamethasone]] (Decadron)
** Hydrocortisone dạng thuốc cốm (Alkindi)<ref>{{chú thích web|title=Alkindi Summary of Product Characteristics|url=https://www.diurnal.co.uk/media/60916/uk_prescribing-information_version-4-pp.pdf|ngày truy cập=2021-12-04|archive-date=2020-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604065049/https://www.diurnal.co.uk/media/60916/uk_prescribing-information_version-4-pp.pdf|url-status=dead}}</ref>
* Thiếu hụt mineralocorticoid (aldosterone thấp)
** [[Fludrocortisone acetat]]
(Để cân bằng natri, kali và nước)<ref name="ch164b.html"/>

== Tham khảo ==
{{tham khảo}}

[[Thể loại:Tổn thương thượng thận]]