Xem mã nguồn của Tân sinh mạch

{{Infobox embryology
|Name = 'Tân sinh mạch'
|Latin =
|Image = Angiogenesis.png
|Caption = Quá trình hình thành mạch và tân sinh mạch
}}
[[Tập tin:Angiogenesis medical animation still.jpg|thumb|263x263px|Ảnh 3D thể hiện quá trình tân sinh mạch]]
'''Tân sinh mạch''' (tiếng Anh: ''angiogenesis'') là quá trình sinh lý hình thành các [[mạch máu]] mới từ những mạch máu có trước đó.<ref>{{Chú thích sách|url=https://www.worldcat.org/oclc/856017820|title=Angiogenesis : insights from a systematic overview|date=2013|others=Gaetano Santulli|isbn=978-1-62618-157-1|location=New York|oclc=856017820}}</ref><ref>{{Chú thích tạp chí|last=Birbrair|first=Alexander|last2=Zhang|first2=Tan|last3=Wang|first3=Zhong-Min|last4=Messi|first4=Maria Laura|last5=Mintz|first5=Akiva|last6=Delbono|first6=Osvaldo|date=2015-01|title=Pericytes at the intersection between tissue regeneration and pathology|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25236972|journal=Clinical Science (London, England: 1979)|volume=128|issue=2|pages=81–93|doi=10.1042/CS20140278|issn=1470-8736|pmc=4200531|pmid=25236972}}</ref><ref>{{Chú thích tạp chí|last=Birbrair|first=Alexander|last2=Zhang|first2=Tan|last3=Wang|first3=Zhong-Min|last4=Messi|first4=Maria Laura|last5=Olson|first5=John D.|last6=Mintz|first6=Akiva|last7=Delbono|first7=Osvaldo|date=2014-07-01|title=Type-2 pericytes participate in normal and tumoral angiogenesis|url=https://www.physiology.org/doi/10.1152/ajpcell.00084.2014|journal=American Journal of Physiology-Cell Physiology|language=en|volume=307|issue=1|pages=C25–C38|doi=10.1152/ajpcell.00084.2014|issn=0363-6143|pmc=4080181|pmid=24788248}}</ref> Sự tân sinh mạch tiếp tục sự phát triển của [[Hệ tuần hoàn|hệ mạch]] bằng các quá trình nảy mạch và tách mạch,<ref>{{Chú thích tạp chí|last=Oliver|first=Guillermo|date=2004-01|title=Lymphatic vasculature development|url=http://www.nature.com/articles/nri1258|journal=Nature Reviews Immunology|language=en|volume=4|issue=1|pages=35–45|doi=10.1038/nri1258|issn=1474-1733}}</ref> trong khi quá trình [[hình thành mạch máu]] (''vasculogenesis'') bắt nguồn từ sự hình thành [[Phôi|phôi thai]] của các [[tế bào nội mô]] từ các [[tế bào trung bì]] đầu dòng<ref>{{Chú thích tạp chí|last=Risau|first=Werner|last2=Flamme|first2=Ingo|date=1995-11|title=Vasculogenesis|url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.cb.11.110195.000445|journal=Annual Review of Cell and Developmental Biology|language=en|volume=11|issue=1|pages=73–91|doi=10.1146/annurev.cb.11.110195.000445|issn=1081-0706}}</ref> và từ quá trình [[tân mạch hóa]] (''neovascularization''), được xem như giai đoạn đầu trong quá trình hình thành hệ mạch. Do đó, tân sinh mạch là sự tiếp diễn của quá trình hình thành mạch máu, chịu trách nhiệm phần lớn cho sự sinh trưởng của mạch máu trong quá trình phát triển và trong bệnh tật.<ref>{{Chú thích tạp chí|last=Flamme|first=I.|last2=Frölich|first2=T.|last3=Risau|first3=W.|date=1997-11|title=Molecular mechanisms of vasculogenesis and embryonic angiogenesis|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9365523|journal=Journal of Cellular Physiology|volume=173|issue=2|pages=206–210|doi=10.1002/(SICI)1097-4652(199711)173:2<206::AID-JCP22>3.0.CO;2-C|issn=0021-9541|pmid=9365523}}</ref>

Tân sinh mạch là một quá trình sinh lý thiết yếu trong sự sinh trưởng và phát triển, cũng như trong [[quá trình lành vết thương]] và sự hình thành [[mô hạt]]. Tuy nhiên, nó cũng diễn ra trong sự chuyển tiếp các [[khối u]] từ lành tính sang ác tính. Vì thế, các [[chất ức chế tân sinh mạch]] ([[angiostatin]], [[endostatin]], [[arrestin]]...) cũng được dùng trong điều trị [[ung thư]].<ref>{{Chú thích|last=Milosevic|first=Vladan|title=Molecular Phenotypes of Endothelial Cells in Malignant Tumors|date=2022|url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-030-98950-7_3|work=Biomarkers of the Tumor Microenvironment|pages=31–52|editor-last=Akslen|editor-first=Lars A.|place=Cham|publisher=Springer International Publishing|language=en|doi=10.1007/978-3-030-98950-7_3|isbn=978-3-030-98949-1|access-date=2023-03-25|last2=Edelmann|first2=Reidunn J.|last3=Fosse|first3=Johanna Hol|last4=Östman|first4=Arne|last5=Akslen|first5=Lars A.|editor2-last=Watnick|editor2-first=Randolph S.}}</ref><ref>{{Chú thích tạp chí|last=El-Kenawi|first=Asmaa E|last2=El-Remessy|first2=Azza B|date=2013-10|title=Angiogenesis inhibitors in cancer therapy: mechanistic perspective on classification and treatment rationales: Angiogenesis inhibitors in cancer therapy|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/bph.12344|journal=British Journal of Pharmacology|language=en|volume=170|issue=4|pages=712–729|doi=10.1111/bph.12344|pmc=3799588|pmid=23962094}}</ref> Vai trò cần thiết của tân sinh mạch trong sự phát triển khối u đã được đề xuất lần đầu tiên vào năm 1971 bởi [[Judah Folkman]], người đã miêu tả khối u là "hot and bloody" (nóng và đầy máu).<ref>{{Chú thích sách|url=https://www.worldcat.org/oclc/233972621|title=Retinal and choroidal angiogenesis|date=2008|publisher=Springer|others=J. S. Penn|isbn=978-1-4020-6780-8|location=[Dordrecht?]|oclc=233972621}}</ref> Điều này cho thấy rằng, ít nhất đối với nhiều loại khối u, điều đặc trưng là sự lưu thông tốt và thậm chí là sự [[sung huyết]] (''hyperaemia'').

== Các dạng tân sinh mạch ==

=== Tân sinh mạch máu nảy chồi ===
Tân sinh mạch máu nảy chồi (''sprouting angiogenesis'')<sup>thuật ngữ lấy từ:</sup><ref>{{Chú thích tạp chí|last=Ngô Thanh Bình, Hứa Thị Ngọc Hà|date=2011|title=Cơ chế tác dụng làm dày dính màng phổi bằng bột talc|url=https://sti.vista.gov.vn/file_DuLieu/dataTLKHCN//CVv395/2011/CVv395V15S22011063.pdf|journal=Y học TP Hồ Chí Minh, tập 15 số 2 năm 2011|volume=15|pages=63|access-date=2023-03-26|archive-date=2023-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326015003/https://sti.vista.gov.vn/file_DuLieu/dataTLKHCN//CVv395/2011/CVv395V15S22011063.pdf}}</ref> là dạng tân sinh mạch đầu tiên được xác định, và do đó những hiểu biết về dạng tân sinh mạch này cũng nhiều hơn dạng tân sinh tách mạch. Nó xảy ra trong một số giai đoạn đặc trưng rõ ràng. Tín hiệu ban đầu truyền đến từ các vùng mô không có mạch máu. [[Giảm oxy huyết|Sự giảm oxy huyết]] (''hypoxia'') được ghi nhận ở những khu vực này khiến các mô đòi hỏi sự hiện diện của các dưỡng chất và oxy nhằm thực hiện các hoạt động chuyển hóa. Do đó, các [[tế bào nhu mô]] sẽ tiết ra [[yếu tố tăng trưởng nội mạch]] (VEGF-A),<ref>{{Chú thích sách|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK53238/|title=Overview of Angiogenesis|last=Adair|first=Thomas H.|last2=Montani|first2=Jean-Pierre|date=2010|publisher=Morgan & Claypool Life Sciences|language=en}}</ref> một [[yếu tố tăng trưởng]] tiền sinh mạch, kích hoạt các [[Thụ thể (hóa sinh)|thụ thể]] trên tế bào nội mô hiện diện trong các mạch máu tồn tại trước đó. Các tế bào nội mô sau khi được kích hoạt được gọi là '''tế bào ngọn''' (''tip cell''),<ref name=":0">{{Chú thích tạp chí|last=Weavers|first=Helen|last2=Skaer|first2=Helen|date=2014-07|title=Tip cells: master regulators of tubulogenesis?|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24721475|journal=Seminars in Cell & Developmental Biology|volume=31|issue=100|pages=91–99|doi=10.1016/j.semcdb.2014.04.009|issn=1096-3634|pmc=4071413|pmid=24721475}}</ref> bắt đầu giải phóng các enzyme protease phá vỡ lớp [[màng đáy]] (''basement membrane'') tạo điều kiện cho các tế bào nội mô thoát ra khỏi thành mạch ban đầu. Các tế bào nội mô sau đó tăng sinh trong vùng cơ chất xung quanh và hình thành các mầm cứng kết nối các mạch máu lân cận. Các tế bào đang tăng sinh nằm bên dưới tế bào ngọn được gọi là '''tế bào thân''' (''stalk cell'').<ref name=":0" /> Sự tăng sinh của những tế bào này cho phép mầm mao mạch phát triển đồng thời theo chiều dài.

Khi các mầm mao mạch vươn dài về phía nguồn kích thích tân sinh mạch, các tế bào nội mô cũng di chuyển song hành nhờ các protein kết dính [[integrin]]. Những mầm này sau đó tạo ra các vòng để trở thành một [[Lòng ống|lòng mạch]] chính thức khi các tế bào di chuyển đến điểm tân sinh mạch. Sự nảy mạch xảy ra với tốc độ vài milimét mỗi ngày, cho phép các mạch mới lan tỏa ra các khoảng trống trong hệ mạch. Tân sinh mạch máu nảy chồi khác hẳn với tân sinh tách mạch vì nó tạo ra mạch máu mới hoàn toàn trong khi tân sinh tách mạch, các mạch máu được tách ra từ mạch máu có trước.

=== Tân sinh tách mạch ===
Tân sinh tách mạch (''Splitting angiogenesis'') hay tân sinh kiểu lồng ruột (''intussusceptive angiogenesis'') là quá trình hình thành mạch máu mới bằng cách chia một mạch máu hiện có thành hai. Trong dạng tân sinh mạch này, thành mao mạch kéo dài vào trong lòng mạch để tách một mạch ra làm đôi. Quá trình này được chia làm 4 pha. Pha đầu, hai thành mao mạch đối diện thiết lập một vùng tiếp xúc chung. Pha thứ hai, các [[điểm liên kết tế bào]] nội mô được tổ chức lại và lớp màng kép nơi tiếp xúc giữa hai thành mạch được đục lổ để cho phép các yếu tố tăng trưởng và tế bào thâm nhập vào lòng mạch. Pha thứ ba, khoảng không được hình thành giữa hai mạch mới tại vùng tiếp xúc được lấp đầy bởi các [[tế bào ngoại biên]] (''pericyte'') và [[nguyên bào cơ sợi]] (''myofibroblast''). Những tế bào này bắt đầu sản sinh ra các sợi [[collagen]] vào lõi để hình thành nên mạng lưới ngoại bào cho sự phát triển của lòng mạch. Pha cuối, lõi được xử lý mà không làm thay đổi cấu trúc cơ bản. Sự quan trọng của tân sinh tách mạch liên quan đến sự tái tổ chức lại các tế bào hiện có, làm tăng số lượng mao mạch nhưng không làm tăng số lượng tế bào nội mô tương ứng. Điều này đặc biệt quan trọng trong quá trình phát triển phôi thai do chưa đủ điều kiện để tạo ra một [[hệ vi tuần hoàn]] (''microcirculation'') phong phú với các tế bào mới mỗi khi một mạch mới phát triển.<ref>{{Chú thích tạp chí|last=Burri|first=Peter H.|last2=Hlushchuk|first2=Ruslan|last3=Djonov|first3=Valentin|date=2004-11|title=Intussusceptive angiogenesis: its emergence, its characteristics, and its significance|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15376313|journal=Developmental Dynamics: An Official Publication of the American Association of Anatomists|volume=231|issue=3|pages=474–488|doi=10.1002/dvdy.20184|issn=1058-8388|pmid=15376313}}</ref>

== Sinh lý học ==

== Tham khảo ==
{{tham khảo|30em}}