Xem mã nguồn của Tư Mã Nghệ

{{Thông tin nhân vật hoàng gia
| tên = Tư Mã Nghệ
| tên gốc = 司馬乂
| chức vị = [[Nhiếp chính]] [[nhà Tấn]]
| tại vị = 302 - {{date|304-03-19}}
| nhiếp chính = [[Tấn Vũ Đế]]
| chức vị 1 = Trường Sa vương
| tại vị 1 = 289 - 291 <br> 301 - 19 tháng 3 năm 304
| kế nhiệm 1 = [[Tư Mã Thạc]]
| chức vị 2 = Thường Sơn vương
| tại vị 2 = 291 - 301
| tiền nhiệm 2 = [[Tư Mã Ân]]
| tên tự = Sĩ Độ (士度)
| thụy hiệu = <font color = "grey">Trường Sa Lệ vương (長沙厲王)</font>
| tước hiệu = [[Hoàng tử]] [[nhà Tấn]]
| hoàng tộc = [[Nhà Tấn]]
| cha = [[Tấn Vũ Đế]]
| mẹ = Thẩm Phu nhân
| sinh = 277
| mất = {{ngày mất và tuổi|304|03|19|277}}
}}

'''Tư Mã Nghệ''' ({{Lang-zh|s=司马乂|t=司馬乂|p=Sīmǎ ài}}; [[277]] - [[19 tháng 3]] năm [[304]]), [[Biểu tự|tự]] ''Sĩ Độ'' (士度) hoặc ''Sĩ Khánh'' (仕庆),<ref>{{Chú thích web|url=https://ctext.org/taiping-yulan/151/zhs#n370337|tựa đề=太平御览.皇亲部十七.诸王下|tác giả=Hội đồng biên soạn triều Bắc Tống|dịch tựa đề=Thái Bình ngự lãm - Hoàng thân bộ 17 - Chư vương hạ|trích dẫn=Nguyên văn: 武帝子乂，字仕庆。封长沙王<br>Dịch: Con trai Vũ Đế tên Nghệ, tự Sĩ Khánh. Được phong Trường Sa vương.}}</ref> là một [[hoàng tử]] [[nhà Tấn]], và từng giữ chức nhiếp chính trong thời gian ngắn cho anh trai mình là [[Tấn Huệ Đế]]. Ông là một trong số tám vị tông thất liên quan đến [[Loạn bát vương]]. Trong tám người, chỉ có một mình ông nhận được lời ca ngợi từ các nhà sử học, vì nỗ lực cải cách triều đình [[nhà Tấn]] giữa lúc bạo loạn và suy tàn, sự nhã nhặn của ông đối với người anh trai bị [[thiểu năng trí tuệ]] của mình, [[Tấn Huệ Đế]]. Theo [[Tấn Sử]], Tư Mã Nghệ là một người đàn ông mạnh mẽ và cương quyết, cao bảy [[chi]] năm [[cun]] (khoảng 1,84 mét).

== Cuộc đời ==
Tư Mã Nghệ sinh vào ngày 27 tháng giêng (âm lịch) năm [[Tấn Vũ Đế|Hàm Ninh]] thứ 3 ([[277]]), là con trai thứ 9 của [[Tấn Vũ Đế]], mẹ là Thẩm Phu nhân. Ông là em trai cùng mẹ với ''Sở vương'' [[Tư Mã Vĩ]]; đồng thời là em trai của [[Tấn Huệ Đế]], anh trai của [[Tấn Hoài Đế]], và là bác của [[Tấn Mẫn Đế]].

=== Trường Sa vương ===
Năm [[Tấn Vũ Đế|Thái Khang]] thứ 10 ([[289]]), ông được ban tước vị ''Trường Sa vương'' (長沙王). Năm sau thì cha ông là Tấn Vũ Đế qua đời, lúc đó ông vừa mới 15 tuổi. Sở vương [[Tư Mã Vĩ]] vội về chịu tang, tất cả các vương đều ra ven đường nghênh đón, chỉ có Tư Mã Nghệ ở lại trong lăng sở của [[Tư Mã Viêm]] khóc than. Cũng từ đây mà ông được nhiều người ca ngợi vì lòng hiếu thảo. Không lâu sau, ông được thăng chức [[Bộ binh|Bộ Binh]] Giáo úy.

Khi [[Tư Mã Vĩ]] theo lệnh của Hoàng hậu [[Giả Nam Phong]] mà giết nhiếp chính Nhữ Nam vương [[Tư Mã Lượng]] và Thái bảo Vệ Quán, Tư Mã Nghệ đã trấn thủ Đông Dịch môn (东掖门). Sau Giả hậu mới biết Lượng bị vu cáo, lại thấy Vĩ chuyên quyền nên ghét Vĩ, lại thương Lượng và Cáo bị oan nên sai người bắt giết Vĩ tại triều. Tư Mã Nghệ vì là em cùng mẹ của Vĩ mà bị giáng xuống ''Thường Sơn vương'', đuổi về đất phong.

Năm Vĩnh Ninh đầu tiên ([[301]]) triều [[Tấn Huệ Đế]], Triệu vương [[Tư Mã Luân]] dấy binh cướp ngôi. Tam vương (Tề vương [[Tư Mã Quýnh]], Thành Đô vương [[Tư Mã Dĩnh]], Hà Gian vương [[Tư Mã Ngung]]) cùng đem quân đi thảo phạt Triệu vương. Tư Mã Nghệ đang ở đất phong của mình đã dẫn quân hưởng ứng. Sau khi đến [[Lạc Dương]], ông được phong làm Phủ quân Đại tướng quân, nắm giữ quân cánh trái. Đến ngày 31 tháng 8 thì thăng làm Phiêu Kỵ Tướng quân. Khi Tư Mã Dĩnh và Tề vương [[Tư Mã Quýnh]] đánh bại và lật đổ Tư Mã Luân và đưa Huệ Đế trở lại ngai vàng, Tư Mã Nghệ, vì có những đóng góp nên đã được khôi phục lại tước hiệu ban đầu là ''Trường Sa vương''.

=== Tru diệt Tề vương ===
Sau khi lật đổ [[Tư Mã Luân]], [[Tư Mã Dĩnh]] trở về [[Nghiệp (thành)|Nghiệp thành]], [[Tư Mã Quýnh]] trở thành người nhiếp chính. Sau khi [[Đại tư mã]] [[Tư Mã Quýnh]] nắm quyền, dần dần trở nên ngang ngược chuyên quyền, vô lễ với [[Tấn Huệ Đế]], khiến cho Tư Mã Nghệ bất mãn. Trong một lần bái tế Hoàng lăng, ông đã đề nghị khởi binh thảo phạt [[Tư Mã Quýnh]] với [[Tư Mã Dĩnh]] để bảo vệ thiên hạ. Trong khoảng thời gian này, [[Tư Mã Quýnh]] bắt đầu nghi ngờ Hà Gian vương [[Tư Mã Ngung]] - người từng có ý định ủng hộ [[Tư Mã Luân]] cho đến khi thấy ông ta thất thế.

Sau khi [[Tư Mã Ngung]] nghe tin [[Tư Mã Quýnh]] nghi ngờ mình, ông đã bắt đầu mưu tính riêng. Nghe theo lời mưu sĩ, [[Tư Mã Ngung]] viết thư sai Tư Mã Nghệ lật đổ [[Tư Mã Quýnh]], tin rằng Tư Mã Nghệ sẽ thất bại, ông sau đó sẽ lấy cớ [[Tư Mã Quýnh]] giết Tư Mã Nghệ, hợp binh với [[Tư Mã Dĩnh]], chống lại [[Tư Mã Quýnh]]. Một khi đã chiến thắng, ông ta sẽ phế truất [[Tấn Huệ đế]] và phong [[Tư Mã Dĩnh]] làm [[Hoàng đế]], sau đó làm [[Tể tướng]] cho [[Tư Mã Dĩnh]].

Năm Thái An đầu tiên ([[302]]), Hà Gian vương [[Tư Mã Ngung]] tuyên bố nổi dậy, Tư Mã Dĩnh sớm tham gia, bất chấp lời can ngăn của mưu sĩ Lư Chí (盧志). Tư Mã Ngung lệnh cho Tư Mã Nghệ thảo phạt [[Tư Mã Quýnh]]. [[Tư Mã Quýnh]] nghe tin liền phái tướng Đổng Ngải tấn công Tư Mã Nghệ, nhưng Tư Mã Nghệ đã có chuẩn bị trước, dẫn theo thân binh hơn 100 người chạy vào Hoàng cung, lấy danh nghĩa nghe theo lệnh vua mà dẫn quân tấn công vào phủ [[Đại tư mã]]. Hai bên chiến đấu liên tục 3 ngày, [[Tư Mã Quýnh]] chiến bại, bị chém chết tại trận, hơn 2000 quân cũng bị tru diệt. Tư Mã Nghệ trở thành nhiếp chính, dù vậy tất cả các vấn đề quan trọng đều đệ trình lên cho [[Tư Mã Ngung]] tại [[Nghiệp (thành)|Nghiệp thành]] (鄴城, thuộc [[Hàm Đan]], [[Hà Bắc]] ngày nay) để quyết định.

=== Chống lại Nhị vương ===
[[Tư Mã Nghiệp]] trở thành nhiếp chính có năng lực, nhưng để giảm bớt sự chống đối, ông đệ trình mọi vấn đề quan trọng lên [[Tư Mã Ngung]], đang đóng quân tại [[Nghiệp (thành)|Nghiệp thành]]. Trên cương vị nhiếp chính, ông chú ý đến việc cải tổ triều đình, và nhận thấy tầm quan trọng của việc bảo vệ danh dự Tấn Huệ Đế trong khi vẫn duy trì cán cân quyền lực giữa các thế lực trong triều đình [[Nhà Tấn]] lúc này.

[[Tư Mã Ngung]] và các mưu sĩ vốn nghĩ Tư Mã Nghệ sẽ thua [[Tư Mã Quýnh]], từ đó mà [[Tư Mã Ngung]] có lý do để tuyên bố thảo phạt [[Tư Mã Quýnh]], sau đó thì phế [[Tấn Huệ Đế]], đưa [[Thành Đô]] vương [[Tư Mã Dĩnh]] lên ngôi, [[Tư Mã Ngung]] có thể bái tướng chuyên quyền. Nay Tư Mã Nghệ chiến thắng, kế hoạch không thể thực hiện, ngược lại khiến cho Tư Mã Nghệ nắm quyền, Tư Mã Ngung tức giận, liền âm thầm phái Hà Nam doãn Lý Hàm, Thị trung Phùng Tôn và Trung thư lệnh Biện Túy ám sát Tư Mã Nghệ. Mọi việc bị Hoàng Phủ Thương tố giác, Tư Mã Nghệ lệnh xử tử ba người. Sau khi thấy nhóm người Lý Hàm bị giết, [[Tư Mã Ngung]] liền hợp tác với [[Tư Mã Dĩnh]], kéo quân tiến đánh thành [[Lạc Dương]], thảo phạt Tư Mã Nghệ.

Năm Thái An thứ 2 ([[303]]), Tư Mã Ngung lệnh cho bộ tướng Trương Phương đem 7 vạn quân kết hợp với hơn 23 vạn quân của Tư Mã Dĩnh đồng thời tấn công [[Lạc Dương]]. [[Tấn Huệ Đế]] hạ chiếu lệnh cho Tư Mã Nghệ làm Đại đô đốc, dẫn quân nghênh chiến. Chiến sự diễn ra liên tục trong nhiều ngày, trong triều nghị luận rằng Tư Mã Dĩnh và [[Tư Mã Duệ]] vốn là anh em, có thể thuyết phục hòa giải. Tấn Huệ Đế liền lệnh cho Trung thư lệnh Vương Diễn làm Thái úy, Quang lộc huân Thạch Lậu làm Tư đồ, nỗ lực thuyết phục Tư Mã Dĩnh, đề nghị phân chia [[Thiểm Tây]] làm ranh giới, Dĩnh từ chối. Tư Mã Nghệ vẫn muốn tiếp tục hòa giải, nhưng Tư Mã Dĩnh muốn Nghệ giết Hoàng Phủ Thương thì mới lui binh. Tư Mã Nghệ không đồng ý, hòa giải thất bại.

== Tham khảo ==
{{tham khảo}}

{{thời gian sống|277|304}}

[[Thể loại:Nhân vật chính trị nhà Tấn]]