Xem mã nguồn của Thúc Tôn Thông

'''Thúc Tôn Thông''' ([[chữ Hán]]: 叔孫通; ? – ?), còn có tên là '''Thúc Tôn Hà''' (叔孫何), là học giả [[Nho gia]] vào đầu thời [[Tây Hán]]. Ông từng trợ giúp [[Hán Cao Tổ]] chế định nghi lễ cung đình cho [[nhà Hán]], lần lượt giữ các chức vụ [[Thái thường]] và [[Thái tử Thái phó]].

==Tiểu sử==
===Phụng sự nhà Tần===
Thúc Tôn Thông là người [[Đằng Châu|huyện Tiết]] [[nước Sở]], thời [[Tần Thủy Hoàng]] nhờ có văn học được trưng triệu làm Bác sĩ Đãi chiếu.{{efn|'''''Sử ký – Lưu Kính Thúc Tôn Thông liệt truyện 39''''': Thúc Tôn Thông là người đất Tiết. Thời Tần được trưng tập vì tài văn học, giữ chức Bác sĩ Đãi chiếu.}} Về sau khi tin tức về cuộc khởi nghĩa của [[Trần Thắng]] truyền đến [[Hàm Dương]], [[Tần Nhị Thế]] tập hợp tất cả các Nho sinh để bàn bạc đối sách. Trừ Thúc Tôn Thông ra, những người khác đều bẩm báo sự thật. Tần Nhị Thế chỉ xử phạt những Nho sinh kia, riêng Thúc Tôn Thông thì được chính thức bổ nhiệm làm [[Bác sĩ (chức quan)|Bác sĩ]].{{efn|'''''Sử ký – Lưu Kính Thúc Tôn Thông liệt truyện 39''''': Nhị Thế triệu các Bác sĩ nho sinh tới hỏi: "Lính thú Sở đánh đất Kỳ vào đất Trần, các ông nói xem phải làm sao?"... Thúc Tôn Thông bước tới thưa: "Lời chư sinh đều không đúng... Nay Quận thú, Huyện úy bắt chúng luận tội, không đáng lo ngại." Nhị Thế mừng nói: "Phải." Hỏi khắp lượt chư sinh, chư sinh người thì nói là tạo phản, người thì nói là trộm cướp. Nhị Thế liền lệnh cho Ngự sử bắt chư sinh nào nói là tạo phản giao pháp quan trị tội,... Bèn ban cho Thúc Tôn Thông hai mươi xấp lụa trắng, một bộ y phục, phong làm Bác sĩ.}} Thúc Tôn Thông đã nói lời a dua, xu nịnh khi trả lời Tần Nhị Thế, điều này khiến các đồng liêu bất mãn. Thúc Tôn Thông nói rằng ông làm vậy chỉ để bảo toàn tính mạng của mình mà thôi.{{efn|'''''Sử ký – Lưu Kính Thúc Tôn Thông liệt truyện 39''''': Chư sinh hỏi: "Tiên sinh sao nói nịnh bợ thế?" Thông đáp: "Các vị không biết đấy thôi, ta suýt không thoát khỏi miệng cọp!"}}  

Sau đó, ông bỏ trốn về quê hương huyện Tiết mà lúc bấy giờ đã bị quân khởi nghĩa chiếm đóng. Thúc Tôn Thông lần lượt quy thuận các thủ lĩnh quân khởi nghĩa là [[Sở Nghĩa Đế]], [[Hạng Lương]] và [[Hạng Vũ]]. Năm 205 TCN, [[Lưu Bang]] dẫn quân tấn công vào [[Bành Thành]], Thúc Tôn Thông đầu hàng quân Hán. Về sau Hạng Vũ trở lại đánh bại Lưu Bang, Thúc Tôn Thông theo Lưu Bang quay về [[Quan Trung]].{{efn|'''''Sử ký – Lưu Kính Thúc Tôn Thông liệt truyện 39''''': Hán Vương năm thứ hai, Hán Vương thống lãnh năm nước chư hầu vào Bành Thành, Thúc Tôn Thông hàng Hán Vương. Hán Vương thua rồi về tây, nhân đó lại theo Hán.}} Trong thời gian này, Lưu Bang dù bận việc quân cũng bổ nhiệm Thúc Tôn Thông làm Bác sĩ, hiệu là '''Tắc Tự quân''' (稷嗣君).

===Phò tá nhà Hán===
====Chế định lễ nghi====
Năm 202 TCN, Lưu Bang đánh bại Hạng Vũ, chấm dứt [[Chiến tranh Hán – Sở|chiến tranh]] và được tôn làm Hoàng đế, tức là Hán Cao Tổ. Ông bãi bỏ lễ nghi của nhà Tần và chủ trương đơn giản hóa mọi thứ. Lúc bấy giờ, các đại thần trên triều đường thường xuyên có hành vi thất lễ, như uống rượu tranh cãi, say xỉn la hét ồn ào, thậm chí còn rút gươm chém vào cột cung điện.{{efn|'''''Sử ký – Lưu Kính Thúc Tôn Thông liệt truyện 39''''': Cao Đế bỏ hết nghi thức khắc nghiệt của nhà Tần, lập pháp giản dị. Quần thần uống rượu tranh công, lúc say có kẻ quát lớn, tuốt kiếm đập vào cột. Cao Đế lo lắm.}} Hán Cao Tổ dần cảm thấy bất mãn với tình trạng này, và Thúc Tôn Thông bèn kiến nghị cho phép ông chế định lễ nghi cung đình, được Hán Cao Tổ đồng ý. Thúc Tôn Thông đến đất [[Lỗ (nước)|Lỗ]] cũ chiêu mộ khoảng ba mươi Nho sinh về [[Trường An]], giúp đỡ việc chế định và diễn tập lễ nghi cung đình. Hơn một tháng sau, Thúc Tôn Thông mời Hán Cao Tổ đến xem nghi lễ. Hán Cao Tổ cho rằng lễ nghi này khả thi, bèn ra lệnh cho các đại thần tiến hành tập dượt.{{efn|'''''Sử ký – Lưu Kính Thúc Tôn Thông liệt truyện 39''''': Bèn cùng ba mươi người trưng tập được về kinh, cùng những tả hữu có học của vua và đệ tử của mình hơn trăm người định ra quy chế, ra đồng trống luyện tập. Hơn một tháng, Thúc Tôn Thông nói: "Nhà vua có thể xem thử rồi. Vua tới xem, sai hành lễ, nói: "Ta có thể làm được". Bèn sai quần thần học lễ, triều hội vào tháng Mười.}} 

Tháng 10 năm 200 TCN, [[cung Trường Lạc]] vừa xây xong, Hán Cao Tổ lần đầu tiên sử dụng nghi lễ cung đình do Thúc Tôn Thông chế định để tiến hành triều nghi đầu năm. ''[[Sử ký]]'' đã chép lại buổi triều nghi này như sau: 

{{Blockquote|Sáng sớm, các Yết giả Trị lễ theo thứ tự vào điện. Trong đình dàn ra quân kỵ quân bộ quân túc vệ, bày binh khí, giương cờ xí. Lời truyền nói: "Cho vào!" Các Lang trung dưới điện tới gần bệ, có mấy trăm người. Các công thần liệt hầu, tướng quân quân sứ theo thứ tự dàn ra hai bên tây đông. Quan văn từ thừa tướng trở xuống đứng phía đông, phía tây, quan Đại hành sắp xếp những người xướng lệnh từ trên xuống dưới. Lúc ấy liễn của Hoàng đế tiến ra, bách quan cầm hốt theo đường cảnh, dẫn chư hầu chư vương trở xuống tới các quan lương sáu trăm thạch theo thứ tự hầu giá. Từ chư hầu chư vương trở xuống, không ai không nơm nớp nghiêm trang kính cẩn. Đến khi làm lễ xong, đều trở về chỗ. Đặt rượu lễ, chư hầu ngồi trên điện, đều lạy phục xuống, ngẫng đầu lên. Rồi theo thứ tự cao thấp bước lên mừng thọ. Rượu được chín vòng, Yết giả nói: "Dẹp rượu!" Sai kẻ lại chấp pháp nêu ra những người không biết nghi thức dẫn ra ngoài. Bữa rượu trong triều hôm ấy không ai dám ồn ào thất lễ.{{efn|Đoạn này trích dẫn từ ''Thúc Tôn Thông liệt truyện'' trong ''Sử ký''.}}}}

Hán Cao Tổ vô cùng hài lòng với buổi triều nghi này và đến lúc này mới biết Hoàng đế là tôn quý.{{efn|'''''Sử ký – Lưu Kính Thúc Tôn Thông liệt truyện 39''''': Lúc ấy Cao Đế nói: "Hôm nay ta mới biết hoàng đế là tôn quý!"}} Bèn phong Thúc Tôn Thông làm [[Thái thường]] và ban thưởng năm trăm cân vàng. Nhóm Nho sinh đi theo Thúc Tôn Thông vào kinh đều được phong làm quan Lang. Ngoài ra, ông còn đem toàn bộ số vàng được thưởng chia hết cho các Nho sinh đi cùng.

====Phò tá Hán Huệ Đế====
Năm 198 TCN, Thúc Tôn Thông nhậm chức [[Thái tử Thái phó]], phò tá Thái tử [[Lưu Doanh]]. Ba năm sau, Hán Cao Tổ có ý định lập [[Lưu Như Ý]] làm Thái tử. Thúc Tôn Thông đã lấy việc [[Tấn Hiến Công]] và Tần Thủy Hoàng không quyết định rõ ràng việc lập người kế vị cuối cùng dẫn đến nội loạn trong nước để can gián Hán Cao Tổ. Theo ''[[Sở Hán Xuân Thu]]'' chép, Thúc Tôn Thông từng tìm cách tự sát trước mặt Hán Cao Tổ, buộc ông phải rút lại đề nghị thay đổi Thái tử. Sau khi Hán Cao Tổ qua đời, Lưu Doanh lên ngôi, tức là [[Hán Huệ Đế]]. Thúc Tôn Thông lại nhậm chức Thái thường lần nữa, tiếp tục phụ trách chế định các loại lễ nghi cho tông miếu nhà Hán.

Hán Huệ Đế từng cảm thấy bất tiện vì mỗi lần đến cung Trường Lạc triều kiến [[Lã Hậu]] đều phải phong tỏa đường sá, nên đã ra lệnh xây dựng một con đường riêng gọi là phúc đạo.{{efn|'''''Sử ký – Lưu Kính Thúc Tôn Thông liệt truyện 39''''': Thái hậu ở cung Trường Lạc, khi thanh nhàn Hiếu Huệ Đế thường sang, nhiều lần cấm đường gây phiền người khác, bèn làm cầu nối hai cung (phúc đạo), đang xây ở phía nam kho quân giới.}} Thúc Tôn Thông đã can gián, chỉ ra rằng con đường này nằm trên đường đi đến tông miếu, việc người đời sau đi lại trên đường đó là bất kính. Hán Huệ Đế muốn phá hủy con đường, nhưng Thúc Tôn Thông nói rằng "Kẻ làm vua không làm điều sai", và đề nghị xây dựng nguyên miếu ở bờ Bắc sông Vị, thay thế cho tông miếu mà con đường kia dẫn đến, nhằm tránh những ảnh hưởng không hay do con đường đó mang lại.{{efn|'''''Sử ký – Lưu Kính Thúc Tôn Thông liệt truyện 39''''': "Xin bệ hạ làm nguyên miếu ở bắc sông Vị, hàng tháng Cao Tổ mũ áo xuất du ra đó. Mở rộng thêm tông miếu, là gốc của đại hiếu vậy".}} Nhân dịp Huệ Đế từng du ngoạn ly cung vào mùa xuân, ông bèn kiến nghị hoàng đế nên dâng tiến các loại quả mới lên tông miếu nhà Hán và được chấp nhận, từ đó mở đầu cho tục lệ này.{{efn|'''''Sử ký – Lưu Kính Thúc Tôn Thông liệt truyện 39''''': Thúc Tôn Thông nói: "Thời cổ có lệ mùa xuân tiến dâng quả mới, nay đang lúc anh đào chín, có thể đem dâng, xin bệ hạ xuất du, nhân đó lấy anh đào dâng tông miếu".}}      

==Tư tưởng==
Sau khi Thúc Tôn Thông đầu hàng nhà Hán, ban đầu ông thường tiến cử trộm cướp, dũng sĩ với Lưu Bang, việc này khiến các Nho sinh cùng giới bất mãn. Sau này, khi Thúc Tôn Thông kiến nghị Hán Cao Tổ chế định lễ nhạc, ông mới tiến cử những Nho sinh đi cùng mình. Thúc Tôn Thông từng phát biểu rằng, khi quân chủ đang trong thời kỳ chinh chiến, tranh đoạt thiên hạ, thì điều quan trọng nhất là có được những người giỏi đánh trận.{{efn|'''''Sử ký – Lưu Kính Thúc Tôn Thông liệt truyện 39''''': "Hán Vương đang xông pha tên đạn tranh đoạt thiên hạ, chư sinh có thể đánh nhau không? Nên trước hết tiến cử dũng sĩ chém tướng đoạt cờ. Chư sinh cứ chờ ta, ta không quên đâu".}} Nhưng khi đã giữ vững thành quả rồi, thì văn nhân, Nho sinh lại đáng tin cậy hơn.{{efn|'''''Sử ký – Lưu Kính Thúc Tôn Thông liệt truyện 39''''': "Phàm các nhà nho khó có thể cùng sáng nghiệp nhưng có thể cùng giữ nghiệp".}} Ngoài ra, Thúc Tôn Thông cho rằng lễ nghi có thể thay đổi theo thời thế và lòng người, không nhất thiết phải khó nhọc sáng tạo lại toàn bộ từ đầu. Lễ nghi mà ông chế định cho Hán Cao Tổ là sự kết hợp lễ nhạc của bốn triều đại [[Nhà Hạ|Hạ]], [[Nhà Thương|Thương]], [[Nhà Chu|Chu]] và [[Nhà Tần|Tần]] mà thành.{{efn|'''''Sử ký – Lưu Kính Thúc Tôn Thông liệt truyện 39''''': Cao Đế nói: "Có khó lắm không?" Thúc Tôn Thông nói: "Ngũ đế thay đổi nhạc, Tam vương không cùng lễ. Lễ là nhân thời thế nhân tình để làm sự tiết chế văn nhã. Cho nên lễ của các nhà Hạ, Ân, Chu thêm bớt nhau có thể biết được, đó gọi là không lặp lại nhau. Thần xin thu nhặt nghi lễ thời cổ và nghi thức của nhà Tần, châm chước mà lập ra".}} 

==Đánh giá==
Trong các việc như tiến cử nhân tài và chế định lễ nhạc, Thúc Tôn Thông nhiều lần thể hiện sự coi trọng việc thích ứng với thời cuộc. Lúc bấy giờ, một số Nho sinh lại có ý kiến khác về thái độ hành động của ông. Khi Thúc Tôn Thông chiêu mộ Nho sinh ở Sơn Đông để chế định lễ nhạc cho Hán Cao Tổ, có hai Nho sinh không muốn đi cùng, họ chỉ trích Thúc Tôn Thông rằng việc chế định lễ nhạc ngay khi thiên hạ mới được định lại là hành động không hợp với cổ nghĩa. Thúc Tôn Thông đã chế giễu họ là những người không thông thạo việc đời.{{efn|'''''Sử ký – Lưu Kính Thúc Tôn Thông liệt truyện 39''''': Nước Lỗ có hai nho sinh không chịu làm, nói: "Ông thờ cả chục người, đều nhờ sàm nịnh mà được phú quý! Nay thiên hạ vừa định, người chết chưa chôn, người bị thương chưa lành, lại muốn dấy lễ nhạc! Lễ nhạc muốn dấy lên thì phải tích đức hàng trăm năm rồi sau đó mới làm được. Ta không muốn làm điều ông làm, điều ông làm không hợp với thời cổ. Ông về đi, đừng làm ta mang tiếng xấu". Thúc Tôn Thông cười nói: "Ông thật là loại nhà nho bỉ lậu, không biết thời thế".}} Về sau, sau khi các Nho sinh đi cùng được Hán Cao Tổ ban thưởng, họ lại quay sang ca ngợi Thúc Tôn Thông là thánh nhân thông đạt thời thế.{{efn|'''''Sử ký – Lưu Kính Thúc Tôn Thông liệt truyện 39''''': Cao Đế phong tất cả làm lang quan. Thúc Tôn Thông ra, chia hết năm trăm cân vàng cho chư sinh, chư sinh đều vui vẻ nói: "Thúc Tôn sinh thật là thánh nhân, biết việc trọng yếu của đời nay!"}}

Hậu thế có nhiều nhận định khác nhau về Thúc Tôn Thông. Tác giả ''Sử ký'' [[Tư Mã Thiên]] khen ngợi ông biết thay đổi theo thời thế, vì đại nghĩa mà không câu nệ tiểu tiết.{{efn|'''''Sử ký – Lưu Kính Thúc Tôn Thông liệt truyện 39''''': Thái sử công viết: "Thúc Tôn Thông học việc đời, xét công việc, chế lễ nghi, tiến lui biến hóa theo thời, sau cùng trở thành Nho tông của nhà Hán. Kẻ rất thẳng thì như cong, đạo bền chắc thì co như con rắn, có lẽ là nói chuyện đó chăng?"}} [[Tào Tháo]] coi việc ông dùng trộm cướp là hợp lý, vì bậc hiền nhân quân tử khó mà trị lý nổi.{{efn|'''''Tam quốc chí quyển 24 – Cao Nhu truyện''''': Tào Tháo đáp lại lời [[Cao Nhu]] về việc gian ác của [[Triệu Đạt (Tào Ngụy)|Triệu Đạt]], nói: "Muốn dò xét, tố cáo và phân biệt được nhiều việc như thế, nếu để cho bậc hiền nhân quân tử làm, thì không thể làm nổi. Xưa kia Thúc Tôn Thông sử dụng bọn trộm cướp cũng có lý do vậy". Sau này, Triệu Đạt bị xử tử, vì thế bèn xin lỗi Cao Nhu về lời nói trước đây.}} Ngược lại, nhà sử học thời [[Bắc Tống]] [[Tư Mã Quang]] chỉ trích Thúc Tôn Thông chế định lễ nhạc chỉ để cầu công nhất thời, khiến cổ lễ bị thất truyền;{{efn|'''''Tư trị thông giám quyển 11 – Thái Tổ Cao Hoàng đế trung năm thứ sáu''''': Thần Quang nói: "...Tiếc thay, cái khí độ của Thúc Tôn sinh rất nhỏ vậy! Ông ta chỉ trộm cắp cái vỏ ngoài thô thiển của lễ chế, vay mượn để nương theo thời thế, hợp với phong tục, cầu lấy sùng hạnh mà thôi, vì thế khiến lễ chế của tiên vương chìm đắm không chấn hưng nổi, cho đến tận bây giờ, há chẳng rất thống hận sao! ...Bậc đại nho, há lại chịu phá vỡ cái gốc quy củ, chuẩn mực của mình để đuổi theo công lợi nhất thời sao?"}} đồng thời cho rằng việc ông đề nghị Hán Huệ Đế xây nguyên miếu là dạy Huệ Đế che đậy lỗi lầm và tô vẽ sự sai trái.{{efn|'''''Tư trị thông giám quyển 12 – Thái Tổ Cao Hoàng đế hạ (Hiếu Huệ) năm thứ tư''''': Thần Quang nói: "Sai lầm, là thứ mà con người ta nhất định không tránh khỏi vậy, duy có thánh hiền là biết được mà sửa đổi thôi. Bậc thánh vương thời xưa, lo rằng mình mắc lỗi mà chẳng tự biết, cho nên đặt thẻ gỗ để nhận lời phỉ báng, dựng trống lớn để nghe lời khuyên can; há sợ trăm họ nghe biết cái lỗi của mình sao! Vì thế Trọng Hủy khen Thành Thang rằng: "Sửa lỗi không hối hận." Phó Duyệt khuyên Cao Tông rằng: "Không thẹn vì mình mắc lỗi." Từ đấy mà xét, người làm vua, cố nhiên không phải vì không mắc lỗi sai là hiền minh, mà phải là biết sửa lỗi mới thành cao đẹp vậy. Thúc Tôn Thông can Hiếu Huệ, lại nói rằng "bậc nhân chủ không hành sự sai lầm", đấy là dạy người làm vua cách che đậy cái lỗi sai của mình, há chẳng phải rất bậy bạ sao!"}}

==Tham khảo==
* '''[[Tam quốc chí]] quyển 24 –  Cao Nhu truyện'''
* '''[[Tư trị thông giám]] quyển 12 – Thái Tổ Cao Hoàng đế'''
* '''[[Sử ký]] quyển 99, liệt truyện 39 – Thúc Tôn Thông truyện'''
* '''[[Hán thư]] quyển 43, liệt truyện 13 – Thúc Tôn Thông truyện'''

==Chú thích==
{{danh sách ghi chú|30em}}

[[Thể loại:Năm sinh không rõ]]
[[Thể loại:Năm mất không rõ]]
[[Thể loại:Họ Thúc Tôn]]
[[Thể loại:Nhân vật chính trị nhà Hán]]
[[Thể loại:Nhà nho Trung Quốc]]
[[Thể loại:Nhân vật chính trị nhà Tần]]
[[Thể loại:Nhân vật chính trị Tây Hán]]