Xem mã nguồn của Thần kinh lang thang

{{Infobox Nerve|Name=Thần kinh lang thang|Latin=nervus vagus|Image=Gray791.png|Caption=Ảnh phần trên của thần kinh [[thần kinh hạ thiệt|hạ thiệt]], lang thang, và [[thần kinh phụ|phụ]].|Image2=Gray793.png|Caption2=Các ngành và nhánh của [[thần kinh hạ thiệt|hạ thiệt]], lang thang, và [[thần kinh phụ|phụ]].|Innervates=[[Cơ nâng màn khẩu cái]], [[cơ vòi - hầu]], [[cơ khẩu cái - lưỡi]], [[cơ khẩu cái - hầu]], [[cơ khít hầu trên]], [[cơ khít hầu giữa]], [[sợi tạng]], [[cơ khít hầu dưới]]|BranchFrom=|BranchTo=}} '''Thần kinh lang thang''' (tên cũ: '''thần kinh phế vị''', [[tiếng Anh]]: '''''vagus nerve''''', [[tiếng Pháp]]: ''''' le nerf vague''''') là [[Dây thần kinh sọ|thần kinh sọ]] thứ mười trong tổng số 12 đôi dây thần kinh sọ, viết tắt là '''CN X'''. Thần kinh cho các sợi [[Hệ thần kinh đối giao cảm|đối giao cảm]] đến [[tim]], phổi và [[ống tiêu hóa]]. Thần kinh lang thang là dây thần kinh dài nhất của [[hệ thần kinh tự chủ]] trong [[cơ thể người]]. Phần tận của thần kinh lang thang là [[nhân hoài nghi]].<ref name="Walker">{{Chú thích tạp chí|last=Walker|first=H. Kenneth|year=1990|title=Cranial Nerve XI: The Spinal Accessory Nerve|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK387/|pmid=21250228|access-date = ngày 30 tháng 5 năm 2019}}</ref>{{Thần kinh sọ (loạt bài)}}

== Cấu trúc ==
Sau khi rời khỏi [[Hành não|tủy não]] giữa [[trám hành]] và [[cuống tiểu não dưới]], thần kinh lang thang chui qua [[lỗ tĩnh mạch cảnh]], sau đó đi vào [[bao cảnh]] giữa các [[động mạch cảnh trong]] và [[tĩnh mạch cảnh trong]] xuống [[cổ]], [[ngực]] và [[bụng]], và chi phối một phần [[Cơ quan (sinh học)|nội tạng]], và kết thúc tại [[Ruột già|đại tràng]]. Bên cạnh việc tạo ra các sợi ra để chi phối cơ quan khác nhau, 80% đến 90% số sợi trong dây thần kinh lang thang là [[Dây thần kinh hướng tâm|sợi hướng tâm]], chủ yếu truyền thông tin [[Giác quan|cảm giác]] về trạng thái các cơ quan trong cơ thể đến [[hệ thần kinh trung ương]].<ref>{{Chú thích tạp chí|vauthors=Berthoud HR, Neuhuber WL|date=December 2000|title=Functional and chemical anatomy of the afferent vagal system|journal=Autonomic Neuroscience|volume=85|issue=1–3|pages=1–17|doi=10.1016/S1566-0702(00)00215-0|pmc=|pmid=11189015}}</ref>

'''Thần kinh lang thang phải''' tạo nhánh là [[thần kinh thanh quản quặt ngược]] phải, vòng quanh [[động mạch dưới đòn]] phải và đi vào cổ ở vị trí giữa [[khí quản]] và [[thực quản]]. Sau đó, thần kinh lang thang phải đi qua trước động mạch dưới đòn phải, chạy về phía sau [[tĩnh mạch chủ trên]], đi xuống phía sau [[Hệ thống phế quản|phế quản chính phải]], và tạo thành [[Đám rối thần kinh tim|đám rối tim]], [[Đám rối thần kinh phổi|phổi]] và [[Đám rối thần kinh thực quản|thực quản]]. Nó tạo thành [[thân lang thang sau]] ở phần dưới của thực quản và đi vào [[cơ hoành]] thông qua [[lỗ thực quản]].

'''Thần kinh lang thang trái''' đi vào lồng ngực giữa [[động mạch cảnh chung trái]] và động mạch dưới đòn trái và đi xuống trên [[cung động mạch chủ]]. Nó cho nhánh thần kinh thanh quản quặt ngược trái, vòng quanh cung động mạch chủ, sau đó đi bên trái [[dây chằng động mạch]] và đi lên ở vị trí giữa khí quản và thực quản. Thần kinh lang thang trái tiếp tục cho các nhánh tham gia đám rối tim, đám rối ngực và đám rối phổi, sau đó tiếp tục cho các nhánh vào đám rối thực quản. Cuối cùng [[thân lang thang trước]] tiến vào cơ hoành và xuyên qua lỗ thực quản.

=== Nhánh ===

* [[Nhánh hầu của thần kinh lang thang]]
* [[Thần kinh thanh quản trên]]
* [[Nhánh tim cổ trên của thần kinh lang thang]] 
* [[Nhánh tim cổ dưới của thần kinh lang thang]] 
* [[Thần kinh thanh quản quặt ngược]] 
* Các nhánh tim ngực 
* Các nhánh đến [[đám rối phổi]] 
* Các nhánh đến [[đám rối thực quản]] 
* [[Thân lang thang trước]] 
* [[Thân lang thang sau]] 
* [[Phản xạ Hering-Breuer]] trong phế nang <ref name="DutschmannBautista2014">{{Chú thích tạp chí|vauthors=Dutschmann M, Bautista TG, Mörschel M, Dick TE|date=May 2014|title=Learning to breathe: habituation of Hering-Breuer inflation reflex emerges with postnatal brainstem maturation|journal=Respiratory Physiology & Neurobiology|volume=195|pages=44–9|doi=10.1016/j.resp.2014.02.009|pmc=4111629|pmid=24566392}}</ref>

Thần kinh lang thang chạy song song với động mạch cảnh chung và tĩnh mạch cảnh trong, bên trong bao cảnh.

=== Nhân ===
Thần kinh lang thang bao gồm [[Sợi trục|các sợi trục]] phát sinh hoặc hội tụ vào bốn [[Nhân thần kinh sọ|nhân]] của tủy sống:

# [[Nhân thần kinh lang thang]] - gửi sợi ra [[Hệ thần kinh đối giao cảm|đối giao cảm]] đến nội tạng, đặc biệt là ruột 
# [[Nhân hoài nghi]] - tạo ra các sợi vận động từ nhánh của thần kinh lang thang và neuron phó giao cảm trước hạch chi phối tim 
# [[Nhân bó đơn độc]] - nhận thông tin cảm giác vị giác và từ các cơ quan nội tạng 
# [[Nhân gai sinh ba]] - nhận thông tin cảm giác thô, đau, và nhiệt của tai ngoài, [[màng cứng]] của [[hố sọ sau]] và niêm mạc thanh quản.

== Phát triển ==
Sợi [[Hệ vận động|vận động]] của thần kinh lang thang có nguồn gốc từ [[Tấm đáy (ống thần kinh)|tấm đáy]] của [[phôi]] [[hành não]]. Sợi [[Hệ giác quan|cảm giác]] bắt nguồn từ [[mào thần kinh sọ]] (''[[:en:Cranial neural crest|cranial neural crest]]'').

== Chức năng ==
Thần kinh lang thang cho các sợi [[Hệ thần kinh đối giao cảm|phó giao cảm]] vận động cho tất cả các nội tạng (trừ [[tuyến thượng thận]]), từ [[cổ]] xuống đến đoạn thứ hai của [[đại tràng ngang]].Thần kinh lang thang cũng chi phối một số [[cơ xương]], bao gồm:

* [[Cơ nhẫn giáp]] 
* [[Cơ nâng màn hầu trong]] 
* [[Cơ vòi hầu]] 
* [[Cơ khẩu cái-lưỡi]] 
* [[Cơ khẩu cái-hầu]] 
* [[Cơ khít hầu]] trên, giữa và dưới  
* Các cơ của [[thanh quản]] ([[nói]]).

Thần kinh lang thang còn chi phối [[nhịp tim]], [[Sự nhu động|nhu động]] đường tiêu hóa, [[Mồ hôi|đổ mồ hôi]] và nhiều cử động cơ trong miệng, chẳng hạn như [[Nói|hoạt động nói]] (nhờ dây thần kinh thanh quản quặt ngược). Nó cũng có một số sợi hướng tâm chi phối phần bên trong (ống tai) của [[tai ngoài]] (thông qua nhánh tai, hay [[Nhánh tai của thần kinh lang thang|thần kinh của Arnold hoặc Alderman]]) và chi phối một phần [[màng não]].<ref>{{Chú thích sách|url=https://semanticscholar.org/paper/af794b76acfb2354847b40b6ee122aecc9e4dcde|title=Problem Based Neurosurgery|last=Eljamel|first=Sam|year=2011|isbn=978-981-4317-07-8|page=66|doi=10.1142/7830}}</ref>

Các [[Dây thần kinh ly tâm|sợi ly tâm]] của thần kinh lang thang chi phối hầu họng và sau cổ họng. Đây là nguyên nhân gây ra [[phản xạ họng]]. Ngoài ra, kích thích thần kinh lang thang liên quan đến [[Receptor 5-HT3|receptor 5-HT<sub>3</sub>]] trong ruột (do [[viêm dạ dày ruột]]) là một nguyên nhân gây [[Nôn mửa|nôn]].<ref>{{Chú thích web|url=http://www.news-medical.net/health/Vomiting-Mechanism.aspx|tựa đề=Vomiting Mechanism|tác giả=Mandal|tên=Ananya|ngày=ngày 25 tháng 9 năm 2013|website=News Medical|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20150104162002/http://www.news-medical.net/health/Vomiting-Mechanism.aspx|ngày lưu trữ=ngày 4 tháng 1 năm 2015|ngày truy cập=ngày 27 tháng 6 năm 2015}}</ref> Kích thích thần kinh lang thang trong [[cổ tử cung]] (ở một số phương pháp y học) có thể dẫn đến [[phản xạ ngất]] ([[:en:Reflex syncope|''reflex syncope'']]).

Thần kinh lang thang đóng một vai trò tạo cảm giác no sau khi ăn.<ref name="pmid18482776">{{Chú thích tạp chí|vauthors=Berthoud HR|date=August 2008|title=The vagus nerve, food intake and obesity|journal=Regulatory Peptides|volume=149|issue=1–3|pages=15–25|doi=10.1016/j.regpep.2007.08.024|pmc=2597723|pmid=18482776}}</ref> Loại bỏ các thụ thể thần kinh lang thang đã được chứng minh là gây ra [[chứng ăn nhiều]].<ref name="pmid25161883">{{Chú thích tạp chí|vauthors=de Lartigue G, Ronveaux CC, Raybould HE|date=September 2014|title=Deletion of leptin signaling in vagal afferent neurons results in hyperphagia and obesity|journal=Molecular Metabolism|volume=3|issue=6|pages=595–607|doi=10.1016/j.molmet.2014.06.003|pmc=4142400|pmid=25161883}}</ref>

=== Hiệu ứng thể chất và cảm xúc ===
Kích hoạt quá mức thần kinh lang thang trong [[Căng thẳng (tâm lý)|tình trạng căng thẳng cảm xúc]], hệ phó giao cảm sẽ bù đắp lại phản ứng của [[hệ thần kinh giao cảm]] (vốn đang gây căng thẳng),  có thể gây ra [[Phản xạ ngất|ngất]] do co mạch do giảm [[cung lượng tim]] (''cardiac output'') đột ngột, gây ra tình trạng [[giảm tưới máu não]]. Phản xạ ngất hay gặp ở trẻ nhỏ và phụ nữ nhiều hơn các nhóm khác, có thể dẫn đến [[Tiểu tiện không tự chủ|mất kiểm soát bàng quang]] tạm thời khi gặp tình huống cực kỳ sợ hãi.

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng phụ nữ bị [[chấn thương tủy sống]] hoàn toàn có thể [[Cực khoái|đạt cực khoái]] thông qua thần kinh lang thang, do thần kinh đi từ [[tử cung]] và [[cổ tử cung]] lên não.<ref>{{Chú thích báo|url=http://archive.wired.com/medtech/health/news/2007/01/72325|title=Exploring the Mind-Body Orgasm|date = ngày 10 tháng 1 năm 2007 |work=Wired|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919100602/http://archive.wired.com/medtech/health/news/2007/01/72325|archive-date=ngày 19 tháng 9 năm 2015}}</ref><ref>{{Chú thích tạp chí|vauthors=Komisaruk BR, Whipple B, Crawford A, Liu WC, Kalnin A, Mosier K|date=October 2004|title=Brain activation during vaginocervical self-stimulation and orgasm in women with complete spinal cord injury: fMRI evidence of mediation by the vagus nerves|journal=Brain Research|volume=1024|issue=1–2|pages=77–88|doi=10.1016/j.brainres.2004.07.029|pmid=15451368}}</ref>

[[Insulin]] là tín hiệu kích hoạt [[adenosine triphosphat]]e (ATP) nhạy cảm với kênh kali (KATP) trong [[nhân cung]] của hành não, làm giảm lượng AgRP giải phóng. Nhờ tín hiệu trong thần kinh lang thang, chi phối gan giảm sinh glucose bằng cách giảm nồng độ các enzyme gluconeogenic (enzyme tân tạo đường) như: [[Phosphoenolpyruvate carboxykinase]], [[Glucose 6-phosphatase|Glucose 6- phosphatase]].<ref>{{Chú thích tạp chí|vauthors=Pocai A, Lam TK, Gutierrez-Juarez R, Obici S, Schwartz GJ, Bryan J, Aguilar-Bryan L, Rossetti L|date=April 2005|title=Hypothalamic K(ATP) channels control hepatic glucose production|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-04-21_434_7036/page/1026|journal=Nature|volume=434|issue=7036|pages=1026–31|doi=10.1038/nature03439|pmid=15846348}}</ref><ref>{{Chú thích tạp chí|vauthors=Pagotto U|date=November 2009|title=Where does insulin resistance start? The brain|journal=Diabetes Care|volume=32 Suppl 2|issue=2|pages=S174-7|doi=10.2337/dc09-S305|pmc=2811464|pmid=19875547}}</ref>

== Hình minh họa ==
<gallery>
Tập tin:Gray384.png|Thiết đồ cắt ngang cổ, ở mức đốt sống cổ 6
Tập tin:Gray503.png|Mặt cắt ngang của ngực, bộc lộ liên quan của động mạch phổi
Tập tin:Gray505.png|Cung động mạch chủ và các nhánh của nó
Tập tin:Gray567.png|Màng cứng (cắt bỏ một phần nửa bên phải hộp sọ và não)
Tập tin:Gray622.png|Các tuyến bạch huyết khí quản
Tập tin:Gray694.png|Phần hành tủy ở khoảng giữa trám hành
Tập tin:Gray719.png|Trung não; nhìn từ sau-ngoài
Tập tin:Gray792.png|Phần trên của tủy sống và não giữa; nhìn từ sau, bộc lộ ''tại chỗ''
Tập tin:Gray838.png|Chuỗi hạch giao cảm phải và các ngành nối với đám rối ngực, bụng và chậu
Tập tin:Gray848.png|Hạch tạng với đám rối giao cảm của nội tạng bụng tỏa ra từ hạch
Tập tin:Gray1032.png|Vị trí và liên quan của thực quản ở vùng cổ và trung thất sau, nhìn từ phía sau
Tập tin:Gray1174.png|Tuyến giáp và liên quan
Tập tin:Gray1178.png|Tuyến ức của thai nhi đủ tháng, bộc lộ ''tại chỗ''
Tập tin:Slide6rom.JPG|Phẫu tích sâu thần kinh lang thang
Tập tin:Internal carotid artery.jpg|Thần kinh lang thang - phẫu tích
Tập tin:Brain human normal inferior view with labels vi.svg|12 đôi dây thần kinh sọ ở người
</gallery>

== Xem thêm ==

* [[Loạn chuyển hóa pocphirin]] - Một rối loạn hiếm gặp có thể gây co giật và tổn thương thần kinh lang thang. 
* [[Phản xạ thần kinh lang thang]] 
* [[Phản xạ viêm]] 
* [[Hạch lang thang]] 
* [[Kích thích thần kinh lang thang]] 
* [[Vagusstoff]] (phế vị chất)

== Tham khảo ==
{{Tham khảo}}

== Liên kết ngoài ==

* MedEd at Loyola grossanatomy/h_n/cn/cn1/cn10.htm
* {{Chú thích web|url=http://www.yale.edu/cnerves/cn10/cn10_1.html|tựa đề=10-1|website=Cranial Nerves|nhà xuất bản=[[Yale School of Medicine]]|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20160303222022/http://www.yale.edu/cnerves/cn10/cn10_1.html|ngày lưu trữ=2016-03-03}}
* figures/chapter_24/24-7.HTM: Basic Human Anatomy at Dartmouth Medical School
* {{NormanAnatomy|cranialnerves}} (X)
{{Thần kinh sọ}}

[[Thể loại:Ổ bụng]]
[[Thể loại:Dây thần kinh sọ]]