Xem mã nguồn của Thanh Sơn, Ninh Bình

{{Thông tin đơn vị hành chính Việt Nam|xã
| tên = Thanh Sơn
| hình = QuynhLuu.jpg
| ghi chú hình = Di tích [[Chiến khu Quỳnh Lưu]]
| vĩ độ = 20.276015003965707
| kinh độ = 105.78711938670544
| diện tích = 35,69 km²<ref name=ĐA/>
| dân số = 23.758 người<ref name=ĐA/>
| thời điểm dân số = 31/12/2024
| mật độ dân số = {{formatnum:{{#expr:floor({{formatnum:23.758|R}}/{{formatnum:35,69|R}})}} }} người/km²
| vùng = [[Đồng bằng sông Hồng]]
| tỉnh = [[Ninh Bình]]
| thành lập = 1/1/2025<ref name="1318/NQ-UBTVQH15"/>
| trụ sở UBND = Thôn Hợp Thành
| mã hành chính = 
| mã bưu chính = 
| web = {{url|thanhson.ninhbinh.gov.vn}}
}}
{{other|Thanh Sơn (định hướng)}}
'''Thanh Sơn''' là một [[Xã (Việt Nam)|xã]] thuộc tỉnh [[Ninh Bình]], [[Việt Nam]].

==Địa lý==
Xã Thanh Sơn có vị trí địa lý:
*Phía đông giáp phường [[Tây Hoa Lư]] và xã [[Gia Phong]]
*Phía tây giáp xã [[Cúc Phương]] và xã [[Phú Long]]
*Phía nam giáp xã [[Quỳnh Lưu, Ninh Bình|Quỳnh Lưu]]
*Phía bắc giáp các xã [[Gia Tường]], [[Nho Quan (huyện)|Nho Quan]], [[Phú Sơn]].

Xã Thanh Sơn có diện tích 35,69&nbsp;km², dân số năm 2024 là 23.758 người,<ref name=ĐA/> mật độ dân số đạt 666 người/km².

Xã nằm trên [[Quốc lộ 12B]], [[Quốc lộ 45]] và có [[sông Hoàng Long]] và [[Sông Đà]] chảy qua

Địa hình xã là sự pha trộn giữa khu vực đồi núi thấp/bán sơn địa và các đất bằng phẳng ven sông, không phẳng như đồng bằng sông Hồng nhưng cũng không dốc cao như núi lớn và gần rừng Cúc Phương. Địa hình này phù hợp với nông nghiệp, lâm nghiệp, sinh hoạt dân cư và phát triển tuyến đường quốc lộ chạy qua.

==Hành chính==
Xã Thanh Sơn được chia thành 10 thôn: Lão Cầu, Hợp Thành, Đồng Lạc, Sơn Thành, Sào Lâm, Văn Phú, Bái Ân, Hữu Thường, Vân Trình, Vân Trường.

==Lịch sử==
Ngày 22 tháng 7 năm 1964, Bộ Nội vụ ban hành Quyết định số 199/QĐ-NV<ref>{{Chú thích web|url=https://luutru.ninhbinh.gov.vn/gioi-thieu-tai-lieu-luu-tru/lich-su-dia-gioi-hanh-chinh-huyen-kim-son-qua-tai-lieu-luu-tru-216.html|tựa đề= Quyết định số 199/QĐ-NV phê chuẩn việc sửa đổi tên một số xã của tỉnh Ninh Bình |ngày= 1964-07-22 |website= Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh Ninh Bình |url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20251006081714/https://luutru.ninhbinh.gov.vn/gioi-thieu-tai-lieu-luu-tru/lich-su-dia-gioi-hanh-chinh-huyen-kim-son-qua-tai-lieu-luu-tru-216.html|ngày lưu trữ= 2025-10-06 |ngày truy cập= 2025-10-06 |url-status= dead }}</ref> về việc:
* Đổi tên xã Công Hòa thuộc huyện [[Nho Quan (huyện)|Nho Quan]] thành xã Thanh Lạc.
* Đổi tên xã Thành Công thuộc huyện [[Nho Quan (huyện)|Nho Quan]] thành xã Sơn Thành.

Ngày 21 tháng 4 năm 1965, Ủy ban thường vụ Quốc hội ban hành Quyết định số 103-NQ-TVQH<ref>{{Chú thích web|url=https://hethongphapluat.com/quyet-dinh-103-nq-tvqh-nam-1965-ve-viec-phe-chuan-viec-thanh-lap-cac-tinh-bac-thai-nam-ha-ha-tay-va-viec-sap-nhap-xa-an-hoa-thuoc-huyen-thach-that-tinh-son-tay-cu-vao-xa-tien-xuan-thuoc-huyen-luong-son-tinh-hoa-binh-do-uy-ba.html|tựa đề= Quyết định số 103-NQ-TVQH năm 1965 phê chuẩn việc thành lập các tỉnh Bắc Thái, Nam Hà, Hà Tây và việc sáp nhập xã An Hòa thuộc huyện Thạch Thất, tỉnh Sơn Tây (cũ) vào xã Tiến Xuân thuộc huyện Lương Sơn, tỉnh Hòa Bình |ngày= 1965-04-21 |website= Hệ thống pháp luật |url lưu trữ=|ngày lưu trữ=|ngày truy cập=|url-status=live}}</ref> về việc phê chuẩn việc thành lập tỉnh [[Nam Hà (tỉnh)|Nam Hà]] trên cơ sở tỉnh [[Hà Nam (tỉnh Việt Nam)|Hà Nam]] và tỉnh [[Nam Định (tỉnh)|Nam Định]].

Ngày 27 tháng 12 năm 1975, Quốc hội ban hành Nghị quyết<ref>{{Chú thích web|url=https://hethongphapluat.com/nghi-quyet-ve-viec-hop-nhat-mot-so-tinh-do-quoc-hoi-ban-hanh.html|tựa đề= Nghị quyết về việc hợp nhất một số tỉnh |ngày= 1975-12-27 |website= Hệ thống pháp luật |url lưu trữ=|ngày lưu trữ=|ngày truy cập=|url-status=live}}</ref> về việc thành lập tỉnh [[Hà Nam Ninh]] trên cơ sở tỉnh [[Nam Hà (tỉnh)|Nam Hà]] và tỉnh [[Ninh Bình]].

Ngày 27 tháng 4 năm 1977, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định số 125-CP<ref>{{Chú thích web|url=https://hethongphapluat.com/quyet-dinh-125-cp-nam-1977-ve-viec-hop-nhat-va-dieu-chinh-dia-gioi-mot-so-huyen-thi-xa-thuoc-tinh-ha-nam-ninh-do-hoi-dong-chinh-phu-ban-hanh.html|tựa đề= Quyết định số 125-CP năm 1977 về việc hợp nhất và điều chỉnh địa giới một số huyện, thị xã thuộc tỉnh Hà Nam Ninh |ngày= 1977-04-27 |website= Hệ thống pháp luật |url lưu trữ=|ngày lưu trữ=|ngày truy cập=|url-status=live}}</ref> về việc thành lập huyện Hoàng Long thuộc tỉnh [[Hà Nam Ninh]] trên cơ sở huyện [[Gia Viễn (huyện)|Gia Viễn]] và huyện [[Nho Quan (huyện)|Nho Quan]].

Ngày 9 tháng 4 năm 1981, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định số 151-CP<ref>{{Chú thích web|url=https://hethongphapluat.com/quyet-dinh-151-cp-nam-1981-ve-don-vi-hanh-chinh-cap-huyen-va-thi-xa-thuoc-tinh-ha-nam-ninh-do-hoi-dong-chinh-phu-ban-hanh.html|tựa đề= Quyết định số 151-CP năm 1981 về việc điều chỉnh địa giới một số đơn vị hành chính cấp huyện và thị xã thuộc tỉnh Hà Nam Ninh |ngày= 1981-04-09 |website= Hệ thống pháp luật |url lưu trữ=|ngày lưu trữ=|ngày truy cập=|url-status=live}}</ref> về việc chia huyện Hoàng Long thuộc tỉnh [[Hà Nam Ninh]] thành huyện [[Gia Viễn (huyện)|Gia Viễn]] và huyện Hoàng Long.

Ngày 26 tháng 12 năm 1991, Quốc hội ban hành Nghị quyết<ref>{{Chú thích web|url=https://hethongphapluat.com/nghi-quyet-ve-viec-phan-vach-lai-dia-gioi-hanh-chinh-mot-so-tinh-do-quoc-hoi-ban-hanh.html|tựa đề= Nghị quyết về việc phân vạch lại địa giới hành chính một số tỉnh |tác giả=|ngày= 1991-12-26 |website= Hệ thống pháp luật |url lưu trữ=|ngày lưu trữ=|ngày truy cập=|url-status=live}}</ref> về việc chia tỉnh [[Hà Nam Ninh]] thành tỉnh [[Nam Hà (tỉnh)|Nam Hà]] và tỉnh [[Ninh Bình]].

Ngày 23 tháng 11 năm 1993, Chính phủ ban hành Nghị định số 88-CP<ref>{{Chú thích web|url=https://luutru.ninhbinh.gov.vn/gioi-thieu-tai-lieu-luu-tru/lich-su-dia-gioi-hanh-chinh-huyen-nho-quan-qua-tai-lieu-luu-tru-223.html|tựa đề= Nghị định số 88-CP về việc đổi tên huyện Hoàng Long; phân vạch điều chỉnh địa giới xã, thị trấn thuộc huyện Kim Sơn – tỉnh Ninh Bình |tác giả= Lưu trữ lịch sử tỉnh Ninh Bình |ngày= 1993-11-23 |website= Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh Ninh Bình |url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20250829003907/https://luutru.ninhbinh.gov.vn/gioi-thieu-tai-lieu-luu-tru/lich-su-dia-gioi-hanh-chinh-huyen-nho-quan-qua-tai-lieu-luu-tru-223.html|ngày lưu trữ= 2025-08-29 |ngày truy cập= 2025-08-29 |url-status= dead }}</ref> về việc đổi tên huyện Hoàng Long thuộc tỉnh [[Ninh Bình]] thành huyện [[Nho Quan (huyện)|Nho Quan]].

Ngày 6 tháng 11 năm 1996, Quốc hội ban hành Nghị quyết<ref>{{Chú thích web|url=https://hethongphapluat.com/nghi-quyet-ve-viec-chia-va-dieu-chinh-dia-gioi-hanh-chinh-mot-so-tinh-do-quoc-hoi-ban-hanh.html|tựa đề= Nghị quyết về việc chia và điều chỉnh địa giới hành chính tỉnh |tác giả=|ngày= 1996-11-06 |website= Hệ thống pháp luật |url lưu trữ=|ngày lưu trữ=|ngày truy cập=|url-status=live}}</ref> về việc chia tỉnh [[Nam Hà (tỉnh)|Nam Hà]] thành tỉnh [[Hà Nam (tỉnh Việt Nam)|Hà Nam]] và tỉnh [[Nam Định (tỉnh)|Nam Định]].

Tính đến ngày 31/12/2022:
* Xã Sơn Thành có 11 thôn: Bái, Chợ Lạm, Đồng Dược, Đội 9 Thôn Ráy, Đội 10 Thôn Ráy, Đội 11 Thôn Ác, Đội 12 Thôn Ác, Phú Thứ, Tân Thành, Trung Sơn, Tư Ân, Lầu, Trại.
* Xã Thanh Lạc có 9 thôn: Dùng, Làng, Lược, Mai Văn, Mai Trung, Mai Xuân, Mèn, Mới, Thượng.

Ngày 10 tháng 12 năm 2024, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 1318/NQ-UBTVQH15<ref name="1318/NQ-UBTVQH15">{{Chú thích web|url=https://quochoi.vn/tintuc/Pages/tin-hoat-dong-cua-quoc-hoi.aspx?ItemID=91746|tựa đề= Nghị quyết số 1318/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã của tỉnh Ninh Bình giai đoạn 2023 – 2025 |tác giả=|ngày= 2024-12-10 |website= Cổng thông tin điện tử Quốc hội Việt Nam |url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20241214162356/https://quochoi.vn/tintuc/Pages/tin-hoat-dong-cua-quoc-hoi.aspx?ItemID=91746|ngày lưu trữ= 2024-12-14 |ngày truy cập= 2024-12-14 |url-status= dead }}</ref> về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã của tỉnh Ninh Bình giai đoạn 2023 – 2025 (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2025). Theo đó, thành lập xã Thanh Sơn thuộc huyện [[Nho Quan (huyện)|Nho Quan]] trên cơ sở toàn bộ 6,46&nbsp;km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 3.818 người của xã Thanh Lạc và toàn bộ 5,56&nbsp;km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 3.585 người của xã Sơn Thành.

Ngày 12 tháng 6 năm 2025, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 202/2025/QH15<ref>{{Chú thích web|url=https://quochoi.vn/tintuc/Pages/tin-hoat-dong-cua-quoc-hoi.aspx?ItemID=94532|tựa đề= Nghị quyết số 202/2025/QH15 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh |ngày= 2025-06-12 |website= Cổng thông tin điện tử Quốc hội Việt Nam |url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20250612150244/https://quochoi.vn/tintuc/Pages/tin-hoat-dong-cua-quoc-hoi.aspx?ItemID=94532|ngày lưu trữ= 2025-06-12 |ngày truy cập= 2025-06-12 |url-status=live}}</ref> về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 12 tháng 6 năm 2025). Theo đó, sáp nhập tỉnh [[Hà Nam (tỉnh Việt Nam)|Hà Nam]] và tỉnh [[Nam Định (tỉnh)|Nam Định]] vào tỉnh [[Ninh Bình]].

Ngày 16 tháng 6 năm 2025:
* Quốc hội ban hành Nghị quyết số 203/2025/QH15<ref>{{Chú thích web|url=https://quochoi.vn/tintuc/Pages/tin-hoat-dong-cua-quoc-hoi.aspx?ItemID=94585|tựa đề= Nghị quyết số 203/2025/QH15 về việc Sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam |ngày= 2025-06-16 |website= Cổng thông tin điện tử Quốc hội Việt Nam |url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20250616150846/https://quochoi.vn/tintuc/Pages/tin-hoat-dong-cua-quoc-hoi.aspx?ItemID=94585|ngày lưu trữ= 2025-06-16 |ngày truy cập= 2025-06-16 |url-status= dead }}</ref> về việc Sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Theo đó, kết thúc hoạt động của đơn vị hành chính cấp huyện trong cả nước từ ngày 1 tháng 7 năm 2025.
* Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 1674/NQ-UBTVQH15<ref name="1674/NQ-UBTVQH15">{{Chú thích web|url=https://quochoi.vn/tintuc/Pages/tin-hoat-dong-cua-quoc-hoi.aspx?ItemID=94614|tựa đề= Nghị quyết số 1674/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Ninh Bình năm 2025 |ngày= 2025-06-16 |website= Cổng thông tin điện tử Quốc hội Việt Nam |url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20250616150846/https://quochoi.vn/tintuc/Pages/tin-hoat-dong-cua-quoc-hoi.aspx?ItemID=94614|ngày lưu trữ= 2025-06-16 |ngày truy cập= 2025-06-16 |url-status= dead }}</ref> về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Ninh Bình năm 2025. Theo đó, thành lập '''xã Thanh Sơn''' thuộc tỉnh Ninh Bình trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên, quy mô dân số các xã Thanh Sơn, Thượng Hòa và Văn Phú thuộc huyện [[Nho Quan (huyện)|Nho Quan]].<!-- 
==Lịch sử==
Xã Thanh Lạc được thành lập theo quyết định số 199/QD ngày 22/7/1964 trên cơ sở tách từ xã Cộng Hòa.

==Văn hóa==
===Chùa Thần Nông===
Chùa Thần Nông ở xã Thanh Lạc, Nho Quan, [[Ninh Bình]] là ngôi chùa cổ 500 năm tuổi. Chùa thờ Thần Nông, nguyên là cụ nội Vua Hùng và là Thủy tổ của người Việt Nam. Ngôi chùa cổ kính này được xây dựng từ thời Hậu Lê đến nay vẫn còn lưu giữ nhiều cổ vật và sắc phong quý báu của các triều đại phong kiến. Lễ tế Thần Nông và lễ hội chùa Thần Nông diễn ra vào dịp rằm tháng giêng tết nguyên tiêu hàng năm.

==Lịch sử==
Xã Sơn Thành được thành lập theo quyết định số 199/QN ngày 22/7/1964 trên cơ sở tách từ xã Thành Công.

==Kinh tế==
Xã Sơn Thành có chợ Lam, là một trong 9 chợ quê trên địa bàn [[Nho Quan (huyện)|Nho Quan]] nằm trong danh sách 107 chợ loại 1, 2, 3 ở [[Ninh Bình]] năm 2008.

==Văn hóa==
===Di tích===
Tính đến năm 2010, Sơn Thành có [[Du lịch Ninh Bình#Di tích, danh thắng cấp quốc gia|2 di tích cấp quốc gia]] là đền Sầy và Đình Ác. Sơn Thành là quê hương của bí thư [[Đinh Tất Miễn]] - bí thư tỉnh ủy đầu tiên của [[Ninh Bình]]. Sơn Thành cũng là quê hương của danh tướng [[Trịnh Lỗi]] đời Hậu Lê.

Đền Sầy là nơi tuyên truyền cách mạng. Ngày 12/2/1927 (âm lịch), tổ chức cơ sở cách mạng ở xã Sơn Dược (tức xã Sơn Thành ngày nay), lợi dụng việc hàng năm tổ chức tế nữ quan ở đền Sầy đã giới thiệu tiểu sử và công lao của Ngọc Quang Công chúa để khơi dậy lòng yêu nước, tinh thần chống giặc ngoại xâm cho nhân dân. Vương Thị Tiên là người con của quê hương thôn Cự Lại (Thôn Sầy), đã theo Hai Bà Trưng làm nữ tướng nên sau khi bà mất nhân dân đã lập đền thờ tưởng nhớ công lao của bà. Hàng năm, nhân dân thôn Sầy cùng nhân dân xã Sơn Thành lấy ngày mất của Ngọc Quang Công chúa là ngày 12/2 (âm lịch) để tổ chức lễ hội.<ref>{{Chú thích web |url=http://hoixe.net/di-tich-den-say-o-ninh-binh-9-348.html |ngày truy cập=2016-11-19 |tựa đề=Di tích Đền Sầy ở Ninh Bình |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119202249/http://hoixe.net/di-tich-den-say-o-ninh-binh-9-348.html |url-status=dead }}</ref>

Đình Làng Ác là Di tích lịch sử văn hoá cấp Quốc gia BS QĐ số 313-VH/VP ngày 28/04/1962 của Bộ Văn hoá Thông tin. Đình Làng Ác là một trong những di tích lịch sử [[Chiến khu Quỳnh Lưu|Khu căn cứ cách mạng Quỳnh Lưu]]. Đình làng Ác thờ Bà Thủy Tinh Công chúa và Thành Hoàng làng. Đình được xây dựng từ thời vua [[Trần Nhân Tông]]. Lúc đầu đình được gọi là Hồng Kiều, sau gọi là đền Cầu Vồng, nay gọi là đình Làng Ác. Đình còn giữ được 5 sắc phong của các triều vua [[nhà Nguyễn]] như: Tự Đức, Đống Khánh, Duy Tân, Khải Định.
Hàng năm, nhân dân làng Ác đều tổ chức lễ hội vào 2 ngày 23, 24/6 (âm lịch) là ngày Thủy Tinh Công chúa giáng trần. Đình Làng Ác là nơi ghi nhận nhiều sự kiện lịch sử của [[Chiến khu Quỳnh Lưu|Khu căn cứ cách mạng Quỳnh Lưu]] như: Năm 1931, truyền đơn đòi giảm thuế của nhân dân đã giải ở đình; Năm 1936 - 1939, truyền đơn đòi mở rộng dân chủ, cải thiện dân sinh cũng giải ở đình; Ngày 11/8/1945, đội tự vệ của làng đã xuất phát từ đình Làng Ác, cùng tham gia với các đơn vị chiến đấu của các xã khác đi đánh giặc Nhật ở đồi Riềng (xã [[Quỳnh Lưu, Ninh Bình|Quỳnh Lưu]]), cầu Rịa và chùa La (xã [[Quỳnh Lưu, Ninh Bình|Phú Lộc]]); ngày 19/8/1945, đội tự vệ của làng xuất phát tham gia với đội tự vệ và nhân dân các xã khác đi giải phóng huyện lị [[Gia Viễn (huyện)|Gia Viễn]], [[Nho Quan (huyện)|Nho Quan]]; Từ 1946 đến 1951, đình Làng Ác là nơi làm xưởng quân giới Liên khu 3; Năm 1947, nhà in Sự Thật của Trung ương Đảng, đặt cơ sở 2 tại đình Làng Ác; Tháng 2/1948, Đại hội Đảng bộ [[Ninh Bình]] diễn ra ở đình Làng Ác...

===Sự tích Ngọc Quang Công Chúa===
Ngọc Quang Công chúa là nhân vật từ thời Hai Bà Trưng, có quê hương ở [[Nho Quan (huyện)|Nho Quan]], Ninh Bình, với sự tích như sau:
:Thủa ấy, ở khu Cự Lại, xã Sơn Dược, [[động Hoa Lư]], phủ Trường Yên, có vợ chồng ông Vương Khôi, hiền lành nhân đức, nhưng mãi đến đứng tuổi mà vẫn chưa có con. Ông bà ngày đêm cầu khẩn. Bổng một đêm bà nằm mộng, thấy được dẫn đến một cung điện nguy nga. Vị tiên trên điện bảo bà rằng trời xét đến lòng thành của hai vợ chồng nên đã cho một tiên nữ ở Ngọc Quang bảo điện về đầu thai. Tỉnh dậy, vợ chồng bàn bạc với nhau, lấy làm cảm tạ. Quả nhiên ít lâu, bà Vương sinh được một người con gái, đặt tên là Vương Thị Tiên. Nàng Tiên lớn lên, nết na đức hạnh, lại thông giỏi văn võ, tiếng đồn khắp cả Trường Yên. Năm nàng 16 tuổi, cha mẹ đều mất. Nàng cư tang báo hiếu đầy đủ, rồi lại chăm lo học hành rèn luyện. Lúc đó nước ta đang bị nhà Hán cai trị, đầy đường tiếng khóc lời than. Nàng Tiên đã ngầm ngầm có ý muốn diệt quân sài lang kia thì mới hả dạ. Được tin ở đạo [[Sơn Tây trấn|Sơn Tây]] có chị em nàng Trưng đứng lên khởi nghĩa. Nàng Tiên mừng lắm, vội vàng đem một số thủ hạ của mình kéo đến [[sông Hát]] để xin yết kiến. Đêm hôm trước, nàng Trắc đã nằm mộng thấy một vị thánh sứ đến dặn phải tiếp đón và dung nạp người tiên ở điện Ngọc quang. Sáng mai tỉnh dậy, nàng Trắc đang nghĩ ngợi về giấc mộng thì được tin báo có Vương Thị Tiên xin về tụ hội. Tin là mộng triệu được ứng nghiệm, nàng Trắc vui vẻ đón tiếp, phong ngay cho làm Ngọc Quang tướng quân. Khi đuổi được [[Tô Định]], bà Trưng lên ngôi, Ngọc Quang tướng quân được cai trị vùng Châu Ái, lấy phủ [[Trường Yên]] làm thực ấp. Giặc Hán do tướng [[Mã Viện]] cầm đầu lại kéo sang. [[Trưng Vương]] chia quân ra chống cự, sai người vào gọi Ngọc Quang nữ tướng ra tiếp ứng. Trong trận đánh ở Khê Thành, Trưng chúa bị thua, phải rút chạy. Ngọc Quang nữ tướng xông pha để bảo vệ nữ chúa, trong mình bị hơn mười vết thương mà vẫn cầm cự với giặc. Cuối cùng quân lính bị tan hết, bộ hạ chỉ còn 14 người, Ngọc Quang nữ tướng đánh mở một đường máu, chạy về địa phận xã Mã Phan, huyện [[Lập Thạch]]. Giặc cố rượt theo, các gia thần, tùy tướng đều bị giết hết. Một mình, Ngọc Quang nữ tướng cố sức men theo bờ sông, về đến địa đầu xã Hữu Bị, huyện Mỹ Lộc, phủ Thiên Trường thì người ngựa đều mõi mệt, rã rời. Phía sau, giặc vẫn ùn ùn kéo đến. Ngọc Quang nữ tướng ngữa mặt lên trời mà than rằng: "Vì kiệt sức không thể chống được giặc nữa, nhưng không thể để rơi vào bọn hôi tanh, xin phó mặc thân này cho sông nước. Cầu xin trời đất cho trôi về bản quán, đừng cho lủ giặc vớt được, mà cũng đừng chìm vào bụng cá dạ tôm." Khấn xong, nàng gieo mình xuống nước. Lúc đó là ngày 12 tháng hai. Mấy hôm sau, nhân dân khu Cự Lại, thấy người và vật không được yên ổn, lấy làm lo lắng, thì được tin báo là bên bờ sông có xác người trôi dạt vào. Xem kỹ, biết đúng là Ngọc Quang nữ tướng, dân làng vớt lên mai táng, lập miếu thờ, tôn hiệu là Ngọc Quang Công chúa. Đến đời vua [[Lý Thái Tông]], có năm hạn hán lớn, nhà vua lập đàn cầu mưa, mộng thấy một nàng công chúa, liền hỏi chuyện. Nàng thưa rằng: "Thiếp là thần ở thôn Cự lại, tên Tiên họ Vương, vâng lệng trời xuống làm mưa theo lời cầu khẩn của nhà vua." Vua Thái Tông tỉnh dậy, nhìn ra ngoài trời, quả nhiên mưa như trút nước. Nhà vua cho tra lại tích cũ, giáng chỉ cho dân địa phương thờ phụng theo nghi lễ đầy đủ hơn và tặng thêm hai chữ trong duệ hiệu, thành: Ngọc Quang Thiên Hương Công Chúa.

==Văn hóa - du lịch==
===Hồ Thường Sung===
Nằm trên địa bàn xã Văn Phú có hồ Thường Sung (còn gọi là hồ Thường Xung) là điểm du lịch giải trí đã được đầu tư xây dựng. Khu du lịch hồ Thường Sung do ủy ban nhân dân huyện [[Nho Quan (huyện)|Nho Quan]] làm chủ đầu tư với tổng mức đầu tư 226,7 tỷ đồng hoàn thành vào cuối năm 2011. Đây là một hồ nước rộng soi bóng những ngọn núi đá vôi. Hồ Thường Sung còn là hồ câu cá của [[Ninh Bình]].

===Tín ngưỡng thờ thần Cao Sơn ở Phụng Hóa===
Xã Văn Phú là nơi đặt ngôi đền chính thờ thần Cao Sơn - vị thần được thờ ở rất nhiều di tích trên địa bàn tỉnh [[Ninh Bình]].

Theo như thần phả các đền thờ Cao Sơn ở [[Ninh Bình]] như: đền Núi Hầu (Yên Thắng - [[Yên Mô (huyện)|Yên Mô]]), đền Quèn Thờ (Đông Sơn - [[Tam Điệp (thành phố)|Tam Điệp]]), đền Láo xã Văn Phú, đền Sơn Thần (Gia Thủy - [[Nho Quan (huyện)|Nho Quan]]), đền Quảng Phúc (Yên Phong - Yên Mô) và đền Cao Sơn (khu núi [[chùa Bái Đính]]) thì Cao Sơn đại vương là Lạc tướng Vũ Lâm (tức vùng núi phía tây [[Ninh Bình]] ngày nay nên còn được gọi là vị thần tây trấn [[Hoa Lư tứ trấn]]), con thứ 17 vua [[Lạc Long Quân]], khi vâng mệnh vua anh (Hùng Vương thứ nhất) đi tuần từ vùng Nam Lĩnh đến vùng Thiên Dưỡng, đã tìm ra một loài cây thân có bột dùng làm bánh thay bột gạo, lấy tên mình đặt tên cho cây là [[Báng|Quang lang]] (dân địa phương vẫn gọi là cây quang lang hay cây [[báng|búng báng]]). Thần đã dạy bảo và giúp đỡ người dân làm ăn sinh sống đồng thời bảo vệ khỏi các thế lực phá hoại vì vậy đã được nhân dân lập nhiều đền thờ.<ref>[http://www.cpv.org.vn/print_preview.asp?id=BT1580721655 Phát hiện sắc phong thời Tây Sơn ở Đền Núi Hầu]{{Liên kết hỏng|date=2024-07-26 |bot=InternetArchiveBot }}, Báo Điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam. Truy cập 2008-12-03.</ref>

Thần Cao Sơn thờ ở [[đình Kim Liên]] ở Hà Nội, một trong [[Thăng Long tứ trấn]] chính là Lạc tướng Vũ Lâm, 1 trong 50 người con của Lạc Long Quân - Âu Cơ. Đền thờ chính của thần ở huyện Phụng Hóa, nay là đền Láo ở xã Văn Phú, [[Nho Quan (huyện)|Nho Quan]], [[Ninh Bình]].<ref>{{Chú thích web |url=http://thanglong.chinhphu.vn/Home/Ngoi-den-tho-em-trai-Hung-Vuong-thu-nhat/20106/5004.vgp |ngày truy cập=2014-10-27 |tựa đề=Ngôi đền thờ em trai Hùng Vương thứ nhất |archive-date = ngày 20 tháng 7 năm 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180720194935/http://thanglong.chinhphu.vn/Home/Ngoi-den-tho-em-trai-Hung-Vuong-thu-nhat/20106/5004.vgp }}</ref> Vị thần này có công phù trợ quân [[Lê Tương Dực]] diệt được [[Lê Uy Mục|Uy Mục]], sau được dân làng Kim Liên rước về thờ và được phong là Cao Sơn đại vương trấn phía Nam kinh thành.

==Du lịch==
Xã Thượng Hòa có [[động Vân Trình]] là động đá tự nhiên đẹp, được đưa vào khai thác du lịch theo tour [[suối nước nóng Kênh Gà|suối Kênh Gà]] - [[động Vân Trình]].

 -->

== Văn hóa và truyền thống ==
Người Mường ở Thanh Sơn giữ gìn nhiều giá trị, bao gồm:

* Nghệ thuật diễn xướng như hát dân ca, hát đối (hát giao duyên), và biểu diễn cồng chiêng, bộ gõ truyền thống.
* Các trò chơi và lễ hội đặc trưng được tổ chức trong các dịp lễ, tết của cộng đồng.
* Nghi lễ tín ngưỡng truyền thống như Mo Mường, một loại hình sinh hoạt văn hóa tâm linh gắn với đời sống tinh thần, tang lễ và một số tập tục khác của người Mường, được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia.
* Người Mường chiếm khoảng 35-37% dân số của xã Thanh Sơn và sinh sống ở rải rác thôn trong xã. Họ cư trú xen kẽ với các cộng đồng khác trong vùng chủ yếu ở vùng Sơn Thành và Văn Phú cũ.
* Khu vực Sơn Thành cũ có 10% dân tộc Thái, 10% dân tộc Mông.
==Danh sách di tích==
[[hình:Dongvantrinh13.JPG|thumb|phải|Một góc [[động Vân Trình]].]]
* Đền Sầy thờ Đức Mẫu Vương Tiên Ngọc Quang Công chúa
* Đền Quan thờ Thái Úy Đại Tướng quân Đô [[Nguyễn Súy]] (thời Lê)
* Đình Ác (Đình Cầu Vồng) thờ Thủy Tinh Công chúa (tín ngưỡng thờ Mẹ Nước)
* Đình Bái thờ Tứ trụ triều Đinh: [[Đinh Điền]], [[Nguyễn Bặc]], [[Trịnh Tú]], [[Lưu Cơ (nhà Đinh)|Lưu Cơ]]
* Đình làng Lạm thờ Đức Thánh Quý Đức Ông (thời Trần)
* Đình Đồng Dược thờ Thần hoàng làng
* Đình làng Ráy thờ Tam vị Thánh Tản, Bách Hoa Công chúa
* Đình Trại Khẩn thờ Thủy Tinh Công chúa
* Chùa Bái thờ Phật
* Chùa Đồng Dược thờ Phật Quan Âm
* Chùa Cốc thờ Phật
* Nhà thờ họ Nguyễn thờ ông Thủy Tổ nguồn gốc họ Quách (là quan Lang dân tộc Mường- Mường Vang Lạc Sơn Hòa Bình cũ ) và Ông Tổ họ Nguyễn
* Nhà thờ họ Nguyễn thờ Ông Tổ họ Nguyễn
* Nhà thờ họ Lê Trần thờ Ông Tổ họ Lê Trần
* Nhà thờ giáo họ Tư Ân thờ chúa Giê Su
* Đình làng Lão Cầu (Đình làng Láo) thờ [[thần Cao Sơn]] - vị thần trấn Tây [[Hoa Lư tứ trấn]]
* Đình Nếnh Bắc thờ Vua [[Đinh Tiên Hoàng]] và Bà Chúa Nghè
* Đình Hiền Lương thờ Thành hoàng Đinh Công Cảnh
* Chúa Mý thờ Phật
* Chùa Nang (Hoa Chính tự) thờ Phật, Mẫu và Thành hoàng làng
* Chùa Phú Linh thờ Phật
* Chùa Lão Cầu (Đàm Sơn tự) thờ Phật và Đức Thánh Hiền
* Giáo họ Sào Đồng thờ Đức Chúa Trời
* Giáo họ Trại Rào thờ Đức Chúa Trời
* Giáo họ Phượng Lâm thờ Đức Chúa Trời
* Giáo họ Phú Lâm thờ Đức Chúa Trời
* Giáo sứ Sào Lâm thờ Đức Chúa Trời
* Nhà thờ Phượng Các thờ Đức Chúa Trời
* Nhà thờ họ Đồng Ân thờ Đức Chúa Trời
* Chùa làng Hữu Thường thờ Phật và Đức Thánh Hiền
* Chùa Hang Vân Trình thờ Phật và Mẫu
* Chùa Cáy (Hoa Thung Tự) thờ Phật
* Chùa Yên Chỉ (Chùa Bái Chuyền) thờ Phật
* Chùa Láo Vân Trình (Miếu Láo) thờ Phật
* Đình làng Hữu Thường ở thờ Quý Minh Khang Quốc
* Đình làng Vân Trung ở thờ [[thần Quý Minh]] và Thủy Tinh Phu nhân
* Đình làng Vân Trình thờ [[thần Quý Minh]] và  Đinh Trọng Hiển, người có công với làng
* Đình Yên Chỉ thờ Tản Viên Sơn Thánh
* Đình làng Giáng ở thờ Tản Viên Sơn Thánh
* Đền thờ Thánh Mẫu Thoải Thủy cung ( Đền trên) thờ Thánh Mẫu
* Đền thờ Thánh Mẫu Thượng Vân Trình (Đền Đồng Ma) thờ Thượng Ngàn Công chúa, Bạch Hoa Công chúa và Cửu Thiên Huyền Nữ
* Đền Đầu Rồng thờ Tứ Vị Thánh Mẫu
* Đền thờ Đức Ông Hữu Thường thờ Quý Minh Khang Quốc
* Đền Trong đồng Hữu Thường thờ Thượng Ngàn Công chúa
* Nhà thờ giáo xứ Đồng Đinh thờ Thờ Chúa
* Miếu Đức Thánh Nguyễn (Miếu Minh Không) thờ Đại sư [[Nguyễn Minh Không]]
* Miếu Hàng Thôn thờ Tam Vị Thánh Mẫu, Cửu Thiên Huyền Nữ, [[Cô Đôi Thượng Ngàn]] và Bạch Hoa Công chúa
* Miếu Sơn Giang thờ Thờ Tam tòa Thánh Mẫu
* Đền Mỹ Lộc thờ Đương Cảnh Thành hoàng bản thổ, Kim Tinh Công chúa (Bà Chúa coi kho của vua Đinh)
* Đền Thượng (Đền Đức Đại vương) thờ Đức Đại vương (Đức Thánh Trần)
* Đền Kênh Bầu (Đền thờ Đức Thánh Mẫu) thờ Mỹ Châu Kỳ Hoa Phù Dung (Thứ phi của Vua [[Trần Hiến Tông|Trần Hiến Đế]])
* Miếu làng Đồng thờ Đào Hoa Công chúa Nguyễn Thị Oanh
* Miếu Long Viên thờ Mẫu (Bà Chúa tắm cho Vua [[Đinh Tiên Hoàng]])
* Miếu An Lạc thờ Đức Tôn hoàng và Nhị vị Tiên Chúa (Bạch Hoa Công chúa và Nhị Nương Công chúa)
* Nhà thờ Liên Phương thờ Chúa
* Chùa Duy Khánh ở thờ Phật và Bản cảnh Thành hoàng, Quý Minh Đại vương
* Chùa Thanh Mai thờ Phật
* Đình Hàng Xã thờ Quý Minh Đại vương và  Thành hoàng Bản thổ
* Đình Thanh Mai (Đình Muôi) thờ [[thần Quý Minh]], Tản Viên và Thành hoàng
* Đình Thôn Thượng ( Đình Nghè) thờ Thần hoàng (Đức Thánh Quế) Quan Sứ giả
* Đình Bến Lược thờ [[Cô Đôi Thượng Ngàn]], Thủy Tinh Thượng Ngàn và Thành hoàng làng
* Đình làng Mèn thờ Thành hoàng làng
* Miếu Đức Thánh Nguyễn thờ [[Lý Quốc Sư]] và Thành hoàng làng
* Miếu Thổ Mãnh thờ Thổ Mãnh
* Miếu xóm Dùng thờ Thành hoàng làng
* Nhà thờ họ Thượng Cẩm thờ Chúa

==Du lịch==
===Động Vân Trình===
Xã Thanh Sơn có [[động Vân Trình]] là động đá tự nhiên đẹp nổi tiếng, được coi là lớn nhất trong các hang động ở tỉnh [[Ninh Bình]]. Động Vân Trình đã được đưa vào khai thác du lịch theo tour [[suối nước nóng Kênh Gà|suối Kênh Gà]] – [[động Vân Trình]] và có trong quy hoạch [[Khu du lịch Kênh Gà – Vân Trình|khu du lịch quốc gia Kênh Gà – Vân Trình]].

===Chiến khu Quỳnh Lưu===
Khu Sơn Thành có 2 di tích cấp quốc gia là đền Sầy và Đình Ác nằm trong [[Khu căn cứ cách mạng Quỳnh Lưu]] và là quê hương của bí thư [[Đinh Tất Miễn]] – bí thư Tỉnh ủy đầu tiên của [[Ninh Bình]]. Sơn Thành cũng là quê hương của danh tướng [[Trịnh Lỗi]] đời Hậu Lê.

Đền Sầy là nơi tuyên truyền cách mạng. Ngày 12/2/1927 (âm lịch), tổ chức cơ sở cách mạng ở xã Sơn Dược, lợi dụng việc hàng năm tổ chức tế nữ quan ở đền Sầy đã giới thiệu tiểu sử và công lao của Ngọc Quang Công chúa để khơi dậy lòng yêu nước, tinh thần chống giặc ngoại xâm cho nhân dân. Vương Thị Tiên là người con của quê hương thôn Cự Lại (Thôn Sầy), đã theo Hai Bà Trưng làm nữ tướng nên sau khi bà mất nhân dân đã lập đền thờ tưởng nhớ công lao của bà. Hàng năm, nhân dân thôn Sầy cùng nhân dân xã Sơn Thành lấy ngày mất của Ngọc Quang Công chúa là ngày 12/2 (âm lịch) để tổ chức lễ hội.<ref>{{Chú thích web |url=http://hoixe.net/di-tich-den-say-o-ninh-binh-9-348.html |ngày truy cập=2016-11-19 |tựa đề=Di tích Đền Sầy ở Ninh Bình |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119202249/http://hoixe.net/di-tich-den-say-o-ninh-binh-9-348.html |url-status=dead }}</ref>

Đình Làng Ác là Di tích lịch sử văn hoá cấp Quốc gia trong [[Chiến khu Quỳnh Lưu|Khu căn cứ cách mạng Quỳnh Lưu]]. Đình làng Ác thờ Bà Thủy Tinh Công chúa và Thành Hoàng làng. Đình được xây dựng từ thời vua [[Trần Nhân Tông]]. Lúc đầu đình được gọi là Hồng Kiều, sau gọi là đền Cầu Vồng, nay gọi là đình Làng Ác. Đình còn giữ được 5 sắc phong của các triều vua [[nhà Nguyễn]] như: Tự Đức, Đống Khánh, Duy Tân, Khải Định. Đình Làng Ác là nơi ghi nhận nhiều sự kiện lịch sử của [[Chiến khu Quỳnh Lưu|Khu căn cứ cách mạng Quỳnh Lưu]] như: Năm 1931, truyền đơn đòi giảm thuế của nhân dân đã giải ở đình; Năm 1936 - 1939, truyền đơn đòi mở rộng dân chủ, cải thiện dân sinh cũng giải ở đình; Ngày 11/8/1945, đội tự vệ của làng đã xuất phát từ đình Làng Ác, cùng tham gia với các đơn vị chiến đấu của các xã khác đi đánh giặc Nhật ở đồi Riềng (xã [[Quỳnh Lưu, Ninh Bình|Quỳnh Lưu]]), cầu Rịa và chùa La (xã [[Quỳnh Lưu, Ninh Bình|Phú Lộc]]); ngày 19/8/1945, đội tự vệ của làng xuất phát tham gia với đội tự vệ và nhân dân các xã khác đi giải phóng huyện lị [[Gia Viễn (huyện)|Gia Viễn]], [[Nho Quan (huyện)|Nho Quan]]; Từ 1946 đến 1951, đình Làng Ác là nơi làm xưởng quân giới Liên khu 3; Năm 1947, nhà in Sự Thật của Trung ương Đảng, đặt cơ sở 2 tại đình Làng Ác; Tháng 2/1948, Đại hội Đảng bộ [[Ninh Bình]] diễn ra ở đình Làng Ác...

===Chùa Thần Nông===
Chùa Thần Nông ở khu Thanh Lạc, xã Thanh Sơn, [[Ninh Bình]] là ngôi chùa cổ 500 năm tuổi. Chùa thờ Thần Nông, nguyên là cụ nội Vua Hùng và là Thủy tổ của người Việt Nam. Ngôi chùa cổ kính này được xây dựng từ thời Hậu Lê đến nay vẫn còn lưu giữ nhiều cổ vật và sắc phong quý báu của các triều đại phong kiến. Lễ tế Thần Nông và lễ hội chùa Thần Nông diễn ra vào dịp rằm tháng giêng tết nguyên tiêu hàng năm.

===Hồ Thường Sung===
Nằm trên địa bàn xã Thanh Sơn có hồ Thường Sung (hay hồ Thường Xung) là điểm du lịch giải trí đã được đầu tư xây dựng cuối năm 2011. Đây là một hồ nước rộng soi bóng những ngọn núi đá vôi. Hồ Thường Sung còn là hồ câu cá và là điểm du lịch cuối tuần của [[Ninh Bình]].

===Thần Cao Sơn ở Phụng Hóa===
Thanh Sơn là nơi đặt ngôi đền chính thờ [[thần Cao Sơn]] vị thần được thờ ở rất nhiều di tích trên địa bàn tỉnh [[Ninh Bình]]. Theo như thần phả các đền thờ Cao Sơn ở [[Ninh Bình]] như: đền Núi Hầu (Yên Thắng), đền Quèn Thờ (Trung Sơn), đền Láo (Thanh Sơn), đền Sơn Thần (Gia Tường), đền Quảng Phúc (Yên Từ) và đền Cao Sơn (khu núi [[chùa Bái Đính]]) thì Cao Sơn đại vương là Lạc tướng Vũ Lâm (tức vùng núi phía tây [[Ninh Bình]] ngày nay nên còn được gọi là vị thần tây trấn [[Hoa Lư tứ trấn]]), con thứ 17 vua [[Lạc Long Quân]], khi vâng mệnh vua anh (Hùng Vương thứ nhất) đi tuần từ vùng Nam Lĩnh đến vùng Thiên Dưỡng, đã tìm ra một loài cây thân có bột dùng làm bánh thay bột gạo, lấy tên mình đặt tên cho cây là [[Báng|Quang lang]] (dân địa phương vẫn gọi là cây quang lang hay cây [[báng|búng báng]]). Thần đã dạy bảo và giúp đỡ người dân làm ăn sinh sống đồng thời bảo vệ khỏi các thế lực phá hoại vì vậy đã được nhân dân lập nhiều đền thờ.<ref>[http://www.cpv.org.vn/print_preview.asp?id=BT1580721655 Phát hiện sắc phong thời Tây Sơn ở Đền Núi Hầu]{{Liên kết hỏng|date=2024-07-26 |bot=InternetArchiveBot }}, Báo Điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam. Truy cập 2008-12-03.</ref>

Thần Cao Sơn thờ ở [[đình Kim Liên]] ở Hà Nội, một trong [[Thăng Long tứ trấn]] chính là Lạc tướng Vũ Lâm, 1 trong 50 người con của Lạc Long Quân - Âu Cơ. Đền thờ chính của thần ở huyện Phụng Hóa, nay là đền Láo ở xã Thanh Sơn, [[Ninh Bình]].<ref>{{Chú thích web |url=http://thanglong.chinhphu.vn/Home/Ngoi-den-tho-em-trai-Hung-Vuong-thu-nhat/20106/5004.vgp |ngày truy cập=2014-10-27 |tựa đề=Ngôi đền thờ em trai Hùng Vương thứ nhất |archive-date = ngày 20 tháng 7 năm 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180720194935/http://thanglong.chinhphu.vn/Home/Ngoi-den-tho-em-trai-Hung-Vuong-thu-nhat/20106/5004.vgp }}</ref> Vị thần này có công phù trợ quân [[Lê Tương Dực]] diệt được [[Lê Uy Mục|Uy Mục]], sau được dân làng Kim Liên rước về thờ và được phong là Cao Sơn đại vương trấn phía Nam kinh thành.

==Danh nhân==
*[[Trịnh Lỗi]]: Danh tướng đời [[nhà Hậu Lê]].
*[[Đinh Tất Miễn]]: Bí thư Tỉnh ủy đầu tiên của tỉnh [[Ninh Bình]].

==Chú thích==
{{tham khảo|30em}}

==Tham khảo==
{{Sơ khai Ninh Bình}}
{{Đơn vị hành chính thuộc tỉnh Ninh Bình}}