Xem mã nguồn của Thuyết X-bar

Trong ngôn ngữ học, '''thuyết X-bar''' ({{langx|en|X-bar theory}}; còn được dịch là '''lý thuyết thanh chắn – X''',<ref>{{Chú thích web|url=http://www.vienngonnguhoc.gov.vn/bai-viet/avram-noam-chomsky-%E2%80%9Cnguoi-co-tri-tue-nhat-the-gioi%E2%80%9D_388.aspx|title=Avram Noam Chomsky: "người có trí tuệ nhất thế giới"|date=22 tháng 1 năm 2016|website=Viện Ngôn ngữ học|access-date=ngày 19 tháng 8 năm 2022|archive-date=2022-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220819110408/http://www.vienngonnguhoc.gov.vn/bai-viet/avram-noam-chomsky-%E2%80%9Cnguoi-co-tri-tue-nhat-the-gioi%E2%80%9D_388.aspx|url-status=dead}}</ref> '''lý thuyết X-gạch ngang''',<ref>{{cite dictionary|last1=Xuân Hạo|first1=Cao|last2=Dũng|first2=Hoàng|year=2004|author-link=Cao Xuân Hạo|title=Đề tài khoa học cấp Bộ: Thuật ngữ ngôn ngữ học/Anh-Việt/Việt-Anh|location=Thành phố Hồ Chí Minh|publisher=[[Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh]]}}</ref> hay '''lý thuyết biến thể phạm trù'''<ref>{{cite journal|author=Võ Đại Quang|title=Lý thuyết biến thể phạm trù (X-bar theory): Một công cụ hữu hiệu trong phân tích cú pháp|url=https://js.vnu.edu.vn/FS/article/view/3201|journal=Tạp chí khoa học Nghiên cứu Nước ngoài|publication-date=15 tháng 9 năm 2008|issn=2525-2445|volume=24|number=3|pages=135-146|access-date=ngày 19 tháng 8 năm 2022}}</ref>) là một mô hình ngữ pháp cấu trúc-ngữ đoạn (''phrase-struture grammar'') và là một lý thuyết tổ hợp phạm trù cú pháp (''syntactic category formation'')<ref>{{Chú thích sách |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199675128.001.0001/acref-9780199675128 |title=The Concise Oxford Dictionary of Linguistics |date=2014-01-01 |publisher=NXB Đại học Oxford |isbn=978-0-19-967512-8 |edition=3 |language=en |doi=10.1093/acref/9780199675128.001.0001}}</ref> được đề xướng bởi nhà ngôn ngữ học [[Noam Chomsky]] vào năm 1970,<ref name="C70">Chomsky, Noam (1970). Remarks on Nominalization. Trong: R. Jacobs và P. Rosenbaum (biên tập) ''Reading in English Transformational Grammar'', tr. 184–221. Waltham: Ginn.</ref> rồi được phát triển bổ sung bởi [[Ray Jackendoff]] (1974,<ref name="J74">{{Chú thích sách|last=Jackendoff|first=Ray|title=Introduction to the X-bar Convention|publisher=Câu lạc bộ Ngôn ngữ học Đại học Indiana|year=1974|location=}}</ref> 1977a,<ref name="J77a">{{Chú thích sách|last=Jackendoff|first=Ray|title=X-bar-Syntax: A Study of Phrase Structure|publisher=NXB MIT|year=1977a|location=Cambridge, MA}}</ref> 1977b<ref name="J77b">Jackendoff, Ray (1977b) Constraints on Phrase Structure Rules, trong P. W. Culicover, T. Wasow & A. Akmajian (biên tập), ''Formal Syntax'', Academic Press, New York, tr. 249–83.</ref>) dựa trên nền tảng thuyết [[ngữ pháp tạo sinh]] do Chomsky xây dựng vào những năm 1950.<ref name="C55">{{Chú thích sách |last=Chomsky|first=Noam|author= |authorlink= |title=The Logical Structure of Linguistic Theory|publisher=MIT Press|location=Cambridge, MA|language= |year=1955|page= |id= |isbn= |quote= }}</ref><ref name="C57">{{Chú thích sách |last=Chomsky|first=Noam|author= |authorlink= |title=Syntactic Structures|url=https://archive.org/details/syntacticstructu0000chom|publisher=Mouton|location=The Hague|language= |year=1957|page= |id= |isbn= |quote= }}</ref> Thuyết này được sinh ra với mục đích biểu diễn cấu trúc các [[phạm trù ngữ đoạn]] bằng một cấu trúc duy nhất gọi là '''giản đồ X-bar''', dựa trên giả định cho rằng mọi ngữ đoạn trong các [[ngôn ngữ tự nhiên]] là một '''XP''' (ngữ đoạn X) đứng sau một phạm trù cú pháp X đã được cho trước. Thuyết X-bar đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết các vấn đề của [[luật cấu trúc ngữ đoạn]], đơn cử là sự gia tăng các luật ngữ pháp, điều mà mâu thuẫn với thuyết ngữ pháp tạo sinh.

==Giản đồ X-bar==
===Nguyên lý cơ bản===
Chữ "X" trong thuyết X-bar tương đương với [[biến số]] trong toán học: Nó có thể được thay thế bằng các phạm trù cú pháp chẳng hạn [[danh từ|N]], [[động từ|V]], [[tính từ|A]] và [[giới từ|P]]. Các phạm trù này là các [[từ vị]] chứ không phải các [[ngữ đoạn]] (hay cụm từ): "X-bar" là đơn vị ngữ pháp lớn hơn X, và đơn vị X thanh kép (=XP) sẽ lớn hơn X thanh đơn. Phạm trù X thanh kép tương đương với các phạm trù ngữ đoạn như [[cụm danh từ|NP]], [[cụm động từ|VP]], [[cụm tính từ|AP]] và [[cụm giới từ|PP]].<ref name="J77a" />

Lý thuyết X-bar giả định rằng tất cả các phạm trù ngữ đoạn có cấu trúc như Hình 1,<ref name="J77a" /><ref name="C81">{{Chú thích sách|last=Chomsky|first=Noam|author= |authorlink= |title=Lectures on Government and Binding|publisher=MIT Press|location=Cambridge, MA|language= |year=1981|page= |id= |isbn= |quote= }}</ref> được gọi là '''giản đồ X-bar'''.
[[File:X-bar_schema_(basic).png|thumb|none|300px|Hình 1: Ví dụ về giản đồ X-bar]]

Theo Hình 1, phạm trù ngữ đoạn XP được biểu diễn bằng chữ X với hai dấu gạch bên trên.{{refn|group="FN"|Jackendoff (1977a)<ref name="J77a" /> cho rằng X có thể đạt cấp độ ba thanh.}} Khi viết cho tiện, thanh trên có thể được thay thế bằng dấu ('), chẳng hạn '''X''''

{{Anchors|Headedness principle|Binarity principle}}Thuyết X-bar bao gồm hai nguyên lý chính:
* '''Nguyên lý Trung tâm''': Tất cả ngữ đoạn đều có một điểm đầu/điểm trung tâm (''head'').<ref name="radford">{{Chú thích sách|last=Radford|first=Andrew|author=|authorlink= |translator= |year=2016|title=Analysing English Sentences: Second Edition|url=https://archive.org/details/analysingenglish0000radf|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/analysingenglish0000radf/page/114 114]–115|id= |isbn= |quote= }}</ref>
* '''Nguyên lý Lưỡng phân''': Tất cả các điểm [[nút (ngôn ngữ học)|nút]] (''node'') rẽ thành hai nút khác.<ref name="radford" />
Nguyên lý trung tâm giải quyết vấn đề 1 và 3 đã nêu bên trên, còn nguyên lý lưỡng phân đóng vai trò rất quan trọng trong sự phóng chiếu và tính lưỡng nghĩa sẽ được nhắc đến bên dưới.

{{Anchors|Specifier|Head|Complement|Adjunct}}Giản đồ X-bar bao gồm một điểm đầu cùng các thành phần tùy ý đi kèm.<ref name="J74" /><ref name="J77a" /><ref name="J77b" /><ref name="C81" /> Các thành phần đó bao gồm:
* '''Định khuôn''': '''<nowiki>[</nowiki>bắt buộc<nowiki>]</nowiki>''' Nút có quan hệ chị em với nút X'.<ref>{{Chú thích sách|last= |first= |author=Araki, Kazuo (chủ biên)|authorlink= |translator= |year=1999|title=Eigogaku Yogo Jiten (A Dictionary of Technical Terms of English Linguistics)|publisher=Sanseido|location=Tokyo|page=587|id= |isbn= |quote= }}</ref>
* '''Trung tâm ngữ''': '''<nowiki>[</nowiki>bắt buộc<nowiki>]</nowiki>''' Cốt lõi của một ngữ đoạn, là vị trí của [[từ vị]] bất kỳ. Chính tố quyết định dạng và đặc điểm của toàn bộ ngữ đoạn.<ref><!-- name="dict"-->{{Chú thích sách|last= |first= |author=Araki, Kazuo (chủ biên)|authorlink= |translator= |year=1999|title=Eigogaku Yogo Jiten (A Dictionary of Technical Terms of English Linguistics)|publisher=Sanseido|location=Tokyo|page=249|id= |isbn= |quote= }}</ref>
* '''[[Bổ ngữ]]''': '''<nowiki>[</nowiki>bắt buộc<nowiki>]</nowiki>''' Một [[tham tố]] cần thiết của chính tố.
* '''[[Sung ngữ]]''': '''<nowiki>[</nowiki>tùy ý<nowiki>]</nowiki>'''

Theo đó, khi một phạm trù ngữ đoạn XP không sở hữu sung ngữ, cấu trúc của nó sẽ phải giống Hình 2.
[[File:X-bar_schema_(wo adjunct).png|thumb|none|300px|Hình 2: Ngữ đoạn không có thành phần Adj]]

Quan trọng là ta phải hiểu rằng kể cả khi các vị trí định khuôn và bổ ngữ thiếu vắng từ vị/ngữ đoạn, chúng vẫn tồn tại một cách cú pháp, và do vậy chúng phải được biểu diễn trống không. (Hệ quả của nguyên lý lưỡng phân) Điều này nghĩa là tất cả phạm trù ngữ đoạn sở hữu các cấu trúc đồng đều về bản chất nằm ẩn dưới giản đồ X-bar, khiến ta không cần phải giả định các ngữ đoạn khác nhau sở hữu các cấu trúc khác nhau, rất khác biệt với mô hình PSR.<ref name="C81" /> (Giải quyết vấn đề 2 đã nêu bên trên) Thế nên ta cũng phải cẩn trọng khi nhìn thấy những giản đồ lược bỏ nhánh chẳng hạn Hinh 4.

[[File:The_X-bar_structure_of_the_NP_linguistics_(simplified).png|thumb|none|130px|Hình 4: Giản đồ đã lược bỏ các vị trí cú pháp bắt buộc]]

==Cước chú==
{{Tham khảo|group="FN"|2}}

==Tham khảo==
{{Tham khảo|2}}

[[Thể loại:Ngôn ngữ học]]
[[Thể loại:Ngữ pháp]]
[[Thể loại:Quan hệ cú pháp]]
[[Thể loại:Nhóm từ]]
[[Thể loại:Đơn vị ngôn ngữ học]]
[[Thể loại:Thuật ngữ ngôn ngữ học]]