Xem mã nguồn của Tiếng Dân (báo)

{{pp-semi|small=yes}}
{{Thông tin báo chí|name=Tiếng-Dân<br />{{Lang|fr|La Voix du peuple}}|type=Tuần san|chiefeditor=[[Huỳnh Thúc Kháng]]|language=Tiếng Việt|country={{lá cờ|Liên bang Đông Dương}}|ceased publication=Ngày 28 tháng 4 năm 1943|foundation=Ngày 12 tháng 2 năm 1927|political=[[Pháp-Việt Đề huề]]<br>Chủ nghĩa quốc gia cải lương{{Sfnp|Chương Thâu|1989|p=24–25}}|publisher=Nhà in Tiếng Dân{{efn|Trước năm 1945, nhà in là cơ sở phụ trách toàn bộ các công đoạn như việc biên tập nội dung, chịu trách nhiệm pháp lý cho đến in ấn và phát hành bản thảo.{{sfnp|Đỗ Minh Điền|2020|p=117}} }}|image=Tiếng Dân front page Mar. 20 1937.jpg|caption=Trang nhất của tờ ''Tiếng Dân'', số 1085}}Báo '''''Tiếng Dân''''' là cơ quan ngôn luận độc lập đầu tiên tại [[An Nam]] (Trung Kỳ), do ông [[Huỳnh Thúc Kháng]] (1876–1947), một nho gia thuộc trường phái duy tân, phát hành. Tòa soạn báo đặt tại [[Huế]], phổ biến và có ảnh hưởng lớn trong giới trí thức miền Trung trong gần 16 năm dài, từ 1927 tới năm 1943.

== Lịch sử ==
{{nhiều hình
| align = right
| image1 = Tiếng Dân Newspaper’s 10th Anniversary (1937).jpg
| width1 = 180
| alt1 = 
| link1 = 
| caption1 = 
| image2 = Tiếng Dân Building.jpg
| width2 = 170
| alt2 = 
| link2 = 
| caption2 = 
| footer = Trụ sở tờ ''Tiếng Dân'' (ảnh năm 1937 và 2023)
}}
Năm 1926, chính quyền Pháp chủ trương cải tổ ''Hội đồng Tư phỏng'' thành ''Nhân dân Đại biểu'' (Viện Dân biểu) và sắp đặt tổng tuyển cử hạn chế, Huỳnh Thúc Kháng đệ đơn ứng cử tại hạt Tam Kỳ và trở thành [[Viện Dân biểu Trung Kỳ|Viện trưởng Viện Dân biểu Trung Kỳ]].{{Sfnp|Huỳnh Thúc Kháng|2000|p=62}} Sau lần khai mạc Hội đồng lần thứ nhất, ông Kháng được những người hoạt động chính trị ủng hộ đã gửi đơn xin phép đến tòa Khâm sứ Trung Kỳ tại Huế để thành lập một tờ báo.{{Sfnp|Thu Nhuần (2016)|}}{{Sfnp|Huỳnh Thúc Kháng|2000|p=62}} Để huy động vốn, ông và những người cùng chí hướng dự định thành lập một công ty cổ đông với tên gọi ''Công ty chuyên trách tập cổ Huỳnh Thúc Kháng''.{{Sfnp|Huỳnh Thúc Kháng|2000|p=63}} Vì không có kinh nghiệm trong việc điều hành tòa soạn, các cộng sự quyết định cử [[Đào Duy Anh]] vào [[Sài Gòn (thành phố)|Sài Gòn]] để tìm hiểu công việc làm báo vào cuối mùa hè năm 1926.{{Sfnp|Đào Duy Anh|2000|p=20}} Ba tháng sau, ông trở lại Tourane (tức Đà Nẵng ngày nay) để hỗ trợ cộng sự lập công ty và mua nhà in để mở tờ ''Tiếng Dân''.{{efn|Ban đầu được ông Kháng đặt tên là ''Trung Thanh'' (tiếng nói của miền Trung), về sau đổi thành ''Dân Thanh'' (tiếng nói của dân). Sau khi được ông [[Phan Bội Châu]] bảo "Đã nói dân thanh thì chi bằng nói quách là Tiếng Dân" thì đổi thành ''Tiếng Dân''.{{sfnp|Huỳnh Văn Tòng|2000|p=228}} }}{{Sfnp|Đỗ Minh Điền (2022)|}} Đến tháng 2 năm 1927, công ty đã gọi vốn được 3 vạn bạc (phần lớn đến từ Phan Thiết, Bình Thuận và Quảng Nam, nơi [[phong trào Duy Tân]] hoạt động mạnh).{{Sfnp|Hông Khánh (2015)|}}{{Sfnp|Đào Hùng (2012)|}} Ngày 12 tháng 2 năm 1927, Toàn quyền Đông Dương [[Pierre Marie Antoine Pasquier|Pasquier]] cho phép tờ ''Tiếng Dân'' xuất bản, với điều kiện phải dời trụ sở từ Tourane sang Huế để tiện kiểm soát.{{Sfnp|Nguyễn Quyết Thắng (1992)||p=62}} Mùa hè năm 1927, Huỳnh Thúc Kháng, Nguyễn Xương Thái và Đào Duy Anh đến Hà Nội mua lại nhà in Nghiêm Hàm nhằm chuyển cơ sở về Huế, dự kiến báo sẽ xuất bản vào tháng 7 cùng năm.{{Sfnp|Đào Duy Anh|2000|p=22–24}} Chủ nhiệm tờ ''Thực nghiệp dân báo'' Mai Du Lân đã đồng ý chuyển nhượng toàn bộ trang thiết bị nhà in Nghiêm Hàm, đồng thời đưa thợ nhà in vào Huế giúp đỡ.{{Sfnp|Đỗ Minh Điền|2020|p=122}}{{Sfnp|Đào Hùng (2012)|}} Tháng 4 năm 1927, trụ sở tòa soạn chuyển đến 123 đường Đông Ba phố Hàng Bè, tỉnh Thừa Thiên.{{Sfnp|Đào Hùng (2012)|}}{{efn|Nay là 193 đường Huỳnh Thúc Kháng.{{sfnp|Đào Hùng (2012)|}} }} Số báo đầu tiên chính thức được phát hành vào ngày 10 tháng 8 năm 1927.{{Sfnp|Đỗ Minh Điền|2020|p=122}}

== Định dạng ==
Từ số đầu đến ngày đình bản, manchette của ''Tiếng Dân'' hiếm khi thay đổi, dòng đầu trang nhất có ngày âm lịch và dương lịch ra số báo và giá mỗi số; hai chữ TIẾNG DÂN đậm nét, ở dưới là dòng chữ tiếng Pháp {{Lang|fr|La Voix du Peuple}} (Tiếng dân), bên cạnh là hai chữ Nôm {{Lang|zh|民 聲}} (Dân Thanh). Về ngày ra báo, báo ra đúng hai lần một tuần: thứ Tư và thứ Bảy. Từ ngày 1 tháng 2 năm 1936 đến ngày 30 tháng 12 năm 1939, báo ra mỗi tuần ba số: thứ Ba, thứ Năm và thứ Bảy. Từ đầu năm 1940 trở đi báo trở lại mỗi tuần hai số như trước. Về trình bày, nhà in đăng những danh ngôn thể hiện mục đích và tôn chỉ của báo vào thời điểm đó. Dưới là những bài xã luận, thời sự và bình luận chính trị, đôi khi đăng ở trang 1 tiếp sang trang 3. Trang 2 đăng tiểu thuyết, truyện dịch dài kỳ và quảng cáo. Trang 3 là những bài về tư tưởng, văn hóa, khoa học, phân nửa còn lại là quảng cáo. Trong quá trình làm việc, tòa soạn thiếu người am hiểu nghiệp vụ thiết kế trang báo, trình bày bài vở, dù có rút kinh nghiệm và tham khảo đồng nghiệp để cải tiến nhưng ''Tiếng Dân'' vẫn không hấp dẫn về mặt hình thức. Từ cuối tháng 4 năm 1936, báo có mục "Việc các tỉnh" ở Trung Kỳ thay cho mục "Việc trong nước". Những dịp tết và ngày kỉ niệm ra báo hằng năm đều có số đặc biệt, có khi nâng lên thành 6 trang.{{Sfnp|Nguyễn Thành|1992|p=17–19}}

== Quan điểm ==
=== Vụ án ''Truyện Kiều'' ===
Với xu hướng hoài cổ, ''Tiếng Dân'' thể hiện những quan niệm văn học mang tính bảo thủ, cả về hình thức lẫn nội dung. Về hình thức, Huỳnh Thúc Kháng đã rất cố gắng sử dụng chữ Quốc ngữ để diễn đạt trên báo, nhưng ông vẫn không thoát khỏi ảnh hưởng của cấu trúc văn chương biền ngẫu, và chính ông lại ra sức bảo vệ nó, ông viết: "văn dùng điển gần như thông lệ của nhà văn, nên thiếu nó không khác gì nhà nghèo thiếu gạo".<ref>{{Chú thích tạp chí|date=1942-04-15|title=Văn học và điển cổ|journal=Tiếng Dân|issue=1667}}</ref> Về nội dung, Huỳnh Thúc Kháng cho rằng văn chương phải có sứ mệnh giáo huấn, vì vậy, ông cương quyết lên án chủ nghĩa lãng mạn, đả kích mạnh mẽ các tác phẩm hư cấu là "vị thuốc độc cùng đạo bùa mê cho tinh thần".<ref>{{Chú thích tạp chí|date=1927-11-19|title=Ta nên cần có sách gì?|journal=Tiếng Dân|issue=30}}</ref> Với trào lưu thơ mới, ông tỏ ra bất bình và xem đây là thứ thời thượng u mê.<ref>{{Chú thích tạp chí|date=1941-08-06|title=[[w:s:vi:Cùng ông Thông Reo và ông Phan Khôi trong Dân Báo về chuyện thơ mới|Cùng ông Thông Reo và ông Phan Khôi trong Dân Báo về chuyện thơ mới]]|journal=Tiếng Dân|issue=1602}}</ref> Huỳnh Thúc Kháng đã dành cho thơ cổ điển một vị trí lớn trên báo ''Tiếng Dân'', nhưng ông đặc biệt phê phán ''[[Truyện Kiều]]''. Ông đã dùng ''Tiếng Dân'' để công kích nhân vật nàng Kiều và [[Phạm Quỳnh]] – một người hết lòng ca ngợi Truyện Kiều bằng lời lẽ khắc nghiệt: "Con đĩ Kiều kia, có cái giá trị gì? Người tô vẽ Kiều kia có công đức gì mà hoan nghênh". và "''Truyện Kiều'' là thứ dâm thư, rõ không ích mà có hại".<ref>{{Chú thích tạp chí|date=1930-09-17|title=[[w:s:vi:Chánh học cùng tà thuyết có phải là vấn đề quan hệ chung không?|Chánh học cùng tà thuyết có phải là vấn đề quan hệ chung không?]]|journal=Tiếng Dân|issue=317}}</ref> Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa, Huỳnh Thúc Kháng đả kích truyện Kiều vì quan niệm "văn dĩ tải đạo" của nhà Nho, và góc nhìn của ông Kháng với Phạm Quỳnh là "có công đức gì mà hoan nghênh".{{Sfnp|Nguyễn Xuân Hoa|2013|p=51}} Thái độ khắc nghiệt của Huỳnh Thúc Kháng với Truyện Kiều là nguyên nhân gián tiếp của việc tờ ''Tiếng Dân'' đình bản. Cuối năm 1942, chính quyền thuộc địa yêu cầu các báo Việt Nam ca ngợi nhân vật Kiều để kỷ niệm [[Nguyễn Du]]. Huỳnh Thúc Kháng viết một loạt bài, nhưng không phải để ca tụng mà là gièm pha tác phẩm này, tất cả đều bị Sở Kiểm duyệt lược bỏ chỉ còn lại mỗi một bài.<ref>{{Chú thích tạp chí|date=1943-01-13|title=Quốc hồn quốc túy ta ở đâu?|journal=Tiếng Dân|issue=1739}}</ref> Sau đó, ông viết một bài khác trong đó mở đầu bằng cách khen ngợi giá trị văn chương của Truyện Kiều, nhưng phần cuối lại phê phán toàn bộ tác phẩm, đặc biệt lên án khuynh hướng chung (mà ông coi là đáng trách) muốn coi ''Truyện Kiều'' là biểu tượng của quốc hồn quốc túy Việt Nam. Phần cuối bị chính quyền kiểm duyệt và chỉ cho phép đăng phần đầu, nhưng ông Kháng lại rút toàn bộ bài. Ngay lúc ấy Toàn quyền Decoux ký quyết định đình bản tờ ''Tiếng Dân'' vào tháng 4 năm 1943.{{Sfnp|Nguyễn Thế Anh|2002|p=30–32}}{{Sfnp|Nguyễn Xuân Hoa|2013|p=48–51}}

=== Chính trị ===
Khác với phần tử cấp tiến của giai đoạn những năm 1920 – 1930, Huỳnh Thúc Kháng chủ trương một phương pháp tiến hành tuần tự, bất bạo động trong khuôn khổ của chế độ thuộc địa. Ông tỏ ra trung thành với quan điểm văn hóa của [[phong trào Duy Tân]] và nghĩ rằng bối cảnh chính trị Việt Nam không cho phép thực hiện hành động chính trị.{{Sfnp|Nguyễn Thế Anh|2002|p=28}} Trong một bài báo viết năm 1928,<ref>{{Chú thích tạp chí|date=1928-09-08|title=[[w:s:vi:Cái ngộ điểm của nhà chính trị cùng cái ngộ điểm của nhà đọc báo|Cái ngộ điểm của nhà chính trị cùng cái ngộ điểm của nhà đọc báo]]|journal=Tiếng Dân|issue=111}}</ref> ông bày tỏ ý kiến không muốn người Pháp rời Việt Nam, không tán thành người Việt đuổi người Pháp về vì không phù hợp với thời đại mới, và không có chủ trương giành độc lập dân tộc.{{Sfnp|Nguyễn Thành|1992|p=68}} Sau [[vụ ám sát Bazin]] ngày 9 tháng 2 năm 1929, nhiều đảng viên [[Việt Nam Quốc dân Đảng]] hoạt động tại Hà Nội bị bắt. Cuộc điều tra kéo dài đến tháng 7 năm 1929 Hội đồng đề hình mới đem ra xét xử, Huỳnh Thúc Kháng cho rằng nguyên nhân của sự kiện này là do chịu ảnh hưởng từ bên ngoài, nhất là với tầng lớp thanh niên, sinh ra hành động yêu nước và giành độc lập dân tộc; không phải từ mâu thuẫn giữa dân tộc Việt Nam và chủ nghĩa đế quốc Pháp, từ truyền thống ái quốc và tinh thần độc lập dân tộc trong lịch sử nên dẫn tới cách mạng giải phóng dân tộc.<ref>{{Chú thích tạp chí|date=1929-07-20|title=[[w:s:vi:Một mối cảm tưởng đối với vụ án Việt Nam Quốc dân Đảng|Một mối cảm tưởng đối với vụ án Việt Nam Quốc dân Đảng]]|journal=Tiếng Dân|issue=198}}</ref>{{Sfnp|Nguyễn Thành|1992|p=89}} Sau sự kiện [[khởi nghĩa Yên Bái]], ''Tiếng Dân'' đăng bài phân tích nguyên nhân, gọi Việt Nam Quốc dân Đảng là "đảng [[wiktionary:vi:phiến_động|phiến động]]".<ref>{{Chú thích tạp chí|date=1930-03-15|title=Cảm tưởng đối với những việc biến động ở Bắc Kỳ vừa rồi|journal=Tiếng Dân|issue=264}}</ref>

Đối với hoạt động cộng sản, Huỳnh Thúc Kháng cho rằng chủ nghĩa cộng sản không áp dụng được tại Việt Nam.{{Sfnp|Nguyễn Thành|1993|p=11}} Ngày 2 tháng 3 năm 1929, Hội Thanh niên Cách mạng Việt Nam rải truyền đơn phản đối Trung Quốc Quốc dân Đảng bắt giữ người Việt ở Quảng Châu và Hoàng Phố. Ông Kháng viết bài chỉ trích "nạn truyền đơn" – một phương thức cổ động tuyên truyền của các tổ chức cách mạng theo xu hướng chủ nghĩa cộng sản. Ông cho rằng "chân tướng cùng nội dung tờ truyền đơn" là "do vài ba đứa trẻ con nào đó; thấy đâu nói đó, nói cho sướng mồm, gây chuyện lợi cho mình, vu hãm lương dân".<ref>{{Chú thích tạp chí|date=1929-03-13|title=Một cái truyền đơn quá dốt|journal=Tiếng Dân|issue=161}}</ref> Sau khi truyền đơn kỉ niệm [[Cách mạng Tháng Mười Nga]] của Đảng Cộng sản được rải nhiều nơi tại Trung Kỳ, ''Tiếng Dân'' tiếp tục đăng bài phê phán vụ truyền đơn và chủ nghĩa cộng sản, cho rằng "chủ nghĩa cộng sản không hợp với tình thế tại xứ ta; với tình thế như trên, công cuộc cộng sản thiệt còn chưa hiệp [hợp] với tình thế như trên, [...] huống gì là cộng sản giấy".<ref>{{Chú thích tạp chí|date=1929-11-16|title=Cái họa cộng sản bằng giấy|journal=Tiếng Dân|issue=232}}</ref>{{Sfnp|Nguyễn Thành|1992|p=91–94}} Trong bài báo xuất bản tháng 11 năm 1929, Huỳnh Thúc Kháng cho rằng chủ nghĩa cộng sản chính là người Nga. Nga tuyên truyền chủ nghĩa cộng sản sang châu Âu, nơi xung đột giữa lao động và tư bản, đồng thời truyền sang châu Á, là "nơi các xứ dân tộc hèn yếu, dụ khuyên theo chủ nghĩa ấy để khuấy rối các nước đế quốc". Tầng lớp thanh niên tin vào chủ nghĩa cộng sản "đều là hạng nghe theo", không có ai [tại Việt Nam] xứng cái danh "chủ động cộng sản".<ref>{{Chú thích tạp chí|date=1929-11-30|title=Chủ động cộng sản ở xứ ta là ai?|journal=Tiếng Dân|issue=236}}</ref> Sau năm 1930, Huỳnh Thúc Kháng không công kích những chủ trương và hoạt động của Đảng Cộng sản Đông Dương mà chỉ giữ thái độ bàng quan. Những người cộng sản viết bài gửi đăng báo ''Tiếng Dân'', ông vẫn nhận và công bố bình thường như mọi tác giả khác.{{Sfnp|Nguyễn Thành|1993|p=11}}

== Kiểm duyệt ==
[[Tập tin:Tiếng Dân - Toà kiểm bỏ trọn hai cột.jpg|nhỏ|241x241px|Một bài báo bị đục bỏ.]]
Vào thời kỳ này, báo chí quốc ngữ đều phải được nhà chức trách duyệt nội dung rồi mới được đem in, nhiều báo bị kiểm duyệt phải thay bài bằng cách in quảng cáo. Nhưng ''Tiếng Dân'' lại còn bị đặt dưới một chế độ đặc biệt không áp dụng với mọi tờ báo quốc ngữ nào khác trong Nam hay ngoài Bắc.{{Sfnp|Nguyễn Thế Anh|2002|p=26}} Ngày 19 tháng 3 năm 1927, Chánh Sở Liêm phóng Trung Kỳ {{Ill|Léonard Sogny|la|Leo Sogny}} đệ trình kế hoạch kiểm soát tờ ''Tiếng Dân'', thành lập ban kiểm soát báo do Thông dịch viên Sở Liêm phóng Bùi Văn Cung điều hành. Ban kiểm duyệt này sẽ bảo đảm các bài báo không được xúc phạm chính quyền Pháp, hai ngày trước khi in, các bài báo đều phải dịch sang tiếng Pháp và nộp cho Sở Liêm phóng để kiểm duyệt.{{Sfnp|Chính Đạo|2005}} Những bài bị kiểm duyệt tờ ''Tiếng Dân'' thường đề rõ "Tờ Kiểm duyệt bỏ", những trang sau – trừ vài mẩu quảng cáo – cũng có những mẩu tin ngắn áp dụng cách tương tự để độc giả nhìn thấy, Giáo sư Vũ Ngọc Khánh gọi đây là "cái mưu cao và cái bướng của ông chủ báo".{{Sfnp|Nhiều tác giả|2010|p=1787}} Trong một bức thư gửi Khâm sứ Trung Kỳ năm 1931, Huỳnh Thúc Kháng nêu quan điểm rằng khi cho đăng những bài báo "nói lên nguyện vọng của dân chúng", ông biết trước là sẽ bị kiểm duyệt, nhưng mục đích chính là để sở kiểm duyệt đọc và trình lên nhà chức trách để họ lưu ý đến.{{Sfnp|Nguyễn Thế Anh|2002|p=26}} Mặt khác, Huỳnh Thúc Kháng từng cho mình là "nhà cách mạng công khai" nên mọi hoạt động cũng theo con đường hợp pháp, những bài báo dù có "phản đối cường quyền, chủ trương chánh học, bài bác tà thuyết" nhưng về cơ bản chưa động chạm gì đến quyền lợi của người Pháp.{{Sfnp|Chương Thâu|1989|p=21-22}} Mặc dù chủ bút Huỳnh Thúc Kháng có thái độ bàng quan với [[chủ nghĩa cộng sản]], thậm chí có hướng thân Pháp và bị [[Đảng Cộng sản Đông Dương]] lên án,{{Sfnp|''Đảng Cộng sản Việt Nam''|2000|p=3}}{{Sfnp|Nguyễn Thành|1993|p=11}}{{Sfnp|Chương Thâu|1989|p=24}} chính quyền Pháp vẫn muốn kiểm soát chặt chẽ tờ báo.{{Sfnp|Lê Đức Dục (2015)|}}

Ngày 1 tháng 1 năm 1935, Toàn quyền [[Eugène Jean Louis René Robin|René Robin]] ký Nghị định bỏ kiểm duyệt báo chí quốc ngữ nhưng vẫn còn siết chặt việc ra báo, việc công bố nghị định khiến giới làm báo "vừa mừng, vừa lo". ''Tiếng Dân'' đăng bài bình luận về sự kiện này, đồng thời phê phán nhận thức rằng kiểm duyệt là một đặc ân của người làm báo, vì trước khi bài được đăng đã có ty kiểm duyệt xét, nên tờ báo bớt lo ngại về mặt pháp luật. Tác giả nêu dẫn chứng lúc báo chí còn bị kiểm duyệt vẫn bị chính quyền truy tố, và cho rằng "những người lo ngại cho sự hiểm nghèo của tí tự do thừa kia [...] hẳn là hạng người không xứng đáng thiên chúc của người cầm bút, vì họ không đủ can đảm mà chịu trách nhiệm về những bài vở mà họ viết ra".<ref>{{Chú thích tạp chí|date=1935-01-05|title=Chung quanh sự bỏ kiểm duyệt cho các báo quốc văn|journal=Tiếng Dân|issue=758}}</ref>{{Sfnp|Nguyễn Thành|1992|p=150-153}} Đến thời kỳ vận động dân chủ và đòi quyền tự do ngôn luận, ''Tiếng Dân'' đăng bài so sánh chế độ báo chí tại Pháp và Việt Nam và đề ra yêu sách: bỏ sắc lệnh ngày 30 tháng 12 năm 1998 và ngày 4 tháng 10 năm 1927; thực hiện luật báo chí ngày 29 tháng 7 năm 1891.<ref>{{Chú thích tạp chí|date=1936-09-26|title=Tờ báo cáo của tạm thời tiểu ban tại Toàn kỳ Hội nghị ngày 20–9–36|journal=Tiếng Dân|chapter=|issue=965}}</ref>{{Sfnp|Nguyễn Thành|1992|p=183}} Năm 1937, Xứ ủy Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương tổ chức hội nghị toàn thể báo giới Trung Kỳ, chủ đề của cuộc họp là "đòi tự do báo giới và lập nghiệp đoàn báo giới", đoàn đại biểu tờ ''Tiếng Dân'' là một trong hai đoàn{{Efn|Tờ ''Nhành lúa''}} đại biểu đông nhất của giới báo chí.{{Sfnp|Nguyễn Thành|1992|p=185}} Ngày 28 tháng 4 năm 1943, tờ ''Tiếng Dân'' bị đình bản vì không hưởng ứng phong trào "tán dương văn chương truyện Kiều" do Sogny khởi xướng.{{Sfnp|Chương Thâu|1989|p=22}}{{efn|Có nguồn cho rằng đây chỉ là cái cớ để đình bản tờ báo.{{sfnp|Vương Đình Quang|1997|p=49}} }}

== Chú thích ==
{{Tham khảo|group=lower-alpha}}

==Tham khảo==
{{Tham khảo|30em}}

== Thư mục ==
{{Tham khảo|20em}}

=== Ấn phẩm ===

* {{Chú thích sách|title=Cách mạng cận đại Việt-Nam, Tập 5|last=Trần Huy Liệu|last2=Văn Tạo|last3=Hướng Tân|publisher=Nhà xuất bản Văn-Sử-Địa|year=1955|volume=|location=Hà Nội}}
* {{Chú thích sách|url=https://books.google.com/books?id=Y7wzAAAAIAAJ|title=Báo chí cách mạng Việt Nam, 1925-1945|last=Nguyễn Thành|publisher=Nhà xuất bản Khoa học Xã hội|year=1984|location=Hà Nội|pages=}}
*{{Chú thích sách|url=https://www.google.com/books/edition/Th%C6%A1_v%C4%83n_Hu%E1%BB%B3nh_Th%C3%BAc_Kh%C3%A1ng/jmXiAAAAMAAJ|title=Thơ văn Huỳnh Thúc Kháng chọn lọc|last=Chương Thâu|publisher=Nhà xuất bản Đà Nẵng|year=1989|location=Đà Nẵng}}
*{{Chú thích sách|url=https://www.google.com/books/edition/Hu%E1%BB%B3nh_Th%C3%BAc_Kh%C3%A1ng_t%C3%A1c_ph%E1%BA%A9m/2I7iAAAAMAAJ|title=Huỳnh Thúc Kháng - Tác phẩm|last=[[Nguyễn Q. Thắng|Nguyễn Quyết Thắng]]|publisher=Nhà xuất bản Tổng hợp|year=1992|location=Thành phố Hồ Chí Minh|ref={{sfnRef|Nguyễn Quyết Thắng (1992)}}}} 
*{{Chú thích sách|url=https://www.google.com/books/edition/H%C3%B2%CC%82i_k%C3%BD_v%C3%A8%CC%82_c%E1%BB%A5_Phan_v%C3%A0_c%E1%BB%A5_Hu/jqPiAAAAMAAJ|title=Hồi ký về cụ Phan và cụ Huỳnh|last=Vương Đình Quang|publisher=Nhà xuất bản Văn học|year=1997|location=Hà Nội}}
*{{Chú thích sách|url=https://www.google.com/books/edition/_/Gl9QAQAAMAAJ|title=Huỳnh Thúc Kháng niên phổ|last=Huỳnh Thúc Kháng|last2=|last3=|publisher=Nhà xuất bản Văn Hóa Thông Tin|year=2000|volume=|location=Thành phố Hồ Chí Minh|translator-last=Anh Minh}}
*{{Chú thích sách|url=https://repository.vnu.edu.vn/flowpaper/simple_document.php?subfolder=10/70/77/&doc=107077216172047255478138494903705498266&bitsid=a4bd492a-f3cc-400f-88ac-ccb69b87a27d&uid=|title=Hồi ký Đào Duy Anh: Nhớ nghĩ chiều hôm|last=[[Đào Duy Anh]]|publisher=[[Nhà xuất bản Trẻ]]|year=2000|location=Thành phố Hồ Chí Minh}}
*{{Chú thích sách|url=https://www.google.com/books/edition/B%C3%A1o_ch%C3%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam/n1ZlAAAAMAAJ|title=Báo Chí Việt Nam Từ Khởi Thủy Đến 1945|last=Huỳnh Văn Tòng|publisher=Nhà xuất bản Tổng hợp|year=2000|location=[[Thành phố Hồ Chí Minh]]}}
*{{Chú thích sách|url=https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/Uploads/2019/3/5/12/VK%20Dang%20TT%20-%20Tap%206.pdf|title=Văn kiện Đảng toàn tập. Tập 6, 1936-1939|last=''[[Đảng Cộng sản Việt Nam]]''|publisher=[[Nhà xuất bản Chính trị quốc gia]]|year=2000|location=Hà Nội}}
*{{Chú thích sách|url=https://www.google.com/books/edition/H%E1%BB%8Fi_%C4%91%C3%A1p_b%C3%A1o_ch%C3%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam/0QVlAAAAMAAJ|title=Hỏi - Ðáp Báo chí Việt Nam|last=Lê Minh Quốc|publisher=Nhà xuất bản Trẻ|year=2001|location=Thành phố Hồ Chí Minh}}
*{{Chú thích sách|title=Sơ thảo lịch sử báo chí Hà Nội, 1905-2000|last=''Hội Nhà báo Hà Nội''|publisher=[[Nhà xuất bản Chính trị quốc gia]]|year=2004|location=Hà Nội}}
*{{Chú thích sách|url=https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/Uploads/2018/6/3/13/baochi.pdf|title=Tổng quan lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam (1925 - 2010)|last=Đào Duy Quát|last2=Đỗ Quang Hưng|last3=Vũ Duy Thông|publisher=Nhà xuất bản Chính trị quốc gia|year=2010|location=Hà Nội}}
*{{Chú thích sách|url=https://www.google.com/books/edition/The_Birth_of_Vietnamese_Political_Journa/PbEHoV0b_6QC|title=The Birth of Vietnamese Political Journalism Saigon, 1916-1930|last=Peycam|first=Philippe M. F|publisher=Columbia University Press|year=2012|location=[[Thành phố New York]]|language=en|trans-title=Khởi sinh báo chí chính trị tại Sài Gòn}}

=== Tập san ===

* {{Chú thích tạp chí|last=Nguyễn Thành|date=1993|title=Tìm hiểu tư tưởng chính trị của Huỳnh Thúc Kháng|url=https://repository.vnu.edu.vn/flowpaper/simple_document.php?subfolder=96/72/87/&doc=96728794568754558512351477510326880389&bitsid=bc74c67f-a1ed-4d39-9728-f91f764b37af&uid=|journal=Tạp chí Nghiên cứu Lịch Sử|publisher=Viện Khoa học Xã hội Việt Nam|volume=1|issue=266|pages=7–15}}
* {{Chú thích tạp chí|last=Trịnh Kim Chi|date=2010|title=Những công trình thư mục ở Việt Nam thời thuộc Pháp|url=https://nlv.gov.vn/nghiep-vu-thu-vien/nhung-cong-trinh-thu-muc-o-viet-nam-thoi-thuoc-phap.html|journal=Tạp chí Thư viện Việt Nam|publisher=[[Thư viện Quốc gia Việt Nam]]|volume=2|issue=22|pages=32–35}}
* {{Chú thích tạp chí|last=Lê Thanh Huyền|date=2012|title=Chế độ lưu chiểu ở Đông Dương thời kỳ Pháp thuộc|url=https://sti.vista.gov.vn/file_DuLieu/dataTLKHCN//CVv317/2012/CVv317S62012015.pdf|journal=Tạp chí Thư viện Việt Nam|publisher=[[Thư viện Quốc gia Việt Nam]]|volume=6|issue=38|pages=15–19|access-date=2023-10-04|archive-date=2023-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005014220/https://sti.vista.gov.vn/file_DuLieu/dataTLKHCN//CVv317/2012/CVv317S62012015.pdf}}
* {{Chú thích tạp chí|last=Nguyễn Thị Thùy Nhung|date=2018|title=Tình hình báo chí ở Huế từ năm 1913 đến trước năm 1927|url=https://jos.husc.edu.vn/backup/upload/vol_12/no_3/427_fulltext_2.Su%20-%20Nhung%20-%20Nguyen%20Thi%20Thuy%20Nhung%20(1).pdf|journal=Tạp chí Khoa học và Công nghệ|publisher=[[Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế]]|volume=12|issue=3|pages=163–172|access-date=2023-10-04|archive-date=2023-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005014220/https://jos.husc.edu.vn/backup/upload/vol_12/no_3/427_fulltext_2.Su%20-%20Nhung%20-%20Nguyen%20Thi%20Thuy%20Nhung%20(1).pdf}}
* {{Chú thích tạp chí|last=Nguyễn Thị Trúc Bạch|date=2021|title=In ấn, xuất bản trong phát triển chữ quốc ngữ, báo chí và văn học ở Nam Bộ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX|url=https://vjol.info.vn/index.php/khxh/article/view/63678/53913|journal=Tạp chí Khoa học Xã hội|publisher=Viện Khoa học Xã hội Việt Nam|volume=11|issue=279|pages=69–77}}
* {{Chú thích tạp chí|last=Đỗ Minh Điền|date=2020|title=Bước đầu tìm hiểu hoạt động xuất bản sách ở Huế (1920-1935)|url=https://vjol.info.vn/index.php/ncpt-hue/article/view/54479/45100|journal=Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển|publisher=Viện Nghiên cứu phát triển tỉnh Thừa Thiên Huế|volume=7|issue=161|pages=115–130}}

=== Trực tuyến ===

* {{Chú thích web|url=https://hopluu.net/a2214/bao-tieng-dan-1927-1943-vai-tu-lieu-moi|tựa đề=Báo Tiếng Dân (1927-1943): Vài Tư Liệu Mới|tác giả=Chính Đạo|ngày=2005-10-06|website=Tạp chí Hợp-Lưu|url lưu trữ=|ngày lưu trữ=|url-status=live|ngày truy cập=2023-10-06|ref={{sfnRef|Chính Đạo (2005)}}}}
* {{Chú thích web|url=https://lecourrier.vn/tieng-dan-la-voix-du-peuple-sous-la-colonisation-francaise/180374.html|tựa đề=Tiêng Dân, la voix du peuple sous la colonisation française|tác giả=Hông Khánh|ngày=2015-06-21|website=[[Le Courrier du Vietnam]]|ngôn ngữ=fr|dịch tựa đề=Tiếng nói nhân dân dưới thời Pháp thuộc|url-status=live|ngày truy cập=2023-10-05|ref={{sfnRef|Hông Khánh (2015)}}}}
* {{Chú thích web|url=http://tapchisonghuong.com.vn/tin-tuc/p2/c15/n10427/Di-tim-dau-vet-ngoi-nha-cua-bao-Tieng-Dan.html|tựa đề=Đi tìm dấu vết ngôi nhà của báo Tiếng Dân|tác giả=Đào Hùng|ngày=2012-06-21|website=Tạp chí Sông Hương Online|url-status=live|ngày truy cập=2023-10-01|ref={{sfnRef|Đào Hùng (2012)}}}}
* {{Chú thích web|url=https://baotanglichsu.vn/vi/Articles/3097/19426/vai-tro-cua-huynh-thuc-khang-voi-su-ra-djoi-bao-tieng-dan.html|tựa đề=Vai trò của Huỳnh Thúc Kháng với sự ra đời báo Tiếng Dân|tác giả=Thu Nhuần|ngày=2016-08-09|website=Bảo tàng Lịch sử Quốc gia|url-status=live|ngày truy cập=2023-10-01|ref={{sfnRef|Thu Nhuần (2016)}}}}
* {{Chú thích web|url=https://tuoitre.vn/ke-si-dat-quang-977971.htm|tựa đề=Kẻ sĩ đất Quảng|tác giả=Lê Đức Dục|ngày=2015-10-01|website=[[Tuổi trẻ Online]]|url-status=live|ngày truy cập=2023-10-02|ref={{sfnRef|Lê Đức Dục (2015)}}}}
* {{Chú thích web|url=https://www.rfi.fr/vi/viet-nam/20171016-viet-nam-kiem-duyet-bao-chi-quoc-ngu-trong-giai-doan-thuoc-phap|tựa đề=Việt Nam: Kiểm duyệt báo chí quốc ngữ trong thời kỳ Pháp thuộc|tác giả=Thu Hằng|ngày=2017-10-16|website=RFI Tiếng Việt|ngày lưu trữ=|url-status=live|ngày truy cập=2023-10-05|ref={{sfnRef|Thu Hằng (2017)}}|author-mask=}}
* {{Chú thích web|url=https://www.rfi.fr/vi/viet-nam/20180402-viet-nam-bao-chi-duoc-phan-phoi-nhu-the-nao-trong-thoi-thuoc-phap|tựa đề=Việt Nam: Báo chí được phân phối như thế nào trong thời thuộc Pháp?|tác giả=Thu Hằng|ngày=2018-04-09|website=RFI Tiếng Việt|ngày lưu trữ=|url-status=live|ngày truy cập=2023-10-03|ref={{sfnRef|Thu Hằng (2018)}}}}
* {{Chú thích web|url=https://www.congluan.vn/hanh-trinh-40-nam-cho-mot-dia-chi-do-post59401.html|tựa đề=Hành trình 40 năm cho một địa chỉ đỏ|tác giả=Hữu Minh|ngày=2019-04-03|website=Báo điện tử Công Luận|url-status=live|ngày truy cập=2023-10-02|ref={{sfnRef|Hữu Minh (2019)}}}}
* {{Chú thích web|url=https://cand.com.vn/Chuyen-dong-van-hoa/Tru-so-to-bao-quoc-ngu-dau-tien-o-mien-Trung-duoc-cong-nhan-di-tich-lich-su-i519161/|tựa đề=Trụ sở tờ báo quốc ngữ đầu tiên ở miền Trung được công nhận di tích lịch sử|tác giả=Anh Khoa|ngày=2019-04-06|website=[[Công an nhân dân (báo)|Báo điện tử Công an nhân dân]]|url-status=live|ngày truy cập=2023-10-02|ref={{sfnRef|Anh Khoa (2019)}}}}
* {{Chú thích web|url=http://tapchisonghuong.com.vn/tap-chi/c477/n31810/Dao-Duy-Anh-va-Quan-Hai-tung-thu-1928-1929.html|tựa đề=Đào Duy Anh và Quan Hải tùng thư (1928 - 1929)|tác giả=Đỗ Minh Điền|ngày=2022-10-28|website=Tạp chí Sông Hương Online|url-status=live|ngày truy cập=2023-10-01|ref={{sfnRef|Đỗ Minh Điền (2022)}}}}
* {{Chú thích web|url=https://gpquinhon.org/q/on-co-tri-tan/nghe-in-o-viet-nam-va-vai-tro-cua-an-pham-trong-cong-cuoc-truyen-giao-5668.html|tựa đề=Nghề in ở Việt Nam và vai trò của ấn phẩm trong công cuộc truyền giáo|tác giả=Nguyễn Minh Chính|ngày=2022-11-05|website=[[Giáo phận Qui Nhơn]]|url-status=live|ngày truy cập=2023-10-03|ref={{sfnRef|Nguyễn Minh Chính (2022)}}}}
* {{Chú thích web|url=https://thanhnien.vn/to-bao-thuo-xua-ben-trong-nha-in-bao-185230615002621368.htm|tựa đề=Tờ báo thuở xưa: Bên trong nhà in báo|tác giả=Trần Đình Ba|ngày=2023-06-15|website=[[Thanh Niên (báo)|Báo điện tử Thanh Niên]]|url-status=live|ngày truy cập=2023-10-03|ref={{sfnRef|Trần Đình Ba (2023)}}}}

[[Thể loại:Báo chí Việt Nam thời Pháp thuộc|T]]