Xem mã nguồn của Tiếng Kavalan

{{short description|Ngôn ngữ tại Đài Loan}}
{{Infobox language
|name=Tiếng Kavalan
|nativename=''kbaran, kebalan''<ref>{{chú thích web|url=http://web.klokah.tw/extension/rd_practice/index.php?d=34&l=6&view=article|title=閱讀書寫篇 - 噶瑪蘭語 第6課 - 族語E樂園|first=|last=原住民族委員會,族語數位中心|website=閱讀書寫篇 - 族語E樂園}}</ref>
|pronunciation={{IPA|[kɨβarán]}}
|states=[[Đài Loan]]
|region=
|ethnicity=[[Người Kavalan|Kavalan]]
|speakers=24 (2000)<ref>[[Paul Jen-kuei Li]]</ref>
|date=
|ref=
|familycolor=Austronesian
|fam2=[[Nhóm ngôn ngữ Formosa Đông|Formosa Đông]]
|fam3=[[Nhóm ngôn ngữ Kavalan|Kavalan]]
|iso3=ckv
|glotto=kava1241
|glottorefname=Kavalan
|map=Formosan languages 2008.png
|mapcaption=(lục, góc trên) Ba ngôn ngữ trong nhóm Kavalan: Basai, Ketagalan, Kavalan
|notice=IPA
}}

'''Tiếng Kavalan''' ('''Kebalan'''/kbalan) là một ngôn ngữ trước đây được nói ở vùng duyên hải đông bắc đảo Đài Loan. Đây là ngôn ngữ của [[người Kalavan]] (噶瑪蘭, ''Cát Mã Lan''). Đây là một ngôn ngữ Formosa trong [[ngữ hệ Nam Đảo]].

Tiếng Kavalan không còn được nói ở địa phương trên nữa. Đến năm 1987, nó vẫn còn được nói trong vùng người [[Người Atayal|Atayal]]. Năm 2000, ngôn ngữ được ghi nhận là có 24 người nói, nằm trong diện ngôn ngữ sắp biến mất. Vào năm 1930, tiếng Kavalan đã chỉ còn là ngôn ngữ tại nhà.

Năm 2017, một nghiên cứu chỉ ra rằng tiếng Kavalan có khối từ vựng vào loại khác biệt nhất trong ngữ hệ Nam Đảo.<ref name ="Perrault2017">{{cite article|title=Tongues on the EDGE: language preservation priorities based on threat and lexical distinctiveness|first1=Nicolas|last1=Perrault|first2=Maxwell J.|last2=Farrell|first3=T. Jonathan|last3=Davies|doi=10.1098/rsos.171218|year=2017|journal=Royal Society Open Science}}</ref> <!--This is a self-published peer-reviewed source, see talk page.-->

==Phân bố==
Tiếng Kavalan có các cộng đồng người nói sau, theo chiều bắc-nam (Li 2006:1):<ref name="Dict"/>

*Kariawan (Gia Lễ Uyển 加禮宛) - gần [[Hoa Liên (thành phố)|Hoa Liên]], trước là vùng nói [[tiếng Sakizaya]]
*Patʀungan (Tân Xã 新社) - ở hương [[Phong Tân, Hoa Liên|Phong Tân]] (豐濱鄉), [[Hoa Liên]]
*Kulis (Lập Đức 立德)
*Kralut (Chương Nguyên 樟原)

Những khu dân cư miền đông Đài Loan này được lấy tên theo những điển dân cư cũ ở miền Bắc, nơi người Kalavan xuất thân. Vây quanh cộng đồng người Kavalan là người nói [[tiếng Amis]].

Ngày nay, nhiều người Kavalan nói [[tiếng Amis]], [[tiếng Phúc Kiến Đài Loan]], [[Quan thoại]] hoặc [[tiếng Nhật]] (Li 2006:1).

==Âm vị học==
Có 15 phụ âm, 4 nguyên âm trong tiếng Kavalan.<ref>{{Chú thích tạp chí|last=Moriguchi|first=Tsunekazu|date=1983|title=An Inquiry into Kbalan Phonology|url=http://repository.tufs.ac.jp/bitstream/10108/21711/1/jaas026007.pdf|journal=Journal of Asian and African Studies|volume=26|pages=202–219|via=|access-date=2020-07-16|archive-date=2023-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230801152418/http://repository.tufs.ac.jp/bitstream/10108/21711/1/jaas026007.pdf}}</ref>
{| class="wikitable"
|+Phụ âm
!
!
![[Âm đôi môi|Đôi môi]]
![[Âm răng|Răng]]
![[Âm chân răng|Răng]]
![[Âm vòm|Vòm]]
![[Âm ngạc mềm|Ngạc mềm]]
![[Âm lưỡi gà|Lưỡi gà]]
|-
! rowspan="2" |[[Âm tắc|Tắc]]
!{{Small|vô thanh}}
|p
|t
|
|
|k
|q
|-
!{{Small|hữu thanh}}
|b
|
|
|
|
|
|-
! rowspan="2" |[[Âm xát|Xát]]
!{{Small|vô thanh}}
|
|s
|
|
|
|
|-
!{{Small|hữu thanh}}
|
|z
|ɮ
|
|
|ʁ
|-
! colspan="2" |[[Âm mũi|Mũi]]
|m
|n
|
|
|ŋ
|
|-
! colspan="2" |[[Âm tiếp cận|Tiếp cận]]
|
|
|l
|j
|w
|
|-
! colspan="2" |[[Âm rung|Rung]]
|
|
|r
|
|
|
|}
{| class="wikitable"
|+Nguyên âm
!
![[Nguyên âm trước|Trước]]
![[Nguyên âm giữa|Giữa]]
![[Nguyên âm sau|Sau]]
|-
![[Nguyên âm đóng|Đóng]]
|i
|
|u
|-
![[Nguyên âm vừa|Vừa]]
|
|ə
|
|-
![[Nguyên âm mở|Mở]]
|a
|
|
|}
Trong tiếng Kavalan, các âm vị sau trong [[ngôn ngữ Nam Đảo nguyên thủy]] đã hợp nhất:<ref name="Dict">*Paul Jen-kuei Li (李壬癸) và Tsuchida Shigeru  (土田滋) (2006) [http://www.ling.sinica.edu.tw/v7-2-review.asp?v_id=1 Kavalan Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071121000136/http://www.ling.sinica.edu.tw/v7-2-review.asp?v_id=1 |date = ngày 21 tháng 11 năm 2007}}. Language and Linguistics Monograph Series A-19. {{ISBN|978-986-00-6993-8}}.</ref>

* *n, *N, *j, *ɲ > n
* *t, *T, *c > t
* *d, *D, *Z > z
* *s, *S > s
* *q, *ʔ, *H: biến mất

Các âm vị ngôn ngữ Nam Đảo nguyên thủy sau được tách ra:
* *k > q và k
* *l > r và ʁ (viết là R)
* *a > i (khi ở gần với q) và a

Tiếng Kavalan nổi bật do có nhiều cụm phụ âm. Đây còn là một trong hai ngôn ngữ Nam Đảo ở Đài Loan có [[phụ âm gấp đôi]], ngôn ngữ còn lại là [[tiếng Basay]] (Blust 2009:642). Phụ âm gấp đôi cũng hiện diễn trong nhiều ngôn ngữ Bắc Philippine và trong một ngôn ngữ Trung Philippine là [[tiếng Bikol Rinconada]] (Blust 2009:220).

==Tham khảo==
{{tham khảo}}

{{refbegin}}
*Paul Jen-kuei Li (李壬癸) và Tsuchida Shigeru (土田滋) (2006) [http://www.ling.sinica.edu.tw/Files/LL/UploadFiles/MonoFullText/Kavalan%20Dictionary.pdf Kavalan Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927035450/http://www.ling.sinica.edu.tw/Files/LL/UploadFiles/MonoFullText/Kavalan%20Dictionary.pdf |date=2021-09-27 }}. Language and Linguistics Monograph Series A-19.<small>{{ISBN|978-986-00-6993-8}}</small>
*Blust, Robert. 2009. ''The Austronesian Languages''. Canberra: Pacific Linguistics, Research School of Pacific and Asian Studies, Australian National University.<small>{{ISBN|0-85883-602-5}}, {{ISBN|978-0-85883-602-0}}</small>
{{refend}}

[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Đài Loan]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ Nam Đảo bị đe dọa]]