Xem mã nguồn của Tiếng Kháng

{{Thông tin ngôn ngữ
| name=Tiếng Kháng
| nativename=Mang U'
| states=[[Việt Nam]]
| region=[[Sơn La]] và [[Lai Châu]]
| ethnicity=[[Người Kháng|Kháng]]
| speakers=13.800
| familycolor=Austro-Asiatic
| fam2=[[Ngữ chi Palaung|Palaung]]
| fam3=[[Nhóm ngôn ngữ Bit–Kháng|Bit–Kháng]]
| iso3=kjm
| lc1=xao
| ld1=Khao<ref>Hammarström (2015) [http://pubman.mpdl.mpg.de/pubman/item/escidoc:1868236/component/escidoc:2223001/Hammarstrom_2015.pdf Ethnologue 16/17/18th editions: a comprehensive review:] online appendices</ref>
| glotto=khan1274
| glottorefname=Khang}}
'''Tiếng Kháng''' ({{Lang-zh|抗语}}), còn được gọi là '''Mang U'''', là một ngôn ngữ thuộc [[ngữ hệ Nam Á]] ở [[Việt Nam]]. Nó liên quan chặt chẽ với [[tiếng Bố Mang]] ở Mạn Trượng (thuộc huyện [[Kim Bình, Hồng Hà|Kim Bình]], châu [[Hồng Hà (châu tự trị)|Hồng Hà]], tỉnh [[Vân Nam]], Trung Quốc).

== Phân loại ==
[[Paul Sidwell]] (2014)<ref>Sidwell, Paul. 2014. "[https://www.academia.edu/11935141/Khmuic_classification_and_homeland Khmuic classification and homeland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160203083335/http://www.academia.edu/11935141/Khmuic_classification_and_homeland |date=2016-02-03 }}". ''Mon-Khmer Studies'' 43.1:47-56</ref> phân loại tiếng Kháng thuộc [[ngữ chi Palaung]], mặc dù [[Jerold Edmondson]] (2010) cho rằng nó thuộc [[ngữ chi Khơ Mú]].

Tiếng Kháng có liên quan chặt chẽ nhất với tiếng Bố Mang (Edmondson 2010).

[[Tiếng Quảng Lâm]] được nói ở xã Quảng Lâm, huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên được cho là có quan hệ mật thiết đến tiếng Kháng.

== Phân bố ==
[[Người Kháng]], chủ nhân của ngôn ngữ, là một nhóm dân tộc được công nhận chính thức tại Việt Nam,<ref>{{Chú thích web | url=http://www.unesco.org/new/en/culture/themes/endangered-languages/dynamic-content-single-view-project/news/documenting_and_preserving_the_khang_language_in_vietnam/|title=Documenting and Preserving the Khang Language in Vietnam | author= | first= | date= | website=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization | publisher= | access-date = ngày 29 tháng 8 năm 2016}}</ref> và dân số là 13.840 vào năm 2009.<ref>[http://portal.thongke.gov.vn/khodulieudanso2009/Tailieu/AnPham/KetquaToanbo/Bieu5.pdf Biểu 5: Dân số chia theo thành thị/nông thôn, giới tính, dân tộc, các vùng kinh tế - xã hội và tỉnh/thành phố, Kết quả điều tra dân số 1/4/2009]</ref>

Tiếng Kháng phân bố tại các huyện sau của các tỉnh [[Sơn La]], [[Lai Châu]] và [[Điện Biên]]:<ref>{{Chú thích sách | url=http://www.sil.org/resources/archives/9267 | title=A Mosaic of languages and cultures: studies celebrating the career of Karl J. Franklin | last=Edmondson | first=Jerold A. | publisher=SIL International, Dallas | year=2010 | editor-last=McElhanon | editor-first=Kenneth A. | series=SIL e-Books | page=140 | chapter=The Kháng language of Vietnam in comparison to Ksingmul (Xinh-mun) | editor-last2=Reesink | editor-first2=Ger | chapter-url=http://www.sil.org/system/files/reapdata/37/69/41/37694131869962083547185786582610831574/52537.pdf | issue=19}}
</ref>

* [[Sơn La|Tỉnh Sơn La]] (dọc theo sông Đà) 
** [[Thuận Châu (huyện)|Thuận Châu]] (bao gồm bản Ná Lai) 
** [[Quỳnh Nhai (huyện)|Quỳnh Nhai]] 
** [[Mường La (huyện)|Mường La]] 
* [[Lai Châu|Tỉnh Lai Châu]] 
** [[Phong Thổ (huyện)|Phong Thổ]] 
** [[Mường Tè (huyện)|Mường Tè]] 
** [[Than Uyên (huyện)|Than Uyên]] 
* [[Điện Biên|Tỉnh Điện Biên]] 
** [[Mường Lay (thị xã)|Mường Lay]] (Mường Chà) 
** [[Tuần Giáo (huyện)|Tuần Giáo]]
Tạ Quang Tùng (2021) bổ sung phần mô tả ngữ âm và danh sách từ vựng của phương ngữ Kháng được nói tại bản [[Nậm Mu]], xã [[Phình Sáng]], huyện [[Tuần Giáo (huyện)|Tuần Giáo]], tỉnh [[Điện Biên]].<ref name=ta21>{{Chú thích tập san học thuật|last=Tạ|first=Quang Tùng|title=A Phonology and Lexicon of Khang in Vietnam|journal=[[Journal of the Southeast Asian Linguistics Society]]|volume=14|issue=2|date=2021|issn=1836-6821|url=https://evols.library.manoa.hawaii.edu/items/2ec067b0-82ad-4d63-b16c-3719f2a8598c|access-date=2023-06-30|hdl=10524/52487}}</ref>
==Ngữ âm==
{| class="wikitable" style="text-align:center"
|+Phụ âm<ref name=ta21/>
!
! [[Âm môi|Môi]]
! [[Âm lợi|Lợi]]
! [[Âm ngạc cứng|Ngạc cứng]]
! [[Âm ngạc mềm|Ngạc mềm]]
! [[Âm thanh hầu|Thanh hầu]]
|-
![[Âm tắc|Tắc]]
|{{IPA link|pʰ}} {{IPA link|p}}
|{{IPA link|tʰ}} {{IPA link|t}}
|{{IPA link|tʃ}} {{IPA link|}}
|{{IPA link|kʰ}} {{IPA link|k}}
|{{IPA link|ʔ}}
|-
![[Âm hút vào|Hút]]
|{{IPA link|ɓ}}
|{{IPA link|ɗ}}
|
|
|
|-
![[Âm xát|Xát]]
|
|{{IPA link|s}}
|
|
|{{IPA link|h}}
|-
![[Âm mũi|Mũi]]
|{{IPA link|m}}
|{{IPA link|n}}
|{{IPA link|ɲ}}
|{{IPA link|ŋ}}
|
|-
![[Âm tiếp cận|Tiếp cận]]
|{{IPA link|w}}
|{{IPA link|l}}
|{{IPA link|j}}
|
|
|}

{| class="wikitable" style="text-align:center"
|+Nguyên âm<ref name=ta21/>
!
! [[Nguyên âm giữa|Trước]]
! [[Nguyên âm giữa|Giữa]]
! [[Nguyên âm sau|Sau]]
|-
! [[Nguyên âm đóng|Đóng]]
|{{IPA link|i}}
|{{IPA link|ɯ}}
|{{IPA link|u}}
|-
! [[Nguyên âm nửa đóng|Nửa đóng]]
|{{IPA link|e}}
|{{IPA link|ɤ}} {{IPA link|ɤː}}
|{{IPA link|o}} {{IPA link|oː}}
|-
! [[Nguyên âm nửa mở|Nửa mở]]
|{{IPA link|ɛ}}
|
|{{IPA link|ɔ}}
|-
! [[Nguyên âm mở|Mở]]
|
|{{IPA link|a}} {{IPA link|aː}}
|
|}

Các nguyên âm đôi bao gồm: /iɤ/, /ɯɤ/, /uɤ/.

Tiếng Kháng có tổng cộng tám [[thanh điệu]], trong đó sáu thanh xuất hiện ở các "âm tiết sống" gồm các âm tiết mở hoặc kết thúc bằng âm vang. Trong khi đó hai thanh còn lại chỉ xuất hiện ở các "âm tiết chết" gồm các âm tiết kết thúc bằng các phụ âm tắc miệng /p t k/.<ref name=ta21/> Mỗi thanh điệu cũng mang theo một âm vực cụ thể, ảnh hưởng đến cách phát âm của âm tiết.

Các thanh điệu âm tiết sống như sau:
* [ ˥ ] - cao, bằng, thường
* [ ˩ˀ] - thấp, bằng, kết thúc bằng âm tắc thanh hầu 
* [ ˧˥ˀ] - cao lên, kết thúc bằng âm tắc thanh hầu
* [ ˧˩ˀ] - thấp xuống, kết thúc bằng âm tắc thanh hầu 
* [ ˧˨˧ ] - hõm vừa, thường
* [ ˨˩˨ ] - hõm thấp, khàn

Các thanh điệu âm tiết chết như sau:
* [ ˦˧ ] - Cao xuống
* [ ˩˨ ] - Thấp lên

== Tham khảo ==
{{Tham khảo|30em}}

== Đọc thêm ==
* Dao Jie (刀洁, Đao Khiết). 2007. ''Bumang yu yanjiu'' (布芒语研究, Nghiên cứu tiếng Bố Mang). Bắc Kinh: 民族出版社 (Nhà xuất bản Dân tộc). 
* Ferlus, Michel. 1996. [http://sealang.net/sala/archives/pdf8/ferlus1996langues.pdf ''Langues et peuples viet-muong''] [Ngôn ngữ và dân tộc Việt-Mường]. ''Mon-Khmer Studies'' (MKS) 26: 7-28. 
* Mikami, Naomitsu. 2003. "A Khang phonology and wordlist" (Âm vị học và danh sách từ tiếng Kháng). Trong Ueda, Hiromi (chủ biên) ''Reports on minority languages in Mainland Southeast Asia'' (Báo cáo về các ngôn ngữ thiểu số ở Đông Nam Á). Trang 1-42. Endangered Languages of the Pacific Rim (Các ngôn ngữ có nguy cơ tuyệt chủng của Vành đai Thái Bình Dương). Osaka: Khoa Tin học, Đại học Osaka Gakuin. 
* Schliesinger, Joachim. 1998. ''Hill tribes of Vietnam'' (Các bộ lạc đồi núi của Việt Nam). Tập 2.2. Bangkok: White Lotus Co. Ltd. 
* Thông tấn xã Việt Nam (VNA). 2006. ''Hình ảnh cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam''. Hà Nội: Nhà xuất bản TTX Việt Nam.

== Liên kết ngoài ==
* [https://web.archive.org/web/20131202221448/http://cema.gov.vn/modules.php?name=Content&op=details&mid=508 Người Kháng] trên website Trang tin điện tử của Ủy ban Dân tộc Việt Nam.
* [http://projekt.html.lu.se/rwaai RWAAI]{{Liên kết hỏng|date = ngày 6 tháng 7 năm 2021 |bot=InternetArchiveBot }} (Kho lưu trữ và không gian làm việc cho Di sản phi vật thể ngôn ngữ Nam Á) 
* [http://hdl.handle.net/10050/00-0000-0000-0003-93F5-2@view Tiếng Kháng] trong Lưu trữ kỹ thuật số RWAAI. 
{{Ngôn ngữ tại Việt Nam}}

{{DEFAULTSORT:Kháng}}
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Việt Nam]]
[[Thể loại:Ngữ hệ Nam Á]]