Xem mã nguồn của Trận Utica (203 TCN)

{{Thông tin chiến tranh
|conflict=Trận Utica
|partof= [[Chiến tranh Punic lần thứ hai]]
|image=[[Hình:Map of Rome and Carthage at the start of the Second Punic War.svg|300px]]
|caption=
|date=[[203 TCN]]
|place=[[Utica, Tunisia|Utica]], ngày nay thuộc [[Tunisia]]
|map_type      = Tunisia
|map_relief    =
|map_size      =
|map_marksize  =
|map_caption   = Vị trí trong Tunisia
|map_label     =
|casus=
|territory=
|result=Chiến thắng quyết định của người La Mã
|combatant1=[[Carthage]]
|combatant2=[[Cộng hòa La Mã]]
|commander1=[[Hasdrubal Gisgo|Hasdrubal]], con của Gisgo<br>[[Syphax]]
|commander2=[[Scipio Africanus|Publius Cornelius Scipio]]
|strength1=40,000
|strength2=xấp xỉ 25,000
|casualties1=23,000
|casualties2=4,500
}}
{{Chiến tranh Punic lần thứ hai}}

'''Trận Utica''' xảy ra năm 203 TCN giữa quân đội của [[Roma]] và [[Carthage]] trong [[chiến tranh Punic lần thứ hai]] nhằm tranh chấp quyền thống trị trên vùng phía Tây [[Địa Trung Hải]]. Bằng một cuộc tấn công bất ngờ, tướng La Mã là [[Scipio Africanus|Publius Cornelius Scipio]] đã thành công trong việc tiêu diệt một lực lượng lớn hơn nhiều của liên minh giữa [[Carthage]] và [[Numidia]] không xa dòng chảy của [[sông Medjerda]] nay thuộc [[Tunisia]]. Vì thế ông đã đạt được một lợi thế quyết định chiến lược, chuyển trọng tâm của cuộc chiến tranh từ [[Ý]] và Iberia tới vùng đất của người Carthahe ở phía bắc [[châu Phi]]và đóng góp một phần qua trọng cho chiến thắng cuối cùng của Rome.
==Chỉ huy cuộc viễn chinh của người La mã ở châu Phi năm 204 TCN==
Người La Mã  lần đầu tiên xâm chiếm Libya (Tunisia ngày nay) trong [[Chiến tranh Punic lần thứ nhất]]. Cuộc viễn chinh này kết thúc với một thất bại thảm hại. Cuộc viễn chinh thứ hai chỉ tiếp tục năm mươi năm sau đó.

Cuộc xâm lược [[châu Phi]] là một phần trong kế hoạch  ban đầu của người La Mã tiến hành trong chiến tranh Punic lần thứ hai. Tướng Carthage là [[Hannibal]] đã cản trở họ khi ông tiến quân từ căn cứ của ông ở Iberia, đi qua miền nam Gaul và vượt qua dãy Alps vào năm 218 trước Công nguyên. Vị [[Quan chấp chính|Chấp chính quan]], người mà được giao chỉ huy cuộc viễn chinh đến Carthage, quyết định chuyển đội quân của mình từ [[Sicilia]] tới [[Cisalpine Gaul]] để bảo vệ phía bắc của Ý. Điều này dẫn đến [[trận Trebia]] và một loạt các thất bại nặng nề khác của người La Mã dưới tay Hannibal mà khiến cho ý tưởng về một cuộc tấn công trên quê hương Carthage trở thành câu hỏi. Trong những năm sau chiến tranh nổ ra chủ yếu ở Ý, Iberia và Sicilia, nhưng ở phía bắc châu Phi thì không bị ảnh hưởng. Tình hình thay đổi với vận may đến với Rome. Năm 205 TCN người La Mã đã có thành công trong việc đối phó với hai cuộc xâm lược Ý - một là của Hannibal, người đã dần dần hao mòn và gánh chịu các đồng minh yếu kém,<ref>Mommsen, Theodor, The History of Rome, [http://www.gutenberg.org/files/10703/10703.txt Book III], Chapter VI</ref><ref>Delbrück, Hans, Geschichte der Kriegskunst im Rahmen der politischen Geschichte, I Teil: Das Altertum, Walter de Gruyter & Co., Berlin 1964, S. 358-361, 386</ref> và của Hasdrubal, con trai của [[Hamilcar Barca]], người đã bị đánh bại hoàn toàn trong [[trận sông Metaurus]].<ref>Creasy, Edward, [http://www.gutenberg.org/dirs/etext03/tfdbt10.txt The Fifteen Decisive Battles of The World From Marathon to Waterloo], The Project Gutenberg Etext</ref> Các lực lượng Carthage khác nhau đã bị đuổi ra khỏi đảo Sicilia và Iberia hay bị bao vây ở các nơi xa xôi về phía nam và tây bắc của bán đảo Apennine. Bởi sự sụp đổ của Syracuse và cuộc tái chiếm các vùng của Sicilia đã bị mất tạm thời sau [[trận Cannae]], người La Mã bảo đảm được một căn cứ cho các cuộc tấn công của hải quân vào Carthage. Họ đã sử dụng điều đó bằng cách thực hiện một số cuộc tấn công trên đất châu Phi vào năm 208, 207 <ref>Livy, History of Rome, [http://etext.virginia.edu/etcbin/toccer-new2?id=Liv4His.sgm&images=images/modeng&data=/texts/english/modeng/parsed&tag=public&part=80&division=div2 Book XXVII, Section 29]{{Liên kết hỏng|date = ngày 26 tháng 5 năm 2021 |bot=InternetArchiveBot }}; [http://etext.virginia.edu/etcbin/toccer-new2?id=Liv4His.sgm&images=images/modeng&data=/texts/english/modeng/parsed&tag=public&part=106&division=div2 XXVIII, 4]{{Liên kết hỏng|date = ngày 26 tháng 5 năm 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>  và 205 TCN.<ref name="liv29.3">Livy, [http://etext.virginia.edu/etcbin/toccer-new2?id=Liv4His.sgm&images=images/modeng&data=/texts/english/modeng/parsed&tag=public&part=151&division=div2 XXIX, 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200426212147/https://etext.virginia.edu/etcbin/toccer-new2?id=Liv4His.sgm&images=images%2Fmodeng&data=%2Ftexts%2Fenglish%2Fmodeng%2Fparsed&tag=public&part=151&division=div2 |date = ngày 26 tháng 4 năm 2020}}</ref>

Từ năm 206 TCN, khi [[Publius Cornelius Scipio]] cuối cùng đã hoàn toàn quét sạch quân Carthage khỏi Iberia (xem [[trận Ilipa]]), ông bận tâm với ý tưởng rằng châu Phi cần trở thành mục tiêu tiếp theo. Tiếp đó ông tiến hành thành lập liên minh với [[Syphax]]- một trong những vị vua Numidia hùng mạnh nhất và là kẻ thù cũ của Carthage - ngay cả trước khi ông có quyền từ Rome để lãnh đạo cuộc xâm lược trong tương lai <ref>Livy, XXVIII, 17-18; Appian, Roman History, [http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_punic_02.html#%A710 The Punic Wars, Section 2.10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151114231718/http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_punic_02.html#%A710 |date=2015-11-14 }}; Smith, Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology, vol. 3, [http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/3297.html pp. 964-965] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151114231718/http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_punic_02.html |date=ngày 14 tháng 11 năm 2015 }}</ref> Mặc dù Scipio được bầu làm chấp chính quan năm. 205 TCN, ông cũng phải chịu tranh luận rất nhiều trước Viện Nguyên Lão để họ chấp thuận ý định của mình. Đối thủ chính của ông là [[Quintus Fabius Maximus Cunctator]], người lập luận rằng cuộc viễn chinh đến châu Phi là quá nguy hiểm và rằng mục tiêu chính là chiến đấu ở vùng Bruttium với [[Hannibal]]. Scipio đã cố gắng lập luận rằng kế hoạch của ông là cách hoàn hảo nhất để buộc quân đội của người Carthage rút khỏi Ý<ref>Livy, XXVIII, 40-45</ref><ref name="plutarch">Plutarch, The Lives of the Noble Grecians and Romans: [[s:Lives/Fabius|Fabius]]</ref> Tuy vậy ông chưa bao giờ có đủ nguồn lực<ref name="plutarch"/><ref name="dio17">Cassius Dio, Roman History, [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/17*.html Book XVII]</ref>

Người Carthage đã được cảnh báo về những gì đang xảy đến khi Scipio  gửi vị tướng của mình C. Laelius với một lực lượng hải quân để cướp bóc các khu vực của [[Hippo Regius]] trên bờ biển phía tây châu Phi của [[Carthage]] (205 TCN).<ref name="liv29.3"/> Họ đã tiến hành các biện pháp khác nhau để ngăn chặn một cuộc xâm lược lớn của người La Mã. Tuy nhiên, những nỗ lực để thuyết phục vua Philip của Macedonia xâm chiếm Sicilia đã không thành công, và đội quân tiếp viện gửi cho những vị tướng của mình ở Bruttium và Liguria đã không đủ để làm sống lại cuộc chiến tranh ở Ý (xem các bài viết về các [[trận Croton]] và  [[cuộc tấn công thung lũng Po]]). Cũng không phải là Scipio bị ngăn cản do sự phản bội của Syphax, người đã đứng về phía Carthage nhờ các kỹ năng ngoại giao của [[Hasdrubal Gisgo]] và sự quyến rũ của con gái mình, [[Sophonisba]].<ref name="dio17"/><ref>Livy, XXIX, 23-24</ref>

==Bắt đầu cuộc viễn chinh và trận Utica==
===Scipio mang chiến tranh đến Carthage===
Cuộc viễn chinh châu Phi bắt đầu vào năm 204 trước Công nguyên. Hàng trăm tàu vận tải đã mang theo một đội quân La Mã không quá 35.000 binh sĩ <ref>Livy, XXIX, 25</ref><ref>''Scullard'', Scipio Africanus, p. 115</ref> tới mũi Farina, khoảng 35&nbsp;km về phía tây của [[Carthage]] (hoặc Pulcrum).<ref>''Коннолли'', П., Греция и Рим. Энциклопедия военной истории, «Эксмо-Пресс», Москва, 2000 [http://www.roman-glory.com/03-02-11/]</ref><ref>''Scullard'', Scipio Africanus, p. 120</ref> Sự có mặt của Scipio gây ra rất nhiều lo lắng và sợ hãi, và ông đã sử dụng kết quả hỗn loạn này để chiếm một số thị trấn và cướp bóc các vùng nông thôn.<ref>Livy, XXIX, 28-29; Cassius Dio, XVII, 63-64</ref> Vị tướng chỉ huy chính của Carthage đối đầu với ông là Hasdrubal, con trai của Gisgo. Ông đã phái một lực lượng [[kỵ binh]] đáng kể để ngăn chặn các cuộc phá hoại và hạn chế sự lôi kéo của Scipio, nhưng người La Mã đã tiêu diệt nó gần thị trấn Salaeca <ref>Livy, XXIX, 34; Cassius Dio XVII, 65-66</ref> Như vậy vị tướng La Mã đã có được một lợi thế tạm thời, được tăng cường thêm khi Scipio có sự trợ giúp của [[Massinissa]], một vị vua của dân [[Massylia]] (một bộ tộc Numidia).<ref>Livy, XXIX, 29; Appian, [http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_punic_03.html#%A714 The Punic Wars, 3.14] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150302151914/http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_punic_03.html#%A714 |date=2015-03-02 }}</ref> Hasdrubal đã bị cản trở bởi sự dao động của Syphax.
===Vây hãm Utica===
Thu được nhiều chiến lợi phẩm phong phú và nô lệ, trong mùa thu Scipio hành quân đến Utica. Ý định của ông là chiếm thành phố cổ của người [[Phoenicia]] và biến nó thành một căn cứ cho các hoạt động tiếp theo của mình <ref name="LivAUC29.35">Livy, [http://etext.virginia.edu/etcbin/toccer-new2?id=Liv4His.sgm&images=images/modeng&data=/texts/english/modeng/parsed&tag=public&part=183&division=div2 XXIX, 35] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200426212131/https://etext.virginia.edu/etcbin/toccer-new2?id=Liv4His.sgm&images=images%2Fmodeng&data=%2Ftexts%2Fenglish%2Fmodeng%2Fparsed&tag=public&part=183&division=div2 |date = ngày 26 tháng 4 năm 2020}}</ref><ref>Cassius Dio, XVII, 68</ref> Cuộc tấn công trực tiếp nhằm vào các bức tường bị đẩy lui ngay cả khi họ được hỗ trợ bởi công cụ vây thành và hạm đội La Mã, buộc người La Mã phải tiến hành một cuộc bao vây thành phố.<ref>Appian, The Punic Wars, 3.16; Caven, The Punic Wars, pp. 238-239</ref> Sự xuất hiện của hai đội quân lớn của kẻ địch là cách hiệu quả chấm dứt cuộc vây hãm rất sớm.<ref name ="dio17.69">Cassius Dio, XVII, 69</ref> Đây là hai đội quân của [[Hasdrubal Gisgo]] và con rể của ông Syphax, người dường như đã không ngần ngại nữa. Ưu số của họ (theo truyền thống thông qua các tác giả cổ đại như [[Polybius]] và [[Titus Livius|Livy]], quân đội của Hasdrubal lên tới hơn 30.000 và Syphax nhiều gấp hai lần,<ref name="LivAUC29.35"/><ref>Polybius, The Histories, XIV, 1.14</ref>  nhưng những con số này được coi là quá phóng đại bởi các nhà nghiên cứu hiện đại <ref>According to ''Scullard'' (Scipio Africanus, p. 124) Hasdrubal and Syphax could not muster more than 35,000 soldiers. ''Fournie'' (TheHistoryNet|Ancient and Medieval Wars|Second Punic War: Battle of Zama, [http://www.historynet.com/wars_conflicts/ancient_medieval_wars/3822881.html?page=1&c=y p. 1]) is on the same opinion. ''Caven'' (Punic Wars, p. 240) suggests that the Livy's figure of 93,000 is undoubtedly inflated, but nevertheless the Carthaginians and their Numidian allies had a significant numerical advantage that forced Scipio to retreat.</ref>) buộc Scipio phải rút lui tới một doi đất không xa Utica, mà sau này được gọi là Castra Cornelia. Ông củng cố chỗ thắt hẹp của vùng đất và thiết lập khu trú đông của mình, dựa vào nguồn cung cấp ngô và quân trang đã được gửi đến từ Sicilia, Sardegna và Iberia. Hasdrubal và Syphax xây dựng trại riêng biệt của họ một khoảng cách đáng kể từ Castra Cornelia <ref name="LivAUC29.35"/><ref name="dio17.69" /><ref>''Scullard'', Scipio Africanus, pp. 124-125</ref>
===Thương thảo hòa bình===
Trong suốt mùa đông, Carthage tiếp tục xây dựng lực lượng của họ. Họ chuẩn bị một hạm đội để chặn  các tuyến tiến viện và phong tỏa hoàn toàn quân đội La Mã <ref>Polybius, XIV, 1.1-2, 6.7; Livy, XXX, 3</ref> và đang chờ đợi [[lính đánh thuê]] đến từ Iberia và Liguria.<ref name="appianpw3.17">Appian, The Punic Wars, 3.17</ref> Sự thù địch thực tế chấm dứt trong một thời gian do những nỗ lực của Syphax phân xử cho một sự hòa giải. Hasdrubal chấp nhận các điều khoản đề xuất, quy định rằng cả Rome và Carthage nên triệu hồi quân đội của họ tương ứng từ châu Phi và Ý<ref name="appianpw3.17"/><ref>Cassius Dio, XVII, 72; Polybius, XIV, 2.10</ref> nhưng đã không dừng lại các hoạt động chuẩn bị quân sự nói trên. Hòa bình trong điều kiện như vậy chắc chắn không phải là mục đích, mà Scipio đàm phán với Syphax. Lúc đầu, ông sử dụng các cuộc đàm phán như một vỏ bọc cho cố gắng lôi kéo người Numidia về phe Rome. Khi những nỗ lực này đã được chứng minh là không đem lại kết quả, vị tướng La Mã vẫn tiếp tục gửi các phái viên đến trại của người Numidia. Mục tiêu của Scipio, trước hết là để đánh lạc hướng kẻ thù mà ông không an tâm và bởi vậy băn khoăn để dàn xếp hòa bình, và thứ hai, do thám vị trí và tổ chức của đối phương. Phái viên của ông, những người đã lựa chọn cẩn thận cho mục đích này, thông báo với ông rằng cả hai trại bao gồm chủ yếu là những túp lều được xây dựng từ gỗ, cây sậy và những vật liệu dễ cháy khác <ref name="dio17"/><ref>Livy, XXX, 3-4; Polybius, XIV, 2.5-14; Frontinus, Stratagems, [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Frontinus/Strategemata/1*.html#2.1 I, 2.1]</ref><ref>''Scullard'', Scipio Africanus, pp. 125-126</ref>
===Phóng hỏa các doanh trại===
Trên cơ sở của thông tin này Scipio đã xây dựng kế hoạch cho trận chiến. Ông biết rằng người Carthage đang chuẩn bị để tiếp tục tấn công Castra Cornelia, và với những dấu hiệu đầu tiên của mùa xuân, ông đã phát động một cuộc tấn công phủ đầu. Các tác giả cổ đại đã cung cấp hai phiên bản của những gì đã xảy ra. Theo Livy và Polybius, Scipio bố trí một đội quân (2.000 lính) trên một ngọn đồi nhìn ra Utica vì vậy nó đã đánh lừa quân do thám của đối phương rằng ông đang chuẩn bị để tấn công thành phố. Một đội quân nhỏ đã được để lại bảo vệ doanh trại La Mã nhằm chống lại cuộc tấn công có thể tới từ lính phòng thủ của thành phố. Số quân còn lại thì hành quân vào ban đêm, hơn 10&nbsp;km, và tới các doanh trại của Hasdrubal và Syphax trước bình minh. Scipio chia quân đội của mình thành hai nửa và ra lệnh cho Laelius và binh lính Numidia của Massinissa nổi lửa và thiêu trụi doanh trại của Syphax. Laelius và Massinissa gần như không để cho các chiến binh của Syphax có cơ hội để trốn thoát, họ vẫn đang say sưa trong giấc ngủ và hoàn toàn không có chuẩn bị. Ngọn lửa đã bắt đầu từ những túp lều bên ngoài hàng rào cọc nhọn và nhanh chóng lây lan rồi nhấn chìm toàn bộ doanh trại. Tất cả các lối ra đã bị người La Mã phong tỏa, và một số lượng lớn binh lính không có khí giới đã bị tàn sát, những người khác đã bị ngọn lửa thiêu đốt. Điều này cũng đã xảy ra với đội quân của Hasdrubal. Binh sĩ của ông ta đã được đánh thức bởi tin báo rằng doanh trại lân cận đang bốc cháy, và một số người trong số họ đã đổ xô tới giúp những người Numidia mà không có vũ khí, vì họ nghĩ rằng ngọn lửa là kết quả của một tai nạn. Scipio đã chờ đợi thời điểm nhầm lẫn này để tấn công cùng với số quân La Mã còn lại. Người Carthage không thể tổ chức được bất cứ sự kháng cự nào và họ đã bị nghiến nát. Chỉ vị tướng của họ (cũng như Syphax), với một phần nhỏ quân đội trốn thoát được.<ref>Livy, XXX, 5-6; Polybius, XIV, 4.1-10; XIV, 5.1-3</ref><ref>''Caven'', Punic Wars, p. 241; ''Scullard'', Scipio Africanus, pp. 126-127</ref>

===Câu chuyện của Appian===
Các phiên bản của Livy và Polybius đã được hỗ trợ bởi các sử gia cổ đại khác, chẳng hạn như Florus <ref>Florus, Epitome of Roman History, [[s:Epitome of Roman History/Book 1#22|Book I, Section 22]]</ref> và Frontinus.<ref>Frontinus, Stratagems, [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Frontinus/Strategemata/2*.html#5.29 II, 5.29]</ref> Trong phần "cuộc chiến tranh Punic", một phần trong tác phẩm "Lịch sử La Mã" của mình, Appian thuật lại một câu chuyện khác. Theo Appian, Scipio chỉ tách riêng Massinissa và kỵ binh của ông để ngăn chặn Syphax giúp đỡ Hasdrubal.<ref>Appian, History of Rome, [http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_punic_04.html#%A720 The Punic Wars, 4.20] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150303160941/http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_punic_04.html#%A720 |date=2015-03-03 }}</ref> Cùng với phần lớn của lính lê dương của mình, viên tướng La Mã đã bất ngờ tấn công doanh trại của Hasdrubal và tàn sát gần như tất cả các binh sĩ của ông ta. Khi Syphax biết những gì đã xảy ra, ông ta đã phái một đội kỵ binh tới hỗ trợ cho Hasdrubal, nhưng những kỵ binh này đã bị quân của Massinissa chặn đánh và đánh tan. Lo sợ rằng Scipio sẽ nhằm vào mình sau khi đối phó xong với quân đội của Hasdrubal, Syphax liền từ bỏ doanh trại và rút lui an toàn cùng với quân đội của ông ta.<ref>Appian, History of Rome, [http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_punic_05.html#%A721 The Punic Wars, 4.21-22] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150302162916/http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_punic_05.html#%A721 |date=2015-03-02 }}</ref>
==Kết quả==
Người Carthage đã tổn thất nặng nề,<ref>''Caven'', Punic Wars, pp. 241-242</ref> một số tác giả cổ đại đã không đưa ra con số cụ thể, nhưng những người khác đưa ra con số này vào khoảng từ 30.000 <ref>Appian, The Punic Wars, [http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_punic_05.html#%A723 4.23] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150302162916/http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_punic_05.html#%A723 |date=2015-03-02 }}</ref> tới 40.000 <ref name="livius">Livy, [http://etext.virginia.edu/etcbin/toccer-new2?id=Liv4His.sgm&images=images/modeng&data=/texts/english/modeng/parsed&tag=public&part=192&division=div2 XXX, 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126103143/https://etext.virginia.edu/etcbin/toccer-new2?id=Liv4His.sgm&images=images%2Fmodeng&data=%2Ftexts%2Fenglish%2Fmodeng%2Fparsed&tag=public&part=192&division=div2 |date = ngày 26 tháng 1 năm 2020}}</ref> người đã bị giết, và lên đến 5.000 bị bắt làm [[tù binh]].<ref name="livius"/> Hầu như tất cả các nguồn (trừ Cassius Dio<ref name="dio17"/>) đồng ý rằng thiệt hại của người La Mã là tối thiểu. Polybius đã viết: "... không thể tìm thấy bất kỳ thảm họa nào khác mà ngay cả khi phóng đại có thể so sánh với điều này, tới mức nó vượt trội hơn tất các sự kiện trước đó về sự khủng khiếp. Vì vậy mà trong tất cả những kỳ công oai hùng được Scipio tạo ra, cái này dường như đối với tôi là cái huy hoàng nhất và liều lĩnh nhất ".<ref>Polybius, XIV, 5.14-15</ref> Chỉ với một đòn đánh duy nhất Scipio đã có thể thoát khỏi sự phong tỏa của Carthage và tiếp tục các cuộc tấn công của mùa hè năm trước.<ref>''Barceló'', Hannibal, S. 84-85; ''Scullard'', Scipio Africanus, p. 127</ref> Điều xảy đến tiếp sau đó là [[Trận Đại Đồng Bằng]], kết thúc với một thất bại tan nát của [[Hasdrubal Gisgo]] và [[Syphax]].<ref>''Caven'', Punic Wars, pp. 242-243; ''Scullard'', Scipio Africanus, pp. 128-131</ref> Carthage đã phải triệu hồi quân đội của mình từ Ý cho trận chiến quyết định cuối cùng diễn ra trong năm 202 trước Công nguyên, kết quả của trận đánh này là một thất bại hoàn toàn cho phía Carthage và cùng với đó một hiệp ước hòa bình với các điều khoản nặng nề, đồng thời đánh dấu sự kết thúc cuộc [[chiến tranh Punic lần thứ hai]] vào năm 201 trước Công nguyên.

==Nguồn và liên kết ngoài==
Note: All links were active on ngày 9 tháng 10 năm 2007

'''Primary sources:'''
* ''Livius'', Titus, [http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/Liv4His.html The History of Rome, Vol. IV] (ed. E. Rhys, translated by C. Roberts), University of Virginia Library Electronic Text Center (see also a Russian translation [http://fictionbook.ru/author/liviyi_tit/istoriya_rima_ot_osnovaniya_goroda/liviyi_istoriya_rima_ot_osnovaniya_goroda.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604053716/http://fictionbook.ru/author/liviyi_tit/istoriya_rima_ot_osnovaniya_goroda/liviyi_istoriya_rima_ot_osnovaniya_goroda.html |date=2011-06-04 }})
* ''Polybius'', [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Polybius/home.html The Histories], Bill Thayer's Web Site, [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/home.html LacusCurtius: A Gateway to Ancient Rome] (alternative English translation at [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plb.+1.1 The Perseus Digital Library], Tufts University)
* ''Cassius Dio'', [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/home.html Roman History], Bill Thayer's Web Site, [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/home.html LacusCurtius: A Gateway to Ancient Rome]
* ''Appian'', Roman History, [http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_punic_00.html The Punic Wars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011140422/http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_punic_00.html |date=2011-10-11 }}, Livius Articles on Ancient History
* ''Frontinus'', [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Frontinus/Strategemata/home.html Stratagems], [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/home.html LacusCurtius: A Gateway to Ancient Rome] (see also in Russian [http://militera.lib.ru/science/frontinus/index.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515191736/http://militera.lib.ru/science/frontinus/index.html |date=2011-05-15 }})

'''Secondary sources:'''
* ''Barceló'', Pedro, Hannibal, München, Beck, 1998, ISBN 3-406-43292-1
* ''Caven'', Brian, The Punic Wars, Weidenfeld and Nicolson, London 1980, ISBN 0-297-77633-9
* ''Connolly'', Peter, Greece and Rome at War, Greenhill Books, 1998, ISBN 1-85367-303-X (see excerpts in Russian [http://www.roman-glory.com/category/voynyi/velikie-voynyi/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070714070229/http://www.roman-glory.com/category/voynyi/velikie-voynyi/ |date = ngày 14 tháng 7 năm 2007}})
* ''Delbrück'', Hans, History of the Art of War, Vol. I: Warfare in Antiquity (translated by W. Renfroe), University of Nebraska Press, 1990, ISBN 0-8032-9199-X (see excerpts in Russian [http://www.genstab.ru/delb_punic0.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110517074247/http://www.genstab.ru/delb_punic0.htm |date = ngày 17 tháng 5 năm 2011}})
* ''Fournie'', Daniel, Second Punic War: The Battle of Zama [http://www.historynet.com/wars_conflicts/ancient_medieval_wars/3822881.html?page=1&c=y], [http://www.historynet.com/wars_conflicts/ancient_medieval_wars/3822881.html?page=2&c=y], retrieved from HistoryNet.com on ngày 22 tháng 10 năm 2007
* ''Mommsen'', Theodor, [http://www.gutenberg.org/files/10703/10703.txt The History of Rome, Book III], The Gutenberg Project eBook (see also in German [http://www.gutenberg.org/etext/3062])
* ''Scullard'', H. H., [[Scipio Africanus]]: Soldier and Politician, New York, Cornell University Press, 1970, Standard Book Number 8014-0549-1
* ''Smith'', William (ed.), [http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/ Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060409205638/http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/ |date=2006-04-09 }}, University of Michigan
* ''Кораблев'', Илья, Ганнибал, Москва, "Наука", 1976, [http://www.sno.pro1.ru/lib/korab/index.htm], Студенческое научное общество

'''Other links:'''

A comprehensive history of the Second Punic war for German readers:
* ''Gottwein'', Egon, [http://www.gottwein.de/roge/his_0218.php Politische und kulturelle Entwicklung Roms: Der 2. Punische (Hannibalische) Krieg] (on [http://www.gottwein.de/ Navicula Bacchi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061107233548/http://www.gottwein.de/ |date=2006-11-07 }})

A concise online description of Scipio's expedition to Africa:
* [http://www.fenrir.dk/ Fenrir.dk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126151741/http://www.fenrir.dk/ |date=2021-01-26 }}, Publius Cornelius Scipio Africanus, [http://www.fenrir.dk/history/index.php?title=Scipio_Africanus_:_Africa_%28204_-_201_BCE%29 Scipio Africanus: Africa (204 - 201 BCE)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080526161135/http://www.fenrir.dk/history/index.php?title=Scipio_Africanus_:_Africa_%28204_-_201_BCE%29 |date = ngày 26 tháng 5 năm 2008}}

A detailed map of a part of northern Africa in Roman times:
* [http://www.gottwein.de/latine/map/afr01_num.php Numidia] (on [http://www.gottwein.de/ Navicula Bacchi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061107233548/http://www.gottwein.de/ |date=2006-11-07 }})
==Chú thích==
{{Tham khảo|30em}}

[[Thể loại:Chiến tranh Punic]]
[[Thể loại:Năm 203 TCN]]