Xem mã nguồn của Xích vĩ

[[Tập tin:Ra and dec demo animation small.gif|phải|nhỏ|350px|
[[Xích kinh]] và '''xích vĩ''' khi nhìn từ trong [[thiên cầu]]. Hướng quy chiếu của hệ chỉ theo [[điểm phân|điểm xuân phân]], [[kinh độ của điểm nút lên]] của [[hoàng Đạo|hoàng đạo]] (đỏ) trên [[thiên cầu]] (lam). Xích vĩ được đo theo hướng bắc hoặc nam tính từ xích đạo thiên cầu, đo dọc theo đường tròn giờ (đường tròn lớn vuông góc với xích đạo thiên cầu) đi qua điểm cần đo.]]
[[Tập tin:Ra and dec on celestial sphere.png|nhỏ|300px|[[Xích kinh]] (lam) và xích vĩ (lục) khi nhìn từ bên ngoài thiên cầu.]]
[[Tập tin:Xác định thiên thể trong hệ tọa độ địa cầu.svg|nhỏ|393x393px|Cách xác định xích vĩ và xích kinh của một thiên thể]]
'''Xích vĩ''' hay '''xích vĩ độ''' (viết tắt theo [[tiếng Anh]] là '''Dec''' (''declination''), ký hiệu '''δ'''), là một thuật ngữ [[thiên văn học]] chỉ một trong hai tọa độ của một điểm trên thiên cầu khi sử dụng [[hệ tọa độ xích đạo]]. Tọa độ còn lại gọi là [[xích kinh]] hoặc [[góc giờ]]. Xích vĩ của một thiên thể là khoảng cách góc từ mặt phẳng xích đạo đến thiên thể đó. Xích vĩ tương tự như vĩ độ, chiếu lên thiên cầu, đo theo góc về phía Bắc, tính từ xích đạo. Cụ thể, xích vĩ của một thiên thể bằng góc giữa phương nối thiên thể và tâm Trái Đất với [[Xích đạo thiên cầu|mặt phẳng xích đạo]]. Góc này được quy ước là dương khi thiên thể nằm ở phía bắc mặt phẳng xích đạo và âm khi nằm ở phía nam.

Xích vĩ còn được gọi là '''thiên độ'''; tuy nhiên cách gọi này có thể có nhược điểm như không nêu ra cặp phạm trù ''kinh - vĩ'' quen thuộc, chữ ''thiên'' với ý nghĩa là ''nghiêng'' có thể bị hiểu lầm sang nghĩa ''trời''.

Các điểm ở [[bắc bán cầu|bán cầu Bắc]] có xích vĩ dương lên đến +90°, và các điểm ở [[nam bán cầu|bán cầu Nam]] có xích vĩ âm xuống đến −90°.
* Vật thể nằm trên [[xích đạo thiên cầu]] có xích vĩ = 0°.
* Vật thể nằm trên [[Thiên cực|thiên cực bắc]], cụ thể là sao Bắc Cực có xích vĩ = +90°.
* Vật thể nằm trên [[Thiên cực|thiên cực nam]] có xích vĩ = −90°.
* Vật thể nằm ở [[thiên đỉnh]], có xích vĩ bằng vĩ độ của người quan sát (lý tưởng).

Thiên thể có xích vĩ lớn hơn +90°{{nbsp}}–{{nbsp}}''l'', với ''l'' là vĩ độ người quan sát, có thể quan sát được trong suốt [[ngày sao]]. Các thiên thể đó gọi là [[Sao quanh cực|thiên thể quanh cực]]. Ví dụ tại gần các cực, vào mùa hè của bán cầu, có thể quan sát Mặt Trời suốt 24 giờ; những ngày như thế được gọi là [[Ban ngày vùng cực|Mặt Trời nửa đêm]]. Ở những vùng gần cực, khi Mặt Trời không xuống quá 6° dưới chân trời thì không có đêm thực sự, mà trời vẫn sáng mờ mờ. Hiện tượng này được gọi là [[đêm trắng]].

== Ảnh hưởng của tiến động ==
{{Main|Tiến động trục quay}}Trục quay của Trái Đất quay [[tiến động]] theo chiều về phía tây quanh [[Điểm cực quỹ đạo|cực]] của hoàng đạo, hoàn thành một vòng sau 26000 năm. Hiện tượng này khiến cho tọa độ của các thiên thể cố định thay đổi liên tục nhưng rất chậm. Do đó, các [[Hệ tọa độ xích đạo|tọa độ xích đạo]] (gồm cả xích vĩ) là tương đối so với năm mà quan sát được thực hiện, và các nhà thiên văn xác định chúng với tham chiếu đến một năm cụ thể, được gọi là [[Kỷ nguyên (thiên văn học)|kỷ nguyên]]. Các tọa độ từ các kỷ nguyên khác nhau phải được biến đổi [[Phép quay|quay]] để phù hợp với nhau hay phù hợp với một kỷ nguyên tiêu chuẩn.<ref>Moulton (1918), pp. 92–95.</ref>

Kỷ nguyên tiêu chuẩn được sử dụng hiện tại là [[J2000.0]], tức là ngày 1 tháng 1 năm 2000 tại 12:00 [[Terrestrial Time|TT]]. Chữ cái "J" thể hiện rằng nó là một [[Kỷ nguyên (thiên văn học)|kỷ nguyên Julian]]. Trước J2000.0, các nhà thiên văn sử dụng lần lượt các [[Kỷ nguyên (thiên văn học)|kỷ nguyên Besselian]] B1875.0, B1900.0, và B1950.0.<ref>see, for instance, {{Chú thích sách|title=The Astronomical Almanac for the Year 2010|last=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office|first=Nautical Almanac Office|author2=U.K. Hydrographic Office, H.M. Nautical Almanac Office|date=2008|publisher=U.S. Govt. Printing Office|page=B2|chapter=Time Scales and Coordinate Systems, 2010}}</ref>

== Xích vĩ của sao ==
Phương hướng của một [[Sao|ngôi sao]] gần như duy trì cố định bởi khoảng cách rất xa của nó, nhưng [[xích kinh]] và xích vĩ của nó có những biến thiên dài hạn do sự [[Tiến động trục quay|tiến động điểm phân]] và [[chuyển động riêng]], và biến thiên tuần hoàn do [[Thị sai|thị sai năm]]. Xích vĩ của các thiên thể [[hệ Mặt Trời]] đặc biệt biến thiên rất nhanh so với các ngôi sao, do [[Quỹ đạo (thiên thể)|chuyển động quỹ đạo]] và khoảng cách gần hơn.

Khi quan sát từ các địa điểm trên [[Bắc Bán cầu]] của Trái Đất, các thiên thể với xích vĩ lớn hơn 90°&nbsp;−&nbsp;{{math|''φ''}} (trong đó {{math|''φ''}} = [[vĩ độ]] của người quan sát) được trông thấy quay quanh [[thiên cực]] hàng ngày mà không lặn xuống dưới [[chân trời]], và do đó được gọi là các [[sao quanh cực]]. Một ví dụ rất điển hình chính là [[sao Bắc cực]] có xích vĩ rất gần +90°, và do đó nó là quanh cực khi được trông thấy tại bất cứ nơi nào trên Bắc Bán cầu, ngoại trừ rất gần xích đạo.

Các sao quanh cực không bao giờ lặn dưới chân trời, ngược lại, có những ngôi sao không bao giờ mọc lên trên đường chân trời, khi quan sát từ một địa điểm cho trước bất kỳ trên bề mặt của Trái Đất (ngoại trừ cực kỳ gần với [[xích đạo]]). Nói chung, nếu một ngôi sao với xích vĩ {{math|''δ''}} là quanh cực đối với một người quan sát (trong đó {{math|''δ''}} có thể là dương hoặc âm), thì ngôi sao với xích vĩ −{{math|''δ''}} không bao giờ mọc lên trên chân trời, khi được quan sát từ người quan sát đó (bỏ qua ảnh hưởng của [[khúc xạ khí quyển]].) Tương tự, nếu một ngôi sao là quanh cực đối với một người quan sát ở vĩ độ {{math|''φ''}}, thì nó sẽ không thể thấy được so với người quan sát ở vĩ độ  −{{math|''φ''}}.

Bỏ qua khúc xạ khí quyển, đối với người quan sát ở xích đạo thì xích vĩ luôn bằng 0° ở các điểm hướng đông và tây trên đường [[chân trời]]. Tại vĩ độ {{math|''φ''}}, xích vĩ bằng 90°&nbsp;−&nbsp;|{{math|''φ''}}| ở điểm hướng bắc, và −90°{{nbsp}}+{{nbsp}}|{{math|''φ''}}| ở điểm hướng nam. Tại các [[địa cực]], xích vĩ là đồng đều trên suốt toàn bộ chân trời, và bằng xấp xỉ 0°.
{| class="wikitable"
|+'''Các sao trông thấy được theo [[vĩ độ]]'''
| rowspan="3" style="background:#89cff0; text-align:center;" |'''[[Vĩ độ]] của người quan sát (°)'''
| colspan="3" style="background:#f4c2c2; text-align:center;" |'''Xích vĩ'''
|- align="center"
| style="background:#f4c2c2;" |'''của [[sao quanh cực]] (°)'''
| style="background:#f4c2c2;" |'''của sao mọc và lặn (°)'''
| style="background:#f4c2c2;" |'''của sao không thấy được (°)'''
|-
| style="background:#f4c2c2;" | + với vĩ độ bắc, − với vĩ độ nam
| style="background:#f4c2c2;" |&nbsp;
| style="background:#f4c2c2;" | + với vĩ độ bắc, − với vĩ độ nam
|- style="text-align:center;"
|90 ([[địa cực]])
| 90 tới 0 || {{N/A}} || 0 tới 90
|- style="text-align:center;"
|66.5 ([[Vòng Bắc Cực|vòng cực bắc]]/[[Vòng Nam Cực|nam]])
| 90 tới 23.5 || +23.5 tới −23.5 ||23.5 tới 90
|- style="text-align:center;"
|45 ([[Vĩ tuyến 45 Bắc|chính giữa]])
| 90 tới 45 || +45 tới −45 ||45 tới 90
|- style="text-align:center;"
|23.5 ([[chí tuyến bắc]]/[[Chí tuyến Nam|nam]])
| 90 tới 66.5 || +66.5 tới −66.5 ||66.5 tới 90
|- style="text-align:center;"
|0 ([[Xích đạo]])
| {{N/A}} || +90 tới −90|| {{N/A}}
|}
Các sao không quanh cực chỉ có thể quan sát được trong một số ngày hoặc [[mùa]] nhất định trong năm.
[[Tập_tin:Stars_and_dec.png|giữa|nhỏ|600x600px|Bầu trời sao chia làm hai nửa. '''Xích vĩ''' (màu xanh lục) bắt đầu từ [[Xích đạo thiên cầu|xích đạo]] (màu xanh lục đậm nét) và chiều dương về hướng bắc (lên phía trên cùng), chiều âm về hướng nam (xuống phía dưới cùng). Các đường xích vĩ (màu xanh lục nhạt) chia cắt bầu trời theo các [[đường tròn nhỏ]], ở đây cách nhau 15°.]]

=== Khoảng cách cực ===
Tương tự xích vĩ (dec, δ) là tọa độ góc của thiên thể được đo từ xích đạo thiên cầu, '''khoảng cách cực''' (''Polar Distance'') là [[Bán kính góc|khoảng cách góc]] của thiên thể trên [[Kinh tuyến (thiên văn học)|kinh tuyến]] của nó nhưng được đo từ một [[thiên cực]].

Trong hệ tọa độ xích đạo Σ(α, δ), khoảng cách cực có liên hệ sau với xích vĩ: Ø = 90° ± δ. Nó được tính bằng độ và không vượt quá 180°. Các thiên thể nằm trên xích đạo có khoảng cách cực bằng 90°.

Đối với một ngôi sao cho trước, khoảng cách cực cũng có thể được hiểu là vĩ độ tối thiểu để khi quan sát tại đó sao là quanh cực. Tất cả các sao quanh cực đều có {{math|Ø < ''L''}} khi quan sát tại vĩ độ ''L''.

Khoảng cách cực cũng chịu ảnh hưởng bởi tiến động.

== Xích vĩ và vĩ độ địa lý ==
Khi một thiên thể được thấy ở trực tiếp trên đỉnh đầu thì xích vĩ của nó thường luôn nằm trong khoảng 0.01 độ so với vĩ độ của người quan sát; nó không bằng chính xác do hai ảnh hưởng phức tạp sau.<ref>{{Chú thích web|url=http://www.austincc.edu/jheath/Stellar/Hand/ccord.htm|title=Celestial Coordinates|website=www.austincc.edu|access-date=ngày 24 tháng 3 năm 2017|archive-date=2016-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111100549/http://www.austincc.edu/jheath/Stellar/Hand/ccord.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Chú thích web|url=https://web.ecs.baylor.edu/faculty/grady/EGR1301_FALL2015_Masters_1stEd_Chapter7_The_Solar_Resource.pdf|title=''baylor.edu''}}</ref>

Đầu tiên, áp dụng với mọi thiên thể: xích vĩ của thiên thể bằng vĩ độ thiên văn của người quan sát, nhưng thuật ngữ "vĩ độ" thông thường nói đến vĩ độ trắc địa, tức là vĩ độ trên các bản đồ và thiết bị GPS. Ở lục địa Hoa Kỳ và khu vực lân cận, sự chênh lệch ([[độ lệch dọc]]) thường chỉ bằng một vài [[giây cung]] (1 giây cung = {{sfrac|3600}} của một độ) nhưng cũng có thể lên đến 41 giây cung.<ref>{{Chú thích web|url=http://www.ngs.noaa.gov/GEOID/USDOV2009/|title=USDOV2009|date=2011|publisher=[[U.S. National Geodetic Survey]]|location=Silver Spring, Maryland}}</ref>

Sự ảnh hưởng phức tạp thứ hai là cho dù không có sự lệch so với hướng thẳng đứng, "ngay trên đỉnh đầu" có nghĩa là vuông góc với mặt [[ellipsoid]] (một xấp xỉ [[Mực nước biển|mặt nước biển]] thuận tiện toán học) tại địa điểm của người quan sát, nhưng đường thẳng đứng không đi qua tâm của Trái Đất; nên các niên giám thường cho xích vĩ đo tại tâm của Trái Đất.<ref>{{Chú thích sách|title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac|date=1992|publisher=University Science Books|editor=P. Kenneth Seidelmann|location=Sausalito, CA|pages=200–5}}</ref>

== Xem thêm ==
* [[Xích kinh]]
* [[Hệ tọa độ xích đạo]]
* [[Hệ tọa độ thiên văn]]
* [[Hoàng đạo]]
* [[Hệ tọa độ địa lý]]
* [[Quỹ đạo của Mặt Trăng#Biến thiên xích vĩ|Nguyệt chí Mặt Trăng]]
* [[Vị trí của Mặt Trời]]

==Tham khảo==
{{tham khảo}}

* [http://stars.astro.illinois.edu/celsph.html MEASURING THE SKY A Quick Guide to the Celestial Sphere] James B. Kaler, University of Illinois
* [http://astro.unl.edu/naap/motion1/cec_units.html Celestial Equatorial Coordinate System] University of Nebraska-Lincoln
* [http://astro.unl.edu/naap/motion1/cec_both.html Celestial Equatorial Coordinate Explorers] University of Nebraska-Lincoln
* {{Chú thích web|url=http://www.sixtysymbols.com/videos/declination.htm|title=(α,δ) – Right Ascension & Declination|last=Merrifield|first=Michael|work=Sixty Symbols|publisher=[[Brady Haran]] for the [[University of Nottingham]]}}
* [http://www.funsci.com/fun3_en/sider/sider.htm Sidereal pointer] ([[Torquetum]]) – to determine [[Right ascension|'''RA''']]/'''DEC'''.
{{Portal bar|Thiên văn học|Sao|5=Hệ Mặt Trời}}{{Authority control}}

[[Thể loại:Hệ tọa độ thiên văn]]
[[Thể loại:Góc]]
[[Thể loại:Thuật ngữ thiên văn học]]
[[Thể loại:Yếu tố kỹ thuật của chiêm tinh học]]