Xem mã nguồn của Xoài (cây)

{{tiêu đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Mangifera indica''
| image = Apple mango and cross section edit1.jpg
| image_width = 
| image_caption = 
| status = 
| status_system = 
| staus_ref = 
| regnum = [[Thực vật|Plantae]]
| unranked_divisio = [[Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Eudicots]]
| unranked_ordo = [[Rosids]]
| ordo = [[Sapindales]]
| familia = [[Anacardiaceae]]
| genus = ''[[Mangifera]]''
| species = '''''M. indica'''''
| binomial = ''Mangifera indica''
| binomial_authority = L., 1753
}}
'''''Xoài''''' (tên khoa học '''''Mangifera indica''''') là một loài xoài trong [[họ Đào lộn hột]]. Nó được tìm thấy trong tự nhiên ở Ấn Độ và canh tác giống đã được đưa vào khu vực ấm áp khác trên thế giới. Đây là cây ăn quả lớn nhất thế giới, có khả năng đạt [[chiều cao]] một trăm mét và có chu vi trung bình 12–14 feet, đôi khi đạt hai mươi.<ref>(1846). ''The Missionary guide-book'', p.180. Seeley, Burnside, and Seeley.</ref>
 
Loài này dường như đã được thuần hóa khoảng 24.000 năm trước đây ở Ấn Độ.<ref>{{chú thích sách|last1=Sauer|first1=Jonathan D.|title=Historical geography of crop plants: a select roster|date=1993|publisher=CRC Press|location=Boca Raton u.a.|isbn=0849389011|pages=17|access-date=ngày 10 tháng 9 năm 2014}}</ref> Loài này đã được đưa đến khu vực [[Đông Á]] khoảng 400-500 trước Công nguyên từ Ấn Độ; tiếp theo, vào thế kỷ 15 đến [[Philippines]], và sau đó, thế kỷ thứ 16 đến châu Phi và Brazil bởi người Bồ Đào Nha.<ref name=pg>{{chú thích web |url=http://www.plantsciences.ucdavis.edu/gepts/pb143/crop/mango/mango.htm |title=PLB143: Crop of the Day: Mango, ''Mangifera indica'' |author=Gepts, P. (n.d.) |work=The evolution of crop plants |publisher=Dept. of Plant Sciences, Sect. of Crop & Ecosystem Sciences, [[University of California, Davis]] |access-date=ngày 8 tháng 10 năm 2009 |archive-date=2013-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206095819/http://www.plantsciences.ucdavis.edu/gepts/pb143/CROP/MANGO/mango.htm |url-status=dead }}</ref> Loài này đã được mô tả cho khoa học bởi [[Linnaeus]] năm 1753.<ref name=grin>{{chú thích web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?23351 |title=''Mangifera indica'' information from ARS/GRIN |author=[[Germplasm Resources Information Network|GRIN]] |work=Taxonomy for Plants |publisher=[[United States Department of Agriculture|USDA]], [[Agricultural Research Service|ARS]], National Genetic Resources Program |date=ngày 5 tháng 5 năm 1997 |location=National Germplasm Resources Laboratory, [[Beltsville, Maryland]] |access-date=ngày 8 tháng 10 năm 2009 |archive-date=2012-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121211192944/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?23351 |url-status=dead }}</ref> Xoài là loại trái cây quốc gia của [[Ấn Độ]], [[Pakistan]] và [[Philippines]].

==Mô tả==
''Mangifera indica'' là một cây thân gỗ lớn màu xanh lá cây, được đánh giá cao chủ yếu nhờ quả của nó, cả khi còn xanh và khi chín.<ref name=":0">{{Chú thích web |title=Mango |url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/mango_ars.html |access-date=2025-12-20 |website=hort.purdue.edu}}</ref>Khoảng 500–1000 giống đã được xác định, đặt tên hoặc báo cáo, chủ yếu ở [[Ấn Độ]].<ref name=":0" /> Nó có thể cao tới 15–30 mét (50–100 feet).<ref>{{Chú thích web |title=Mangifera indica - Mango |url=http://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Mango.html |access-date=2025-12-20 |website=www.flowersofindia.net}}</ref>với tán cây rộng tương tự và chu vi thân cây hơn 3,7 m (12 ft).<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Chú thích web |title=USDA Plants Database |url=https://plants.sc.egov.usda.gov/plant-profile/MAIN3 |access-date=2025-12-20 |website=plants.sc.egov.usda.gov}}</ref> Lá đơn, bóng và màu xanh đậm.<ref>{{Chú thích web |title=Books Complete Guide Edible Plants 978-1-60239-692-0 |url=https://blackcountryoutdoor.com/products/books-complete-guide-edible-plants-978-1-60239-692-0 |access-date=2025-12-20 |website=Black Country Outdoor |language=en}}</ref> Cây mất 2–4 năm kể từ khi trồng đến khi thu hoạch lần đầu và có thể có tuổi thọ sản xuất hơn 50 năm.<ref>{{Chú thích web |title=Fruit of Indonesia {{!}} WorldCat.org |url=https://search.worldcat.org/title/64043348 |access-date=2025-12-20 |website=search.worldcat.org |language=en}}</ref>

Hoa thơm màu vàng trắng xuất hiện vào cuối mùa đông đến đầu mùa xuân, tùy thuộc vào vị trí. Cả hoa đực và hoa cái đều mọc trên cùng một cây.<ref name=":0" />Điều kiện khí hậu có ảnh hưởng đáng kể đến thời gian ra hoa.<ref name=":0" />Ở Ấn Độ, hoa bắt đầu nở vào tháng 12 ở miền nam, tháng 1 ở [[Bengal]], tháng 2 ở phía đông [[Uttar Pradesh]] và [[Bihar]], và tháng 2-3 ở miền bắc Ấn Độ. Thời gian nở hoa là 20-25 ngày đối với giống Dasheri, trong khi chùm hoa xuất hiện vào đầu tháng 12 và hoa nở hoàn toàn vào tháng 2. Giống Neelum cho hai vụ một năm ở [[Kanyakumari]], [[Tamil Nadu]], nhưng chỉ nở hoa một lần ở miền Bắc Ấn Độ.<ref>{{Chú thích web |date=2009-05-24 |title=Flowering of Mango |url=https://mango-trees.blogspot.com/2009/05/flowering-of-mango.html |access-date=2025-12-20 |website=MANGO TREES}}</ref>

Xoài là một loại quả không đều, hình trứng, là một loại quả hạch mọng nước.<ref name=":0" />Xoài thường dài 8-12 cm (3-5 inch) và có màu vàng xanh. Quả có thể tròn, bầu dục, hình trái tim hoặc hình thận.<ref name=":0" />Quả xoài có màu xanh khi chưa chín.<ref name=":0" />Phần thịt bên trong có màu cam sáng và mềm với một hạt lớn, dẹt ở giữa.<ref name=":0" />Xoài chín vào tháng 4 và tháng 5. Xoài xanh có thể được sử dụng để làm dưa chua và tương ớt.<ref>{{Chú thích báo |last=Khaleeli |first=Homa |date=2013-10-22 |title=A global guide to pickles |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/wordofmouth/2013/oct/22/guide-pickles-kimchi-achar-torshi-recipe |access-date=2025-12-20 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref>Xoài chín là một loại trái cây phổ biến trên toàn thế giới. Vỏ và thịt quả chiếm 85% trọng lượng của quả xoài, và 15% còn lại là từ hạt.<ref>{{Chú thích web |title=One moment, please... |url=http://www.seaofindia.com/publcations |archive-url=https://web.archive.org/web/20240620140346/http://www.seaofindia.com/publcations |archive-date=2024-06-20 |access-date=2025-12-20 |website=seaofindia.com |language=en |url-status=live }}</ref>

==Hóa học==
[[Mangiferin]] (một loại xanthone C-glycoside [[hydroxyl]] hóa có hoạt tính dược lý) được chiết xuất từ xoài ở nồng độ cao từ lá non (172 g/kg), vỏ cây (107 g/kg) và từ lá già (94 g/kg).<ref>{{Chú thích tạp chí |last=Barreto |first=Jacqueline C. |last2=Trevisan |first2=Maria T. S. |last3=Hull |first3=William E. |last4=Erben |first4=Gerhard |last5=de Brito |first5=Edy S. |last6=Pfundstein |first6=Beate |last7=Würtele |first7=Gerd |last8=Spiegelhalder |first8=Bertold |last9=Owen |first9=Robert W. |date=2008-07-01 |title=Characterization and Quantitation of Polyphenolic Compounds in Bark, Kernel, Leaves, and Peel of Mango (Mangifera indica L.) |url=https://doi.org/10.1021/jf800738r |magazine=Journal of Agricultural and Food Chemistry |pages=5599–5610 |volume=56 |issue=14 |doi=10.1021/jf800738r |issn=0021-8561}}</ref>[[Urushiol]] gây dị ứng có trong vỏ quả.<ref name=":4">{{Chú thích web |title=URUSHIOL - National Library of Medicine HSDB Database |url=https://toxnet.nlm.nih.gov/cgi-bin/sis/search/a?dbs+hsdb:@term+@DOCNO+7485 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180507085343/https://toxnet.nlm.nih.gov/cgi-bin/sis/search/a?dbs+hsdb:@term+@DOCNO+7485 |archive-date=2018-05-07 |access-date=2025-12-20 |website=toxnet.nlm.nih.gov}}</ref>

==Phân loại==
Người ta tin rằng xoài có nguồn gốc từ khu vực giữa tây bắc [[Myanmar]], [[Bangladesh]], đông và đông bắc [[Ấn Độ]]. M. indica được thuần hóa riêng biệt ở Ấn Độ và [[Đông Nam Á]] qua nhiều thế kỷ, dẫn đến hai quần thể di truyền khác biệt trong xoài hiện đại - "loại Ấn Độ" và "loại Đông Nam Á".<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Chú thích tạp chí |last=Kuhn |first=David N. |last2=Bally |first2=Ian S. E. |last3=Dillon |first3=Natalie L. |last4=Innes |first4=David |last5=Groh |first5=Amy M. |last6=Rahaman |first6=Jordon |last7=Ophir |first7=Ron |last8=Cohen |first8=Yuval |last9=Sherman |first9=Amir |date=2017 |title=Genetic Map of Mango: A Tool for Mango Breeding |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5397511/ |magazine=Frontiers in Plant Science |pages=577 |volume=8 |doi=10.3389/fpls.2017.00577 |issn=1664-462X |pmc=5397511 |pmid=28473837}}</ref><ref name=":3">{{Chú thích tạp chí |last=Warschefsky |first=Emily J. |last2=von Wettberg |first2=Eric J. B. |date=2019 |title=Population genomic analysis of mango (Mangifera indica) suggests a complex history of domestication |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/nph.15731 |magazine=New Phytologist |pages=2023–2037 |language=en |volume=222 |issue=4 |doi=10.1111/nph.15731 |issn=1469-8137}}</ref>

Loài này được Linnaeus mô tả lần đầu tiên vào năm 1753.<ref>{{Chú thích web |title=Mangifera indica L.  GRIN-Global |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxon/taxonomydetail?id=23351 |access-date=2025-12-20 |website=npgsweb.ars-grin.gov |language=en}}</ref>

==Phân bố và môi trường sống==
Kể từ khi được thuần hóa ở Đông Nam Á, xoài đã được du nhập vào các vùng ấm áp khác trên thế giới.<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3" />Nói chung, cây xoài có thể chịu được nhiệt độ tối thiểu là 17 °F (−8 °C).<ref name=":1" />

Phạm vi phân bố tự nhiên rộng hơn của nó trải dài từ [[Pakistan]] đến [[Malesia]] trong khí hậu [[cận nhiệt đới]] và [[nhiệt đới]].

Cây phát triển tốt nhất trong đất thịt pha cát thoát nước tốt; nó không phát triển tốt trong đất nặng và ẩm ướt. Độ [[pH]] tối ưu của đất nên nằm trong khoảng từ 5,2 đến 7,5.<ref>{{Chú thích web |title=Mangifera indica - Mango |url=http://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Mango.html |access-date=2025-12-20 |website=www.flowersofindia.net}}</ref>

==Độc tính==
[[Urushiol]] trong vỏ quả có thể gây viêm da tiếp xúc ở những người nhạy cảm.<ref name=":4" /> Phản ứng này có nhiều khả năng xảy ra hơn ở những người đã tiếp xúc với các loại cây khác thuộc họ [[Anacardiaceae]] , chẳng hạn như cây sồi độc và cây thường xuân độc , vốn phổ biến ở [[Hoa Kỳ]].<ref name=":4" />

Loại gỗ này được biết đến là có chứa các chất [[Phenol|phenolic]] có thể gây viêm da tiếp xúc.<ref>{{Chú thích tạp chí |last=Richardson |first=P. Mick |date=1984-01-01 |title=Plant and fungal toxins. (Handbook of Natural Toxins, volume 1). Edited by Richard F. Keeler and Anthony T. Tu |url=https://doi.org/10.2307/2806297 |magazine=Brittonia |pages=73–73 |language=en |volume=36 |issue=1 |doi=10.2307/2806297 |issn=1938-436X}}</ref>

==Công dụng==
Cây này được biết đến nhiều hơn nhờ quả chứ không phải nhờ gỗ. Tuy nhiên, cây xoài có thể được chuyển đổi thành gỗ xẻ sau khi hết thời kỳ ra quả. Gỗ dễ bị hư hại do [[nấm]] và [[côn trùng]].<ref name=":5">{{Chú thích báo |title=Mango |url=http://www.wood-database.com/lumber-identification/hardwoods/mango |archive-url=https://web.archive.org/web/20150111123922/http://www.wood-database.com/lumber-identification/hardwoods/mango |archive-date=2015-01-11 |access-date=2025-12-20 |work=The Wood Database |language=en-US}}</ref>  Gỗ được dùng để làm nhạc cụ như [[Ukulele|đàn ukulele]] ,  ván ép và đồ nội thất giá rẻ. <ref name=":5" />

Vỏ cây được dùng để sản xuất thuốc nhuộm màu vàng.<ref>{{Chú thích web |title=Yellow Dyes - Asian Textile Studies |url=http://www.asiantextilestudies.com/yellow.html |access-date=2025-12-20 |website=www.asiantextilestudies.com}}</ref>

==Văn hóa==
Xoài là trái cây quốc gia của [[Ấn Độ]], [[Pakistan]] và [[Philippines]], đồng thời là [[quốc thụ]] của [[Bangladesh]].<ref>{{Chú thích web |title=Mango tree, national tree |url=https://bdnews24.com/bangladesh/2010/11/15/mango-tree-national-tree |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203030611/https://bdnews24.com/bangladesh/2010/11/15/mango-tree-national-tree |archive-date=2013-12-03 |access-date=2025-12-20 |website=bdnews24.com |language=en}}</ref>

== Hình ảnh ==
<gallery>
Tập tin:Mangifera indica fruit in India.jpg
Tập tin:Alphonso01 Asit.jpg
Tập tin:An Unripe Mango Of Ratnagiri (India).JPG
Tập tin:Anwar Ratole.JPG
</gallery>

==Chú thích==
{{tham khảo|30em}} 
==Liên kết ngoài==
*{{commonscat-inline|Mangifera indica}}
*{{wikispecies-inline|Mangifera indica}}
*{{IPNI2|Mangifera indica|69913-1|access-date=ngày 19 tháng 9 năm 2013}}

[[Thể loại:Chi Xoài|I]]
[[Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1753]]
[[Thể loại:Thực vật Pakistan]]
[[Thể loại:Thực vật Ấn Độ]]
[[Thể loại:Thực vật Assam]]
[[Thể loại:Thực vật Maharashtra]]
[[Thể loại:Thực vật Myanmar]]
[[Thể loại:Loài thiếu dữ liệu theo Sách đỏ IUCN]]
[[Thể loại:Biểu tượng quốc gia Bangladesh]]
[[Thể loại:Biểu tượng quốc gia Ấn Độ]]
[[Thể loại:Biểu tượng quốc gia Pakistan]]
[[Thể loại:Nhóm loài do Carl Linnaeus đặt tên]]


{{Anacardiaceae-stub}}