imported>InternetArchiveBot: Đã cứu 1 nguồn và đánh dấu 0 nguồn là hỏng.) #IABot (v2.0.9.5

2026-06-26T04:24:03Z

Đã cứu 1 nguồn và đánh dấu 0 nguồn là hỏng.) #IABot (v2.0.9.5

Trang mới

{{nhan đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Acanthurus lineatus''
| image = Acanthurus lineatus Reunion.jpg
| image_caption = Cá trưởng thành
| image_size = 250px
| image2 = NijiHG.jpg
| image2_caption = Cá con
| image2_width = 250px
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = <ref name="IUCN" />
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Actinopterygii]]
| ordo = [[Acanthuriformes]]
| familia = [[Acanthuridae]]
| genus = ''[[Acanthurus]]''
| species = '''''A. lineatus'''''
| binomial = ''Acanthurus lineatus''
| binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758)
| synonyms =
* ''Chaetodon lineatus'' {{small|[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758}}
* ''Acanthurus vittatus'' {{small|Bennett, 1828}}
}}
'''''Acanthurus lineatus''''' là một loài [[cá biển]] thuộc chi ''[[Acanthurus]]'' trong [[họ Cá đuôi gai]]. Loài cá này được mô tả lần đầu tiên vào năm [[1758]].

== Từ nguyên ==
Tính từ định danh ''lineatus'' trong [[tiếng Latinh]] có nghĩa là "có sọc", hàm ý đề cập đến những đường sọc vàng và xanh xen kẽ trên cơ thể của loài cá này.<ref>{{Chú thích web|url=http://www.etyfish.org/acanthuriformes2|tựa đề=Order ACANTHURIFORMES (part 2)|tác giả 1=C. Scharpf|tác giả 2=K. J. Lazara|năm=2020|website=The ETYFish Project Fish Name Etymology Database|ngày truy cập=2020-12-13}}</ref>

== Phạm vi phân bố và môi trường sống ==
Dọc theo đường bờ biển [[Đông Phi]], ''A. lineatus'' được phân bố trải dài về phía đông đến [[quần đảo Marquises]] và [[Tuamotu]] ([[Polynésie thuộc Pháp]]), băng qua phần lớn những vùng biển thuộc khu vực [[Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương]], ngược lên phía bắc đến vùng biển phía nam [[Nhật Bản]] (gồm cả [[quần đảo Ryukyu]] và [[quần đảo Ogasawara]]), giới hạn phía nam đến bờ đông [[Úc]] (gồm cả [[rạn san hô Great Barrier]]).<ref name="IUCN">{{chú thích IUCN|author=Choat, J. H.|author2=McIlwain, J.|author3=Abesamis, R.|author4=Clements, K. D.|author5=Myers, R.|author6=Nanola, C.|author7=Rocha, L. A.|author8=Russell, B.|author9=Stockwell, B.|date=2012|title=''Acanthurus lineatus''|volume=2012|page=e.T177993A1514809|doi=10.2305/IUCN.UK.2012.RLTS.T177993A1514809.en|access-date=21 December 2021}}</ref><ref name="FishBase">{{FishBase species|Acanthurus|lineatus}}</ref> Chỉ có hai ghi nhận của ''A. lineatus'' lang thang tại [[quần đảo Hawaii]].<ref name="IUCN" /><ref name="fao">{{chú thích sách|url=http://www.fao.org/3/y0870e/y0870e29.pdf|title=The living marine resources of the Western Central Pacific. Vol. 6. Bony fishes part 4 (Labridae to Latimeriidae), estuarine crocodiles, sea turtles, sea snakes and marine mammals|author=D. Woodland|publisher=FAO|year=2001|isbn=978-9251045893|editor1=K. E. Carpenter|series=FAO Species Identification Guide for Fishery Purposes|page=3668|editor2=V. H. Niem}}</ref>

Ở [[Việt Nam]], ''A. lineatus'' được ghi nhận tại và [[cù lao Chàm]] ([[Quảng Nam]]),<ref>{{Chú thích tạp chí|author1=Nguyễn Văn Long|author2=Mai Xuân Đạt|year=2020|title=Đặc trưng nguồn lợi cá trong các hệ sinh thái ở khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm - Hội An|url=https://www.researchgate.net/publication/341183038_DAC_TRUNG_NGUON_LOI_CA_TRONG_CAC_HE_SINH_THAI_O_KHU_DU_TRU_SINH_QUYEN_THE_GIOI_CU_LAO_CHAM_-_HOI_AN.pdf|journal=Vietnam Journal of Marine Science and Technology|volume=20|issue=1|pages=105–120|doi=10.15625/1859-3097/13553|issn=1859-3097}}</ref> đảo [[Lý Sơn]] ([[Quảng Ngãi]]),<ref>{{chú thích tạp chí|authors=Nguyễn Văn Long|year=2016|title=Hiện trạng và biến động quần xã cá rạn san hô ở khu bảo tồn biển Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi|url=http://113.160.249.209:8080/dspace/bitstream/123456789/19657/1/12-NguyenVanLong-trang111-125.pdf|journal=Tuyển tập Nghiên Cứu Biển|volume=22|pages=111–125|access-date=2022-04-30|archive-date=2024-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206021319/http://113.160.249.209:8080/dspace/bitstream/123456789/19657/1/12-NguyenVanLong-trang111-125.pdf|url-status=dead}}</ref> [[Ninh Thuận]]<ref>{{Chú thích tạp chí|author=Mai Xuân Đạt|author2=Nguyễn Văn Long|author3=Phan Thị Kim Hồng|year=2020|title=Cá rạn san hô ở vùng biển ven bờ tỉnh Ninh Thuận|url=https://aquadocs.org/bitstream/handle/1834/41486/Mai%20Xuan%20Dat%20-%20Reef%20fish.pdf?sequence=1&isAllowed=y|journal=Tạp chí Khoa học và Công nghệ biển|volume=20|issue=4A|pages=125–139|doi=10.15625/1859-3097/15656|issn=1859-3097}}</ref> cũng như tại [[cù lao Câu]] ([[Bình Thuận (tỉnh)|Bình Thuận]]), [[quần đảo Trường Sa]] và [[quần đảo Hoàng Sa]].<ref>{{Chú thích tạp chí|author=Nguyễn Hữu Phụng|year=2002|title=Thành phần cá rạn san hô biển Việt Nam|url=http://113.160.249.209:8080/dspace/bitstream/123456789/19496/1/03-10-NguyenHuuPhung_275-308.pdf|journal=Tuyển tập Báo cáo Khoa học Hội nghị Khoa học "Biển Đông-2002"|pages=275-308|access-date=2022-04-30|archive-date=2022-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20221226011234/http://113.160.249.209:8080/dspace/bitstream/123456789/19496/1/03-10-NguyenHuuPhung_275-308.pdf|url-status=dead}}</ref>

''A. lineatus'' sống tập trung trên các [[rạn san hô viền bờ]] ở độ sâu đến ít nhất là 15 m.<ref name="IUCN" />

== Mô tả ==
Chiều dài cơ thể lớn nhất được ghi nhận ở ''A. lineatus'' là 38 cm, nhưng thường được quan sát với kích thước phổ biến là 25 cm.<ref name="FishBase" /> Đây là loài sinh trưởng với tốc độ khá nhanh, đạt 70 đến 80% tổng chiều dài cơ thể của chúng trong suốt một năm đầu đời, và phát triển chậm dần cho đến khi 18 tuổi.<ref>{{chú thích tạp chí|author1=P. C. Craig|author2=J. H. Choat|author3=L. M. Axe|author4=S. Saucerman|year=1959|title=Population biology and harvest of the coral reef surgeonfish ''Acanthurus lineatus'' in American Samoa|url=https://spo.nmfs.noaa.gov/sites/default/files/pdf-content/1997/954/craig.pdf|journal=Fishery Bulletin|volume=95|pages=680–693}}</ref>
[[Tập tin:Striped surgeonfish (Acanthurus lineatus) (46864395325).jpg|nhỏ|trái|223x223px|''A. lineatus'' (ngoài khơi [[Raja Ampat]])]]
''A. lineatus'' có một mảnh xương nhọn [[màu vàng]] chĩa ra ở mỗi bên cuống đuôi, tạo thành ngạnh sắc. Ngạnh này có [[nọc độc]] và có thể gây đau đớn nếu chạm phải.<ref name="FishBase" /> Đã có báo cáo về việc ngạnh đuôi của ''A. lineatus'' có thể gây thương tích ở [[quần đảo Société]].<ref>{{chú thích tạp chí|author=J. E. Randall|year=1959|title=Report of a caudal-spine wound from the surgeonfish ''Acanthurus lineatus'' in the Society Islands|journal=Wassman Journal of Biology|volume=17|issue=2|pages=245–248}}</ref>

Cơ thể hình bầu dục thuôn dài. Đầu có màu vàng cam với các dải màu xanh lam sáng. Thân trên có các dải sọc màu vàng và xanh lam viền đen xen kẽ nhau. Thân dưới màu trắng xanh hoặc màu tím nhạt; ánh vàng ở dưới bụng. Vây lưng và vây hậu môn màu xám đen, có dải viền màu xanh ánh kim ở rìa; vây hậu môn có dải màu vàng ở sát gốc vây. Vây đuôi lõm sâu, hình lưỡi liềm, màu xám đen với một dải hình lưỡi liềm hẹp hơn ở rìa sau vây đuôi, được viền màu xanh ánh kim; có một mảng màu đen sẫm ở giữa vây đuôi. Vây ngực trong suốt, ngoại trừ phần gốc vây tiệp màu với thân. Vây bụng màu vàng cam với rìa màu trắng, và một dải đen ở cận rìa.

''A. lineatus'' có thể thay đổi màu sắc của cơ thể khi đối mặt với những kẻ xâm phạm [[Lãnh thổ động vật|lãnh thổ]] hay khi bước vào mùa sinh sản. Khi gặp những kẻ xâm phạm lãnh thổ, những sọc đen và các vây trên cơ thể của ''A. lineatus'' trở nên sẫm màu, những sọc xanh sẽ sáng màu hơn; vùng đầu cũng trở nên sẫm màu nhưng hai bên má sẽ sáng màu hơn. Vào mùa sinh sản, màu sắc của ''A. lineatus'' trở nên rất nhạt, các sọc hầu như biến mất, ngoại trừ đầu, vây ngực, thùy đuôi chuyển sang màu đen.<ref name=":0">{{chú thích tạp chí|author=D. R. Robertson|year=1983|title=On the spawning behavior and spawning cycles of eight surgeonfishes (Acanthuridae) from the Indo-Pacific|url=https://www.researchgate.net/profile/D_R_Robertson/publication/226729073_On_the_spawning_behavior_and_spawning_cycles_of_eight_surgeonfishes_Acanthuridae_from_the_Indo-Pacific/links/55b77cbc08aed621de046368/On-the-spawning-behavior-and-spawning-cycles-of-eight-surgeonfishes-Acanthuridae-from-the-Indo-Pacific.pdf|journal=Environmental Biology of Fishes|volume=9|issue=3/4|pages=193–223}}</ref>

Số gai ở vây lưng: 9; Số tia vây ở vây lưng: 27–30; Số gai ở vây hậu môn: 3; Số tia vây ở vây hậu môn: 25–28; Số tia vây ở vây ngực: 16; Số gai ở vây bụng: 1; Số tia vây ở vây bụng: 5; Số [[lược mang]]: 14–16.<ref name="randall">{{chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=Q2suD8z5um4C&lpg=PT420&dq=&hl=vi&pg=PA420#v=onepage&q&f=false|title=The Fishes of the Great Barrier Reef and Coral Sea|author1=John E. Randall|author2=Gerald R. Allen|author3=Roger C. Steene|publisher=Nhà xuất bản [[Đại học Hawaii]]|year=1998|isbn=978-0824818951|page=420}}</ref>

== Sinh thái học ==
''A. lineatus'' là một [[loài ăn tạp]], chúng ăn các loại [[tảo đỏ]] và [[tảo lục]],<ref>{{chú thích tạp chí|author1=J. H. Choat|author2=K. D. Clements|author3=W. D. Robbins|year=2002|title=The trophic status of herbivorous fishes on coral reefs - 1: Dietary analyses|url=https://www.researchgate.net/profile/William_Robbins/publication/258022116_The_trophic_status_of_herbivorous_fishes_on_coral_reefs_-_I_Dietary_analyses/links/00b495279fd91d6f40000000.pdf|journal=Marine Biology|volume=140|pages=613–623|doi=10.1007/s00227-001-0715-3}}</ref> cũng như [[động vật giáp xác]].<ref name="FishBase" /> Cá trưởng thành sống theo đàn, trong khi cá con sống đơn độc. Loài cá này sinh sản quanh năm.<ref>{{chú thích tạp chí|author=S. J. Mutz|year=2006|title=Comparative growth dynamics of Acanthurid fishes|url=https://researchonline.jcu.edu.au/2133/2/02whole.pdf|location=[[Đại học James Cook]]|access-date=2020-12-15|archive-date=2019-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20191120191449/https://researchonline.jcu.edu.au/2133/2/02whole.pdf|url-status=dead}}</ref>

Tuổi thọ cao nhất được ghi nhận ở ''A. lineatus'' là 46 năm tuổi.<ref>{{chú thích tạp chí|author1=J. H. Choat|author2=L. M. Axe|year=1996|title=Growth and longevity in acanthurid fishes; an analysis of otolith increments|url=https://www.int-res.com/articles/meps/134/m134p015.pdf|journal=Marine Ecology Progress Series|volume=134|pages=15–26|doi=10.3354/meps134015}}</ref>

=== Loài lãnh thổ ===
''A. lineatus'' là loài có tính [[Lãnh thổ động vật|lãnh thổ]] cao nên chúng rất hung hãn.<ref name="fao" /> Cá đực trưởng thành kiểm soát toàn bộ lãnh thổ cùng nhiều con cá cái trong [[Hậu cung động vật|hậu cung]] của nó<ref name="FishBase" /> Loài cá này được ghi nhận là đã xây dựng những hàng rào từ [[tảo]] (chủ yếu là từ [[tảo nâu]] ''[[Turbinaria (tảo)|Turbinaria]]'') bao quanh khu vực lãnh thổ của chúng.<ref name="robertson89">{{chú thích tạp chí|author=D. R. Robertson|year=1989|title=The surgeonfish ''Acanthurus lineatus'' grows hedgerows of Macroalgae|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/19423/stri_1989_Surgeonfish_Acanthurus_and_Robertson_D._Ross.pdf|journal=Coral Reef|volume=8|page=8}}</ref> Mục đích của việc xây dựng những hàng rào tảo ở ''A. lineatus'' là để phân chia lãnh thổ với đồng loại, vì những cá thể hàng xóm của nhau không kiếm ăn dọc theo ranh giới lãnh thổ chung của chúng.<ref name="robertson89" />

=== Quan hệ với ''A. leucosternon'' ===
''A. lineatus'', và cả ''[[Acanthurus leucosternon]]'', có sự chồng lấn lãnh thổ không đáng kể đối với những đồng loại ở gần chúng, và hầu như không có sự chồng lấn lãnh thổ nào được ghi nhận giữa ''A. lineatus'' và ''A. leucosternon'' nếu cả hai là hàng xóm của nhau.<ref name="robertson83">{{chú thích tạp chí|author1=D. R. Robertson|author2=N. V. C. Polunin|author3=K. Leighton|year=1979|title=The behavioral ecology of three Indian Ocean surgeonfishes (''Acanthurus lineatus'', ''A. leucosternon'' and ''Zebrasoma scopas''): their feeding strategies, and social and mating systems|url=https://www.researchgate.net/profile/Nicholas_Polunin/publication/225802357_The_behavioral_ecology_of_three_Indian_Ocean_surgeonfishes_Acanthurus_lineatus_A_leucosternon_and_Zebrasoma_scopas_their_feeding_strategies_and_social_and_mating_systems/links/00b7d51bec61a5670a000000/The-behavioral-ecology-of-three-Indian-Ocean-surgeonfishes-Acanthurus-lineatus-A-leucosternon-and-Zebrasoma-scopas-their-feeding-strategies-and-social-and-mating-systems.pdf|journal=Environmental Biology of Fishes|volume=4|issue=2|pages=125–170|doi=10.1007/BF00005448}}</ref>

Khi chưa trưởng thành, cá con của ''A. leucosternon'' thường sinh sống trong lãnh thổ của những con cá cái của đồng loại còn đơn độc. Tuy nhiên, cá con của ''A. lineatus'' nhiều lần được quan sát là sống trong lãnh thổ của các cặp ''A. leucosternon'', và nó cũng gây phiền toái đến cặp ''A. leucosternon'' này. Trong khi đó, cá con của ''A. leucosternon'' lại không được ghi nhận là sống trong lãnh thổ của bất kỳ cá thể ''A. lineatus'' nào. Cá con của ''A. lineatus'' cũng thường chia sẻ lãnh thổ của mình với một cá thể ''A. leucosternon'' cái sống đơn độc.<ref name="robertson83" />

== Thương mại ==
''A. lineatus'' là một trong những loài cá đuôi gai có giá trị cao và được nhắm mục tiêu đánh bắt ở nhiều nơi trong khu vực phân bố của chúng. ''A. lineatus'' cũng được nuôi làm [[cá cảnh]] với giá bán trực tuyến dao động từ 45 đến gần 120 [[USD]] một con.<ref name="IUCN" />

== Tham khảo ==
{{Tham khảo|3}}

=== Xem thêm ===
* {{chú thích tạp chí|author=J. E. Randall|year=1956|title=A Revision of the Surgeon Fish Genus ''Acanthurus''|url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/8690/v10n2-159-235.pdf|journal=Pacific Science|volume=10|pages=159–235|access-date=2020-12-13|archive-date=2022-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220429101523/https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/8690/v10n2-159-235.pdf}}
* {{chú thích tạp chí|author=P. Craig|year=1996|title=Intertidal territoriality and time-budget of the surgeonfish, ''Acanthurus lineatus'', in American Samoa|url=http://www.botany.hawaii.edu/basch/uhnpscesu/pdfs/sam/Craig1996AS.pdf|journal=Environmental Biology of Fishes|volume=46|pages=27–36}}

{{Taxonbar}}

[[Thể loại:Acanthurus|L]]
[[Thể loại:Cá Ấn Độ Dương]]
[[Thể loại:Cá Thái Bình Dương]]
[[Thể loại:Cá Kenya]]
[[Thể loại:Cá Tanzania]]
[[Thể loại:Cá Mozambique]]
[[Thể loại:Cá Madagascar]]
[[Thể loại:Cá Ấn Độ]]
[[Thể loại:Cá Sri Lanka]]
[[Thể loại:Cá Maldives]]
[[Thể loại:Cá Myanmar]]
[[Thể loại:Cá Thái Lan]]
[[Thể loại:Cá Việt Nam]]
[[Thể loại:Cá Philippines]]
[[Thể loại:Cá Malaysia]]
[[Thể loại:Cá Nhật Bản]]
[[Thể loại:Cá Úc]]
[[Thể loại:Cá châu Đại Dương]]
[[Thể loại:Cá được mô tả năm 1758]]
[[Thể loại:Nhóm loài do Carl Linnaeus đặt tên]]
[[Thể loại:Cá Hawaii]]

Acanthurus lineatus - Lịch sử thay đổi

imported>InternetArchiveBot: Đã cứu 1 nguồn và đánh dấu 0 nguồn là hỏng.) #IABot (v2.0.9.5