imported>TheSecondFunnyYellowBot: WPCleaner v2.05b - Fix errors for CW project (Reference before punctuation)

2025-11-19T03:51:31Z

WPCleaner v2.05b - Fix errors for CW project (Reference before punctuation)

Trang mới

{{Thông tin nhân vật hoàng gia
| tên = Bàn Canh|tên gốc =盘庚
| tước vị = [[Vua Trung Quốc]]
| thêm = china
| hình = 欽定書經圖說斆始在位圖.jpg
| chức vị = [[Vua]] [[nhà Thương]]
| kiểu tại vị = Trị vì
| tại vị = [[1401 TCN]] – [[1374 TCN]]
| tiền nhiệm = [[Dương Giáp|<font color="grey">Dương Giáp</font>]]
| kế nhiệm = [[Tiểu Tân|<font color="blue">Tiểu Tân</font>]]
| kiểu tên đầy đủ =
| tên đầy đủ =
| kiểu hoàng tộc = Triều đại
| hoàng tộc = [[Nhà Thương]]
| phối ngẫu =
| kiểu phối ngẫu =
| thông tin con cái =
| con cái =
| cha = [[Tổ Đinh]]
| mẹ =
| sinh =
| mất = [[1374 TCN]]
| nơi mất = [[Trung Quốc]]
| thông tin niên hiệu =
| niên hiệu =
| miếu hiệu = [[Thế Tổ]]
| thụy hiệu = [[Văn Thành Vương]]
| tôn giáo =
| nghề nghiệp =
}}

'''Bàn Canh''' ([[chữ Hán]]: 盘庚, trị vì: [[1401 TCN]] – [[1374 TCN]],<ref>Trình Doãn Thắng, Ngô Trâu Cương, Thái Thành, sách đã dẫn, tr 18</ref> tên thật '''Tử Tuần''' (子旬), là vua thứ 19 [[nhà Thương]] trong [[lịch sử Trung Quốc]].

[[Hạ Thương Chu đoạn đại công trình]] - dự án nghiên cứu của các sử gia hiện đại Trung Quốc - xác định thời điểm bắt đầu trị vì của ông là khoảng năm 1300 TCN, muộn hơn số liệu đã dẫn khoảng 100 năm.

== Thân thế ==
Bàn Canh là con thứ của [[Tổ Đinh]] (祖丁) - vua thứ 16 nhà Thương và là em của [[Dương Giáp]] (阳甲) - vua thứ 18 nhà Thương. Khoảng năm 1402 TCN, Dương Giáp qua đời, Bàn Canh lên nối ngôi và trong năm thứ 7 sau khi lên ngôi, chư hầu ở Ứng Hầu (应侯) đến kinh đô là Yểm (奄) để tỏ lòng tôn kính với ông.

== Trị vì ==
Nhà Thương đang đóng đô ở Hà Bắc, Bàn Canh đã thực hiện thiên đô nhiều lần để chọn nơi đất tốt, tránh lũ lụt ảnh hưởng đến đời sống. Do phải di chuyển nhiều lần, nhân dân tỏ ý oán thán. Bàn Canh triệu tập các [[chư hầu]] đến nêu rõ lý do của việc thiên đô, vì muốn noi theo sự nghiệp của [[Thành Thang]].

Sau 5 lần di chuyển, vào năm thứ 14 sau khi lên ngôi, ông dời qua sông [[Hoàng Hà]] đến Bắc Mông (北蒙) và đổi tên thành [[Ân Khư]] (殷墟). Từ khi chuyển đến nơi đây, tình hình dân cư dần dần ổn định, nhà Ân lại cường thịnh, được các chư hầu thần phục như đời Thành Thang. Do việc dời đô này mà nhà Thương còn được gọi là '''nhà Ân'''.

Trong những năm 15, ông xem xét lại quân đội của ông tại thủ đô mới và trong năm 19, ông chỉ định Mân Hầu (邠侯) đến Á Ngữ (亚圉).

Khoảng năm 1374 TCN, ông qua đời, ở ngôi tất cả 28 năm theo cả [[Sử ký Tư Mã Thiên]] và [[Trúc thư kỉ niên]]. Em ông là [[Tiểu Tân]] (小辛) lên nối ngôi.<ref name="BaiShouyi">{{chú thích sách |last=Bai |first=Shouyi |authorlink= |title=An Outline History of China |url=https://archive.org/details/outlinehistoryof00unse_0 |year=2002 |publisher=Foreign Language Press |location=Beijing |isbn=7-119-02347-0}}</ref><ref name="travelChinaGuide">{{chú thích web |url = http://www.travelchinaguide.com/intro/history/shang/shang-dynasty-emperors.htm |title = Emperor Table of Shang Dynasty |access-date = ngày 15 tháng 4 năm 2008 |author = |last = |first = |authorlink = |date = |year = |work = |publisher = Travel China Guide |pages = |doi = |archive-url = https://web.archive.org/web/20080323101157/http://www.travelchinaguide.com/intro/history/shang/shang-dynasty-emperors.htm |archive-date = ngày 23 tháng 3 năm 2008 |quote = |url-status=dead }}</ref><ref name="chinaKnowledge">{{chú thích web |url =http://chinaknowledge.de/History/Myth/shang-rulers.html |title = The Shang Dynasty Rulers |access-date = ngày 7 tháng 8 năm 2007 |author = |last = |first = |authorlink = |date = |year = |work = |publisher = China Knowledge |pages = |doi = |archive-url = |archive-date = |quote = }}</ref><ref name="uniIndiana">{{chú thích web |url = http://www.indiana.edu/~g380/Kings.pdf |format = PDF |title = Shang Kingship And Shang Kinship |access-date = ngày 7 tháng 8 năm 2007 |author = |last = |first = |authorlink = |date = |year = |work = |publisher = [[Đại học Indiana]] |pages = |doi = |archive-url = https://web.archive.org/web/20080409215121/http://www.indiana.edu/~g380/Kings.pdf |archive-date = ngày 9 tháng 4 năm 2008 |quote = |url-status=live }}</ref>

[[Giáp cốt văn]] khai quật tại Ân Khư ghi ông là vua thứ 18 của nhà Thương.<ref name="chinaKnowledge" /><ref name="uniIndiana" />

Trong [[Kinh Thư]] có tồn tại một chương mang tên "Bàn Canh", mà theo truyền thống là do vị vua này phát biểu, tuy nhiên, ngôn ngữ trong đó lại khác với thời Bàn Canh nên có khả năng đây không phải là một sản phẩm từ thời đại của ông.<ref name="Loewe">{{chú thích sách |authorlink= |authors=Michael Loewe & Shaughnessy, Edward L.|title=The Cambridge History of Ancient China – from the Origins of Civilization to 221 B.C. |url=https://archive.org/details/cambridgehistory0000unse_i9g4|year=1999 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-47030-7}}</ref>

==Ảnh hưởng==
Ví dụ của Bàn Canh được ghi nhớ bởi [[Vương An Thạch]] trong phản ứng của ông đối với thư buộc tội của [[Tư Mã Quang]].

==Xem thêm==
* [[Dương Giáp]]
* [[Tiểu Tân]]
* [[Hạ Thương Chu đoạn đại công trình]]

==Tham khảo==
*''Sử ký Tư Mã Thiên - Những điều chưa biết'', Bùi Hạnh Cẩn và Việt Anh dịch (2007), Nhà xuất bản Văn hóa thông tin, thiên:
**''Ân bản kỷ''
* Trình Doãn Thắng, Ngô Trâu Cương, Thái Thành (1998), ''Cố sự Quỳnh Lâm'', Nhà xuất bản Thanh Hoá

==Chú thích==
{{Tham khảo}}
{{start box}}
{{succession box|trước=[[Dương Giáp]]|sau=[[Tiểu Tân]]|chức vụ=[[Nhà Thương|Vua nhà Thương]]|năm=[[1401 TCN]]–[[1374 TCN]]}}
{{end box}}
{{Vua nhà Thương}}
{{các chủ đề|Trung Quốc|Lịch sử}}

[[Thể loại:Vua nhà Thương]]

Bàn Canh - Lịch sử thay đổi

imported>TheSecondFunnyYellowBot: WPCleaner v2.05b - Fix errors for CW project (Reference before punctuation)