imported>TheSecondFunnyYellowBot: /* top */ clean up, en:User:Monkbot/task 20: replace {lang-??} templates with {langx|??} ‹Xem Tfd› (Replaced 1);

2025-03-29T04:35:28Z

top: clean up, en:User:Monkbot/task 20: replace {lang-??} templates with {langx|??} ‹Xem Tfd› (Replaced 1);

Trang mới

{{Chất lượng dịch}}
{{Grammatical categories}}
Trong [[ngôn ngữ học]], '''biến cách''' ({{langx|en|declension}}) là sự biến đổi hình thái thường dùng để làm [[chức năng cú pháp]] trong câu và có thể áp dụng cho [[danh từ]], [[động từ]], [[tính từ]], [[trạng từ]] và [[từ hạn định]] để biểu thị [[Số ngữ pháp|số lượng]] (tức là số ít, số đôi, số nhiều), [[cách (ngữ pháp)|cách]] ([[chủ cách]], [[nghiệp cách]], [[thuộc cách]], [[vị cách]]), [[giống ngữ pháp|giống]] (đực, cái, trung) và nhiều [[phạm trù ngữ pháp]] khác, trong khi sự biến đổi hình thái [[động từ]] được gọi là ''[[chia động từ]]''.

Biến cách xảy ra trong nhiều ngôn ngữ thế giới. Đây là một khía cạnh quan trọng của các nhóm ngôn ngữ như [[ngữ hệ Quechua|Quechua]] (tức là các ngôn ngữ có nguồn gốc từ [[Andes]]), [[ngữ hệ Ấn-Âu|Ấn-Âu]] (v.d. [[tiếng Đức]], [[tiếng Litva]], [[tiếng Latvia]], [[ngữ tộc Slav]], [[tiếng Phạn]], [[tiếng Latinh]], [[tiếng Hy Lạp cổ đại]], [[tiếng Hy Lạp hiện đại]], [[tiếng Albania]], [[tiếng Armenia cổ điển]] và [[tiếng Armenia hiện đại]] và [[tiếng Kurd]]), [[nhóm ngôn ngữ Bantu|Bantu]] (v.d. [[tiếng Zulu]], [[tiếng Kikuyu]]), [[ngữ tộc Semit]] (v.d. [[tiếng Ả Rập hiện đại tiêu chuẩn]]), [[nhóm ngôn ngữ Phần Lan-Ugria]] (v.d. [[tiếng Hungary]], [[tiếng Phần Lan]], [[tiếng Estonia]]), và [[ngữ hệ Turk]] (v.d. [[tiếng Thổ Nhĩ Kỳ]])

[[Tiếng Anh cổ]] ban đầu là một [[ngôn ngữ có biến tố]], nhưng phần lớn thay đổi biến tố bị biến mất khi phát triển thành [[tiếng Anh hiện đại]]. Mặc dù theo truyền thống được phân loại là [[ngôn ngữ cú pháp]], tiếng Anh hiện đại đã chuyển thành một [[ngôn ngữ phân tích]].

== Lịch sử ==
Người ta phù ứng rằng [[người Hy Lạp cổ đại]] có ý tưởng "mơ hồ" về các hình thái danh từ trong ngôn ngữ của họ. Một mảnh vỡ của [[Anacreon]] dường như chấp nhận ý tưởng này. Tuy nhiên ý tưởng này không thể được kết luận rằng người Hy Lạp cổ đại thực sự biết các cách ngữ pháp này là gì. Các nhà [[khắc kỷ]] phát triển một số khái niệm cơ bản mà ngày nay là cơ sở của [[ngôn ngữ học]]. Ý tưởng của cách ngữ pháp cũng được truy trở lại về nhà khắc kỷ, nhưng nó vẫn còn không rõ hoàn toàn ý nghĩa chính xác với khái niệm về các cách này.<ref>{{chú thích tạp chí |jstor = 43646836|title = The Stoic Notion of a Grammatical Case|journal = Bulletin of the Institute of Classical Studies|volume = 39|pages = 13–24|last1 = Frede|first1 = Michael|year = 1994|doi = 10.1111/j.2041-5370.1994.tb00449.x|doi-access = free}}</ref><ref name=treccani>{{chú thích web|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/linguaggio|title = Linguaggio nell'Enciclopedia Treccani}}</ref>

== Tiếng Anh hiện đại ==
{{Further|Ngữ pháp tiếng Anh cổ#Danh từ}}
Trong [[tiếng Anh hiện đại]], hệ thống biến cách rất đơn giản so với một số ngôn ngữ khác hiếm sử dụng thuật ngữ ''biến cách''.

=== Danh từ ===
Nhiều danh từ trong tiếng Anh phân biệt dạng ''số ít'' và ''[[số nhiều]]''. Danh từ và nhiều cụm danh từ có thể hình thành một cấu tạo ''[[sở hữu cách|sở hữu]]''. Số nhiều trong nhiều danh từ được hình thành bằng [[Phụ tố|đuôi]] ''-s'' (hoặc ''-es''), trong khi sở hữu cách luôn hình thành bằng đuôi ''-'s'' ghép sau, đối với dạng số nhiều kết thúc bằng ''s'', chỉ bằng một dấu nháy đơn.

Ví dụ, hãy xem xét các hình thái của danh từ ''[[wikt:girl|girl]]''. Hầu hết người nói phát âm tất cả các dạng khác với dạng đơn giản số ít (''girl'') giống hệt nhau.{{NoteTag|Yếu tố sở hữu ''s'' bị lược bỏ trong dạng sở hữu số nhiều có thể hiểu là âm [z] đối với cách phát âm của một số người nói, thông thường được phân tách từ yếu tố số nhiều ''s'' bằng một nguyên âm giữa như [ɨ̞].}}

{|class="wikitable"
|- style="text-align:left"
!
! Số ít
! Số nhiều
|-
| '''Đơn giản'''
| girl
| girls
|-
| '''Sở hữu cách'''
| girl's
| girls'
|}

Ngược lại, có một vài danh từ bất quy tắc (như [[wikt:man|man]]/men) phức tạp hơn một chút trong các dạng của chúng. Trong ví dụ này, tất cả bốn dạng được phát âm rõ ràng.

{|class="wikitable"
|- style="text-align:left"
!
! Số ít
! Số nhiều
|-
| '''Đơn giản'''
| man
| men
|-
| '''Sở hữu cách'''
| man's
| men's
|}

Nhìn chung, đối với danh từ giống không thể biến cách được trong tiếng Anh hiện đại. Có các tình huống đơn lập trong đó một số danh từ nhất định có thể được chỉnh sửa để phản ánh giống, mặc dù không theo cách có hệ thống. Từ mượn từ các ngôn ngữ khác (cụ thể là tiếng Latinh và các ngôn ngữ Roman) thường giữ nguyên dạng giống cụ thể của chúng trong tiếng Anh, v.d. ''alumnus'' (giống đực số ít), ''alumna'' (giống cái số ít). Tương tự, tên vay mượn từ các ngôn ngữ khác chỉ ra sự khác biệt có thể so sánh được: ''Andrew'' và ''Andrea'', ''Paul'' và ''Paula'', v.v.. Ngoài ra, các hậu tố như ''-ess'', ''-ette'' và ''-er'' đôi khi được áp dụng để tạo ra các phiên bản danh từ có giống rõ ràng, với sự đánh dấu cho giống cái phổ biến hơn nhiều so với sự đánh dấu cho giống đực. Nhiều danh từ có thể sử dụng làm chức năng làm yếu tố của hai giống hoặc thậm chí cả ba, và lớp giống trong danh từ tiếng Anh thường được xác định theo sự phù ứng với đại từ, thay vì đánh dấu vào mình.

Có thể có các dẫn xuất khác từ các danh từ không được coi là biến cách. Ví dụ, danh từ riêng ''[[wikt:Britain|Britain]]'' có tính từ mô tả liên quan ''[[wikt:British|British]]'' và [[tên gọi dân cư]] ''[[wikt:Briton|Briton]]''. Mặc dù những từ này có liên hệ rõ ràng và nhìn chung được coi là những [[từ cùng gốc]], chúng không được coi là các dạng của cùng ''một từ'', và do đó không phải lầ các hình thái biến cách.

== Chú thích và tham khảo ==
=== Chú thích ===
{{NoteFoot}}
=== Tham khảo ===
{{tham khảo}}

== Liên kết ngoài ==
{{Wiktionary|biến cách}}
*[http://www.hi.is/~eirikur/cases.pdf The Status of Morphological Case in the Icelandic Lexicon] by Eiríkur Rögnvaldsson. Discussion of whether cases convey any inherent syntactic or semantic meaning.
*[http://web.phil-fak.uni-duesseldorf.de/~wdl/OptCase.pdf Optimal Case: The Distribution of Case in German and Icelandic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050119210831/http://web.phil-fak.uni-duesseldorf.de/~wdl/OptCase.pdf |date=2005-01-19 }} by Dieter Wunderlich

* Lexicon of Linguistics: [http://www2.let.uu.nl/UiL-OTS/Lexicon/zoek.pl?lemma=Declension Declension]
* Lexicon of Linguistics: [http://www2.let.uu.nl/UiL-OTS/Lexicon/zoek.pl?lemma=Base Base], [http://www2.let.uu.nl/UiL-OTS/Lexicon/zoek.pl?lemma=Stem Stem], [http://www2.let.uu.nl/UiL-OTS/Lexicon/zoek.pl?lemma=Root Root]
* Lexicon of Linguistics: [http://www2.let.uu.nl/UiL-OTS/Lexicon/zoek.pl?lemma=Defective+paradigm Defective Paradigm]
* Lexicon of Linguistics: [http://www2.let.uu.nl/UiL-OTS/Lexicon/zoek.pl?lemma=Strong+verb Strong Verb]
* Lexicon of Linguistics: [http://www2.let.uu.nl/UiL-OTS/Lexicon/zoek.pl?lemma=IP Inflection Phrase (IP)], [http://www2.let.uu.nl/UiL-OTS/Lexicon/zoek.pl?lemma=INFL INFL], [http://www2.let.uu.nl/UiL-OTS/Lexicon/zoek.pl?lemma=AGR AGR], [http://www2.let.uu.nl/UiL-OTS/Lexicon/zoek.pl?lemma=tense Tense]
* Lexicon of Linguistics: [http://www2.let.uu.nl/UiL-OTS/Lexicon/zoek.pl?lemma=Lexicalist+Hypothesis Lexicalist Hypothesis]
*[http://mysite.du.edu/~etuttle/classics/nugreek/app1.htm classical Greek declension]

{{Grammatical cases}}

{{Authority control}}

[[Thể loại:Biến cách| ]]
[[Thể loại:Cách ngữ pháp]]
[[Thể loại:Ngữ pháp]]
[[Thể loại:Thuật ngữ ngôn ngữ học]]
[[Thể loại:Hình thái học ngôn ngữ]]

Biến cách - Lịch sử thay đổi

imported>TheSecondFunnyYellowBot: /* top */ clean up, en:User:Monkbot/task 20: replace {lang-??} templates with {langx|??} ‹Xem Tfd› (Replaced 1);