imported>InternetArchiveBot: Add 1 book for Wikipedia:Thông tin kiểm chứng được (20251123sim)) #IABot (v2.0.9.5) (GreenC bot

2025-11-24T20:10:55Z

Add 1 book for Wikipedia:Thông tin kiểm chứng được (20251123sim)) #IABot (v2.0.9.5) (GreenC bot

Trang mới

{{Hộp thông tin não|Name=Chất đen|Latin=Substantia nigra|image=Substantia nigra.gif|caption=Chất đen được đánh dấu bằng màu đỏ.|image2=Midbraincrosssection.png|caption2=Thiết đồ cắt qua [[gò trên]], bộc lộ chất đen|Width=350|IsPartOf=[[Trung não]], [[Hạch nền]]|components=|artery=|vein=}} '''Chất đen''' (viết tắt SN cho danh pháp Latin: ''Substantia nigra'', còn có tên là '''liềm đen'''){{sfn|Trịnh Văn Minh|2017|p=117}} là cấu trúc của [[gò trên]] nằm ở [[trung não]], liên quan đến [[hệ thống phần thưởng]] (''reward system'') và chức năng vận động. Sở dĩ gọi là ''chất đen'' là do khi quan sát, màu các phần của chất đen có vẻ tối hơn vùng xung quanh, nguyên nhân là do nồng độ [[neuromelanin]] cao trong [[Nơron|neuron]] tiết dopamin.<ref>{{Chú thích tạp chí|vauthors=Rabey JM, Hefti F|year=1990|title=Neuromelanin synthesis in rat and human substantia nigra|journal=Journal of Neural Transmission. Parkinson's Disease and Dementia Section|volume=2|issue=1|pages=1–14|doi=10.1007/BF02251241|pmid=2357268}}</ref> Năm 1784, [[Félix Vicq-hèzyr|Félix Vicq -'Azyr]] phát hiện<ref name="Tubbs11">{{Chú thích tạp chí|vauthors=Tubbs RS, Loukas M, Shoja MM, Mortazavi MM, Cohen-Gadol AA|date=July 2011|title=Félix Vicq d'Azyr (1746-1794): early founder of neuroanatomy and royal French physician|journal=Child's Nervous System|volume=27|issue=7|pages=1031–4|doi=10.1007/s00381-011-1424-y|pmid=21445631}}</ref> và năm 1791, [[Samuel Thomas von Sömmerring]] có đề cập đến cấu trúc này.<ref>{{Chú thích sách|title=Neuroanatomical terminology: a lexicon of classical origins and historical foundations.|vauthors=Swanson LW|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195340624|location=England}}</ref> [[Bệnh Parkinson]] được đặc trưng bởi sự chết của các neuron tiết dopamin có trong [[vùng đặc chất đen]].<ref>{{Chú thích tạp chí|vauthors=Kim SJ, Sung JY, Um JW, Hattori N, Mizuno Y, Tanaka K, Paik SR, Kim J, Chung KC|date=October 2003|title=Parkin cleaves intracellular alpha-synuclein inclusions via the activation of calpain|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-10-24_278_43/page/41890|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=278|issue=43|pages=41890–9|doi=10.1074/jbc.M306017200|pmid=12917442}}</ref>

Mặc dù chất đen trông tựa như một dải liên tục trong thiết đồ não, nhưng các nghiên cứu về giải phẫu đã phát hiện ra rằng chất đen đúng ra là có hai phần với sự kết nối và chức năng rất khác nhau: [[Vùng đặc chất đen]] (SNpc) và vùng lưới (SNpr).<ref>{{Chú thích web|url=https://www.youtube.com/watch?time_continue=6&v=p6djQ1C0umI|title=Bệnh Parkinson|last=|first=|date=2019|website=OsmosisVietnamese|archive-url=|archive-date=|url-status=|access-date =}}</ref> Cách phân loại này được Sano đề xuất vào năm 1910.<ref>{{Chú thích tạp chí|vauthors=Sano T|year=1910|title=Beitrag zur vergleichenden Anatomie der Substantia nigra, des Corpus Luysii und der Zona incerta|url=https://zenodo.org/record/1448601|journal=MSCHR Psychiat Neurol|volume=28|issue=1|pages=26–34|doi=10.1159/000209678}}</ref> Vùng đặc chất đen có nhiệm vụ phân tích, có tính chất như là đầu ra (output) của hạch nền, cung cấp dopamine cho [[thể vân]]. Mặc dù vùng lưới có tính chất như đầu vào (input) của hạch nền nhưng lại có thể truyền tín hiệu từ [[hạch nền]] đến nhiều cấu trúc não khác.

== Cấu trúc ==
[[Tập tin:Basal-ganglia-coronal-sections-large.png|phải|nhỏ|300x300px| Thiét đồ mặt phẳng đứng ngang của não người bộc lộ [[hạch nền]], [[cầu nhạt]] (nhân thấu kinh): phân đoạn ngoài (GPe), [[nhân dưới nội đồi]] (STN), [[cầu nhạt]]: phân đoạn trong (GPi) và chất đen (SN, được đánh dấu đỏ). Hình bên phải là thiết đồ cắt sâu hơn, tiến về phía sau đầu ]]
[[Tập tin:Basal-ganglia-classic.png|phải|nhỏ|230x230px| Sơ đồ các thành phần chính của hạch nền và mối liên kết của chúng]]
Chất đen cùng với bốn nhân khác cấu thành [[hạch nền]]. Chất đen là [[Nhân (thần kinh)|nhân]] lớn nhất ở trung não, nằm ở phía sau [[cuống não]]. Người có hai vùng chất đen ở hai bên đường giữa.

SN được chia thành hai phần: ''[[Vùng lưới]]'' (''pars reticulata'', SNpr) ở bên và ''[[vùng đặc chất đen]]'' (''pars compacta'', SNpc) nằm giữa. SNpr và ''[[Cầu nhạt|cầu nhạt trong]]'' (GPi) ngăn cách nhau bằng [[bao trong]] (''internal capsule''<u>)</u>.<ref>{{Chú thích sách|title=Handbook of Basal Ganglia Structure and Function, Second Edition|vauthors=Kita H, Jaeger D|year=2016|isbn=9780128022061|series=Handbook of Behavioral Neuroscience|volume=24|pages=259–276|chapter=Organization of the Globus Pallidus|doi=10.1016/B978-0-12-802206-1.00013-1}}</ref>

== Hình ảnh bổ sung ==
<gallery>
Tập tin:Dopamine and serotonin pathways.png|Dopamine và serotonin
Tập tin:Blausen 0704 ParkinsonsDisease.png|Sự thoái hóa của chất đen liên hệ tới bệnh Parkinson.
Tập tin:Substantia Nigra.jpg|Thiết đồ cắt ngang [[Chụp cộng hưởng từ|MRI]] (T1). Chất đen được đánh dấu màu đỏ
Tập tin:Substantia nigra pars compacta.jpg|Chụp MRI màu (RGB) nổi bật hắc tố Neuromelanin trên vùng đặc của chất đen
Tập tin:SN.tif|Microfilm
</gallery>

== Tham khảo ==
{{Tham khảo}}
;Sách
* {{chú thích sách|last=GSTS. BS. Trịnh Văn Minh|first=|title=Giải phẫu người (Tập 3: Hệ thần kinh - Hệ nội tiết)|edition=|publisher=Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam|year=2017|isbn=978-604-0-04586-7|ref={{harvid|Trịnh Văn Minh|2017}}|location=|pages=117}}
{{Tham khảo Giải phẫu}}
== Liên kết ngoài ==

* {{BrainMaps|substantia%20nigra|substantia nigra}}
* [http://biomed.brown.edu/Courses/BI108/BI108_2003_Groups/Deep_Brain_Stimulation/motorloop.html Sơ đồ và giải thích về đường dẫn truyền vỏ não] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070623062439/http://biomed.brown.edu/Courses/BI108/BI108_2003_Groups/Deep_Brain_Stimulation/motorloop.html |date = ngày 23 tháng 6 năm 2007}}

[[Thể loại:Não giữa]]

Chất đen - Lịch sử thay đổi

imported>InternetArchiveBot: Add 1 book for Wikipedia:Thông tin kiểm chứng được (20251123sim)) #IABot (v2.0.9.5) (GreenC bot