imported>InternetArchiveBot: Add 2 books for Wikipedia:Thông tin kiểm chứng được (20260723sim)) #IABot (v2.0.9.5) (GreenC bot

2026-07-24T06:41:07Z

Add 2 books for Wikipedia:Thông tin kiểm chứng được (20260723sim)) #IABot (v2.0.9.5) (GreenC bot

Trang mới

{{Phân biệt|Chaetodon lunula}}
{{nhan đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Chaetodon lunulatus''
| image = Redfin butterflyfish (Chaetodon lunulatus) (35404927494).jpg
| image_size = 250px
| image_caption =
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = <ref name="iucn" />
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Actinopterygii]]
| ordo = [[Acanthuriformes]]
| familia = [[Họ Cá bướm|Chaetodontidae]]
| genus = ''[[Chi Cá bướm|Chaetodon]]''
| subgenus = ''Corallochaetodon''
| species = '''''C. lunulatus'''''
| binomial = ''Chaetodon lunulatus''
| binomial_authority = [[Jean René Constant Quoy|Quoy]] & [[Joseph Paul Gaimard|Gaimard]], 1825
}}
'''''Chaetodon lunulatus''''' là một loài [[cá biển]] thuộc [[chi Cá bướm]] ([[phân chi]] ''Corallochaetodon''<ref name="fessler">{{Chú thích tạp chí|last=Fessler|first=Jennifer L.|last2=Westneat|first2=Mark W.|year=2007|title=Molecular phylogenetics of the butterflyfishes (Chaetodontidae): Taxonomy and biogeography of a global coral reef fish family|url=https://www.researchgate.net/publication/6212097_Molecular_phylogenetics_of_the_butterflyfishes_Chaetodontidae_Taxonomy_and_biogeography_of_a_global_coral_reef_fish_family.pdf|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=45|issue=1|pages=50–68|doi=10.1016/j.ympev.2007.05.018|issn=1055-7903|pmid=17625921}}</ref>) trong [[họ Cá bướm]]. Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm [[1825]].

== Từ nguyên ==
Tính từ định danh ''lunulatus'' trong [[tiếng Latinh]] có nghĩa là "có hình lưỡi [[liềm]]", hàm ý có lẽ đề cập đến hình dạng cơ thể gần như hình tròn của loài cá này.<ref>{{Chú thích web|url=https://etyfish.org/acanthuriformes1/|tựa đề=Order Acanthuriformes (part 1): Families Lobotidae, Pomacanthidae, Drepaneidae and Chaetodontidae|tác giả=Scharpf | first = Christopher | first2 = Kenneth J. |last2 = Lazara|năm=2021|website=The ETYFish Project Fish Name Etymology Database|ngày truy cập=2022-03-28}}</ref>

== Phạm vi phân bố và môi trường sống ==
''C. lunulatus'' trước đây chỉ được xem là [[danh pháp đồng nghĩa]] của ''[[Chaetodon trifasciatus]]'', nhưng sau đó đã được công nhận là một loài hợp lệ và có phân bố ở [[Thái Bình Dương]] và một phần Đông [[Ấn Độ Dương]], còn ''C. trifasciatus'' chỉ giới hạn ở [[Ấn Độ Dương]].<ref name="fishbase">{{FishBase species|Chaetodon|lunulatus}}</ref> ''C. lunulatus'' và ''C. trifasciatus'' có phạm vi chồng lấn tại [[đảo Giáng Sinh]] ([[Úc]]), nơi mà cả hai có thể kết đôi khác loài và [[tạp giao]] với nhau.<ref>{{Chú thích tạp chí|last=Montanari|first=Stefano R.|last2=van Herwerden|first2=Lynne|last3=Pratchett|first3=Morgan S.|last4=Hobbs|first4=Jean-Paul A.|last5=Fugedi|first5=Anneli|year=2011|title=Reef fish hybridization: lessons learnt from butterflyfishes (genus ''Chaetodon'')|url=|journal=Ecology and Evolution|volume=2|issue=2|pages=310–328|doi=10.1002/ece3.83|issn=2045-7758|pmc=3298945|pmid=22423326}}</ref>

Từ [[đảo Giáng Sinh]] và dọc theo bờ biển [[Tây Úc]], phạm vi của ''C. lunulatus'' trải rộng về phía đông đến [[Tuamotu]] ([[Polynésie thuộc Pháp]]), ngược lên phía bắc đến vùng biển phía nam [[Nhật Bản]] và [[quần đảo Hawaii]], xa về phía nam đến [[đảo Lord Howe]] và [[đảo Norfolk]] ([[Úc]]), cũng như [[quần đảo Gambier]] và [[Rapa Iti]] ([[Polynésie thuộc Pháp]]).<ref name="iucn">{{cite iucn|title=''Chaetodon lunulatus''|page=e.T165704A6096562|year=2010|volume=2010|access-date=2022-03-28|authors=Rocha, L. A.; Pyle, R.; Craig, M. T. & Pratchett, M.|doi=10.2305/IUCN.UK.2010-4.RLTS.T165704A6096562.en}}</ref>

Nhiều tài liệu [[tiếng Việt]] vẫn còn nhầm lẫn giữa ''C. lunulatus'' và ''C. trifasciatus''. Ở [[Việt Nam]], ''C. lunulatus'' được ghi nhận tại [[cồn Cỏ]] ([[Quảng Trị]]);<ref>{{Chú thích tạp chí|author=Võ Văn Phú|author2=Lê Văn Quảng|author3=Dương Tuấn Hiệp|author4=Nguyễn Duy Thuận|year=2011|title=Dẫn liệu bước đầu về thành phần loài cá rạn san hô ven bờ đảo Cồn Cỏ tỉnh Quảng Trị|url=https://hueuni.edu.vn/portal/data/doc/tapchi/64_9.pdf|journal=Tạp chí Khoa học Đại học Huế|volume=64|pages=85–98|doi=10.26459/jard.v64i1.3092|issn=2615-9708}}</ref> [[cù lao Chàm]] ([[Quảng Nam]]), đảo [[Lý Sơn]] ([[Quảng Ngãi]]) và [[quần đảo Hoàng Sa]];<ref>{{Chú thích tạp chí|last=Astakhov|first=D. A.|last2=Savinkin|first2=O. V.|last3=Ponomarev|first3=S. A.|last4=Phuong|first4=Lai Duy|last5=Thu|first5=Dao Duy|year=2016|title=Preliminary annotated list of species of the family Chaetodontidae (Actinopterygii) from Ly Son Islands (South China Sea, Central Vietnam)|url=https://www.researchgate.net/publication/299406835_Preliminary_annotated_list_of_species_of_the_family_Chaetodontidae_Actinopterygii_from_Ly_Son_Islands_South_China_Sea_Central_Vietnam.pdf|journal=Journal of Ichthyology|volume=56|issue=1|pages=154–158|doi=10.1134/S003294521601001X|issn=1555-6425}}</ref> [[Phú Yên (tỉnh)|Phú Yên]];<ref>{{Chú thích tạp chí|author=Nguyễn Văn Long|year=2013|title=Nguồn lợi cá rạn san hô vùng biển ven bờ Phú Yên|url=https://vjs.ac.vn/index.php/jmst/article/view/3504/pdf|journal=Tạp chí Khoa học và Công nghệ Biển|volume=13|issue=1|pages=31-40|issn=1859-3097}}</ref> [[vịnh Nha Trang]] ([[Khánh Hòa]]);<ref>{{Chú thích tạp chí|last=Astakhov|first=D. A.|year=2010|title=Annotated list of species of the family Chaetodontidae (Actinopterygii, Perciformes) from Nha Trang Bay (South China Sea, Central Vietnam)|url=https://www.researchgate.net/publication/225844822_Annotated_list_of_species_of_the_family_Chaetodontidae_Actinopterygii_Perciformes_from_Nha_Trang_Bay_South_China_Sea_Central_Vietnam.pdf|journal=Journal of Ichthyology|volume=50|issue=10|pages=914–931|doi=10.1134/S0032945210100024|issn=1555-6425}}</ref> [[Ninh Thuận]];<ref>{{Chú thích tạp chí|author=Mai Xuân Đạt|author2=Nguyễn Văn Long|author3=Phan Thị Kim Hồng|year=2020|title=Cá rạn san hô ở vùng biển ven bờ tỉnh Ninh Thuận|url=https://aquadocs.org/bitstream/handle/1834/41486/Mai%20Xuan%20Dat%20-%20Reef%20fish.pdf?sequence=1&isAllowed=y|journal=Tạp chí Khoa học và Công nghệ biển|volume=20|issue=4A|pages=125–139|doi=10.15625/1859-3097/15656|issn=1859-3097}}</ref> [[cù lao Câu]] và một số đảo đá ngoài khơi [[Bình Thuận (tỉnh)|Bình Thuận]];<ref>{{Chú thích tạp chí|author=Mai Xuân Đạt|year=2019|title=Cá rạn san hô trong các bãi ngầm và đảo đá ở vùng biển ngoài khơi tỉnh Bình Thuận|url=https://vjs.ac.vn/index.php/jmst/article/view/14590/103810383748|journal=Tạp chí Khoa học và Công nghệ biển|volume=19|issue=4A|pages=259–271|doi=10.15625/1859-3097/19/4A/14590|issn=1859-3097|access-date=2022-03-28|archive-date=2021-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211129091349/https://vjs.ac.vn/index.php/jmst/article/download/14590/103810383748|url-status=dead}}</ref> cũng như tại [[Côn Đảo]]<ref>{{Chú thích tạp chí|year=2013|title=Thông Tin Về Đất Ngập Nước Ramsar (RIS) – Côn Đảo|url=https://vran.vn/wp-content/uploads/2019/05/RIS-Con-Dao-VN.pdf|journal=|editor=Trần Ngọc Cường|access-date=2022-03-28|archive-date=2021-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203034054/https://vran.vn/wp-content/uploads/2019/05/RIS-Con-Dao-VN.pdf}}</ref> và [[quần đảo Trường Sa]].<ref>{{Chú thích tạp chí|author=Nguyễn Hữu Phụng|year=2002|title=Thành phần cá rạn san hô biển Việt Nam|url=http://113.160.249.209:8080/dspace/bitstream/123456789/19496/1/03-10-NguyenHuuPhung_275-308.pdf|journal=Tuyển tập Báo cáo Khoa học Hội nghị Khoa học "Biển Đông-2002"|pages=275-308|access-date=2022-03-28|archive-date=2022-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20221226011234/http://113.160.249.209:8080/dspace/bitstream/123456789/19496/1/03-10-NguyenHuuPhung_275-308.pdf|url-status=dead}}</ref>

''C. lunulatus'' sinh sống tập trung ở những khu vực mà [[san hô]] phát triển phong phú trên các [[rạn viền bờ]] hay trong các [[đầm phá]], độ sâu khoảng 3–30 m; cá con thường ẩn mình giữa các bụi [[san hô]] nhánh.<ref name="fishbase" />

== Mô tả ==
[[Tập tin:Redfin butterflyfish (Chaetodon lunulatus) (32396204517).jpg|trái|nhỏ|189x189px|''C. lunulatus'']]
''C. lunulatus'' có chiều dài cơ thể lớn nhất được ghi nhận là 26,7 cm.<ref name="fishbase" /> Loài này có màu vàng cam, ửng vàng hơn ở đầu và thân dưới với các sọc xiên màu xanh tím hai bên thân (thường có một đốm đen mờ giữa thân, nằm đè lên một sọc tím ở thân trên). Một dải đen viền vàng qua mắt, ngay sau mắt cũng có một sọc đen (được viền trắng ở rìa sát mắt) cong ngược lên lưng. Mõm đen. Dọc theo gốc vây hậu môn có một vệt đen viền vàng; phần vây còn lại màu đỏ sẫm. Còn ở vây lưng, phần vây từ giữa trở ra ngoài rìa màu đỏ sẫm, phần vây còn lại có màu trắng, được ngăn cách bởi một sọc mỏng màu xanh lam. Dọc theo gốc vây hậu môn và vây lưng ở thân sau là các dải màu xanh lam xám; dải vây lưng (có thể sẫm đen tùy góc nhìn) có một đốm đen gần cuống đuôi. Vây ngực trong suốt; có đốm vàng ở gốc. Vây bụng màu vàng tươi. Vây đuôi trong suốt ở nửa ngoài với một dải đen viền vàng giữa vây.

Số gai ở [[vây lưng]]: 13–14; Số tia vây ở vây lưng: 20–22; Số gai ở vây hậu môn: 3; Số tia vây ở vây hậu môn: 18–21; Số tia vây ở vây ngực: 13–15; Số gai ở [[vây bụng]]: 1; Số tia vây ở vây bụng: 5; Số vảy [[đường bên]]: 30–39.<ref name="randall98">{{chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=Q2suD8z5um4C&lpg=PT229&dq=&hl=vi&pg=PA229#v=onepage&q&f=false|title=The Fishes of the Great Barrier Reef and Coral Sea|author1=John E. Randall|author2=Gerald R. Allen|author3=Roger C. Steene|publisher=Nhà xuất bản [[Đại học Hawaii]]|year=1998|isbn=978-0824818951|page=229}}</ref>

== Phân loại học ==
''C. lunulatus'' và ''C. trifasciatus'' hợp thành [[nhóm chị em]] với ''[[Chaetodon austriacus]]'', một loài chỉ giới hạn ở [[Biển Đỏ]] và [[vịnh Aden]], và ''[[Chaetodon melapterus]]'', một loài có phạm vi trải dài từ [[vịnh Ba Tư]] xuống [[vịnh Aden]], đều được xếp vào phân chi ''Corallochaetodon''.<ref name="fessler" /> ''C. austriacus'' có vây hậu môn và vây đuôi là màu đen hoàn toàn, còn ''C. melapterus'' có màu đen ở cả vây lưng và sọc hai bên thân rất mảnh.

Nếu không để ý quan sát sẽ dễ nhầm lẫn giữa ''C. lunulatus'' với ''C. trifasciatus'' do cả hai có [[kiểu hình]] rất giống nhau. ''C. trifasciatus'' có đốm màu vàng cam trên cuống đuôi nhưng ''C. lunulatus'' không có đốm này; ngược lại ''C. trifasciatus'' không có đốm đen ở dải xanh dọc gốc vây lưng như ''C. lunulatus''; ''C. trifasciatus'' có nhiều sắc xanh tím hơn ở vùng lưng và thân trên;<ref>{{Chú thích web|url=https://www.reeflifesurvey.com/species/chaetodon-lunulatus/|tựa đề=''Chaetodon lunulatus'' - Pinstriped Butterflyfish|năm=2015|editor=Stuart-Smith, R. D.; Edgar, G. J.; Green, A. J. & Shaw, I. V.|website=Reef Life Survey|ngày truy cập=2022-03-29}}</ref> dải đen băng qua mắt của ''C. trifasciatus'' không nối liền thành một dải qua đỉnh đầu như ''C. lunulatus''.

<gallery style="text-align:center;" mode="packed">
Tập tin:Híbrido de Chaetodon trifasciatus y C. lunulatus.png|Hình A. Một cặp ''C. lunulatus'' và ''C. trifasciatus''<br>Hình B, C. Con lai và các đặc điểm phân biệt giữa ''C. lunulatus'' và ''C. trifasciatus''
</gallery>

== Sinh thái học và hành vi ==
[[Tập tin:Chaetodon lunulatus.jpg|nhỏ|Một đôi ''C. lunulatus'' (tại [[Fiji]])]]
=== Thức ăn ===
[[San hô]] là nguồn thức ăn chủ yếu của ''C. lunulatus'' và các loài chị em của chúng.<ref>{{Chú thích tạp chí|last=Cole|first=Andrew|last2=Pratchett|first2=Morgan|last3=Jones|first3=Geoffrey|year=2008|title=Diversity and functional importance of coral-feeding fishes on tropical coral reefs|url=https://www.researchgate.net/publication/227815012_Diversity_and_functional_importance_of_coral-feeding_fishes_on_tropical_coral_reefs.pdf|journal=Fish and Fisheries|volume=9|pages=286–307|doi=10.1111/j.1467-2979.2008.00290.x}}</ref> Theo một khảo sát ở [[rạn san hô Great Barrier]], ''C. lunulatus'' có thể tiêu thụ 51 loài san hô từ 24 chi khác nhau, chủ yếu là [[san hô cứng]] (như ''[[Acropora hyacinthus]]'' và ''[[Pocillopora damicornis]]'').<ref name="pratchett2005">{{Chú thích tạp chí|last=Pratchett|first=Morgan S.|year=2005|title=Dietary overlap among coral-feeding butterflyfishes (Chaetodontidae) at Lizard Island, northern Great Barrier Reef|url=https://archive.org/details/marine-biology_2005-12_148_2/page/373|journal=Marine Biology|volume=148|issue=2|pages=373–382|doi=10.1007/s00227-005-0084-4|issn=1432-1793}}</ref> Cũng tại đó, ''[[Chaetodon trifascialis]]'', một loài cá bướm chuyên ăn san hô, có hành vi bảo vệ các vùng [[Lãnh thổ động vật|lãnh thổ]] có san hô ''A. hyacinthus'' và ngăn cản các loài khác như ''C. lunulatus'' ăn san hô này.<ref name="pratchett2005" />

Là một loài phụ thuộc hoàn toàn vào san hô, quần thể ''C. lunulatus'' sẽ suy giảm nhanh chóng nếu [[Tẩy trắng san hô|san hô bị tẩy trắng]] đáng kể, và điều này đã xảy ra cũng tại [[rạn san hô Great Barrier]].<ref>{{Chú thích tạp chí|last=Pratchett|first=M. S.|last2=Wilson|first2=S. K.|last3=Baird|first3=A. H.|year=2006|title=Declines in the abundance of ''Chaetodon'' butterflyfishes following extensive coral depletion|url=https://doi.org/10.1111/j.1095-8649.2006.01161.x|journal=Journal of Fish Biology|volume=69|issue=5|pages=1269–1280|doi=10.1111/j.1095-8649.2006.01161.x|issn=0022-1112}}</ref>

=== Sống thành đôi ===
''C. lunulatus'' có xu hướng kết đôi với nhau, và phần lớn các cặp ''C. lunulatus'' trưởng thành được quan sát trong các nghiên cứu là những cặp khác giới, có lẽ nhằm mục đích thuận lợi cho việc [[sinh sản]].<ref name="nowicki">{{Chú thích tạp chí|last=Nowicki|first=Jessica P.|last2=O’Connell|first2=Lauren A.|last3=Cowman|first3=Peter F.|last4=Walker|first4=Stefan P. W.|last5=Coker|first5=Darren J.|last6=Pratchett|first6=Morgan S.|year=2018|title=Variation in social systems within ''Chaetodon'' butterflyfishes, with special reference to pair bonding|url=|journal=PLoS ONE|volume=13|issue=4|pages=e0194465|doi=10.1371/journal.pone.0194465 | doi-access = free|issn=1932-6203|pmc=5894994|pmid=29641529}}</ref> Trong một cặp, cả hai luôn bơi gần và song song với nhau, thường cách nhau khoảng ≤ 1,5 m và hầu như không vượt quá 4 m.<ref name="nowicki" /> ''C. lunulatus'' là loài có sự chung thủy lâu dài với bạn đời, khi hai cá thể loài này được báo cáo là vẫn còn kết đôi với nhau trong tối đa 7 năm.<ref name="nowicki" />

Như đã nói trên, ''C. lunulatus'' và ''C. trifasciatus'' có thể kết đôi khác loài với nhau. Con lai giữa ''C. lunulatus'' và ''C. trifasciatus'' được đánh giá là không có nhiều khác biệt về thể trạng cũng như tốc độ tăng trưởng so với loài bố mẹ.<ref>{{Chú thích tạp chí|last=Montanari|first=Stefano R.|last2=Hobbs|first2=Jean-Paul A.|last3=Pratchett|first3=Morgan S.|last4=Bay|first4=Line K.|last5=Herwerden|first5=Lynne van|year=2017|title=Naturally occurring hybrids of coral reef butterflyfishes have similar fitness compared to parental species|url=|journal=PLOS ONE|volume=12|issue=3|pages=e0173212|doi=10.1371/journal.pone.0173212|issn=1932-6203|pmc=5336293|pmid=28257492}}</ref>

=== Sinh sản ===
Tại đảo [[Kuroshima, Okinawa]] ([[Nhật Bản]]), thời điểm [[sinh sản]] của ''C. lunulatus'' được quan sát vào lúc [[hoàng hôn]] của những ngày [[trăng tròn]] hoặc [[trăng non]] ở xung quanh [[Thủy triều|dòng triều]] xa bờ. Vào buổi tối, mỗi cặp ''C. lunulatus'' thiết lập một lãnh thổ nhỏ tạm thời, là nơi mà chúng sẽ đẻ trứng và ngủ lại cho đến sáng hôm sau.<ref>{{Chú thích tạp chí|last=Yabuta|first=Shinji|year=1997|title=Spawning migrations in the monogamous butterflyfish, ''Chaetodon trifasciatus''|url=|journal=Ichthyological Research|volume=44|issue=2|pages=177–182|doi=10.1007/BF02678695|issn=1616-3915}}</ref>

=== Bảo vệ lãnh thổ ===
Mỗi cặp ''C. lunulatus'' bảo vệ một lãnh thổ chung để ngăn chặn sự xâm phạm từ những cá thể cùng loài. Khi xảy ra sự xâm phạm lãnh thổ, có 9 kiểu hành vi được ghi nhận ở ''C. lunulatus'': nhìn chằm chằm, bơi ngang nhau, lao tới, dựng thẳng đuôi, rượt đuổi, bỏ trốn, bơi vòng quanh, đối đầu và tấn công.<ref>{{Chú thích tạp chí|last=Yabuta|first=S.|year=2000|title=Behaviors in agonistic interaction of the butterflyfish (''Chaetodon lunulatus'')|url=|journal=Journal of Ethology|volume=18|issue=1|pages=11–15|doi=10.1007/s101640070018|issn=1439-5444}}</ref> Dựng thẳng đuôi là hành vi đối kháng phổ biến ở các loài ''Chaetodon'', cụ thể là ở ''C. lunulatus'', tín hiệu này đóng vai trò quan trọng trong cơ chế kiểm soát sự hung hăng của chúng.<ref>{{Chú thích tạp chí|last=Yabuta|first=Shinji|year=2008|title=Signal function of tail-up posture in the monogamous butterflyfish (''Chaetodon lunulatus''): dummy experiments in the field|url=https://archive.org/details/ichthyological-research_2008-08-05_55_3/page/n96|journal=Ichthyological Research|volume=55|issue=3|pages=299–302|doi=10.1007/s10228-007-0027-9|issn=1616-3915}}</ref>

== Thương mại ==
''C. lunulatus'' đôi khi được đánh bắt trong các hoạt động thương mại [[cá cảnh]].<ref name="iucn" />

== Tham khảo ==
{{Tham khảo|3}}

{{Taxonbar}}

[[Thể loại:Chi Cá bướm|L]]
[[Thể loại:Cá Ấn Độ Dương]]
[[Thể loại:Cá Thái Bình Dương]]
[[Thể loại:Cá Việt Nam]]
[[Thể loại:Cá Malaysia]]
[[Thể loại:Cá Indonesia]]
[[Thể loại:Cá Philippines]]
[[Thể loại:Cá Trung Quốc]]
[[Thể loại:Cá Nhật Bản]]
[[Thể loại:Cá Đài Loan]]
[[Thể loại:Cá Úc]]
[[Thể loại:Cá châu Đại Dương]]
[[Thể loại:Cá Papua New Guinea]]
[[Thể loại:Cá Hawaii]]
[[Thể loại:Động vật đảo Giáng Sinh]]
[[Thể loại:Động vật được mô tả năm 1825]]

Chaetodon lunulatus - Lịch sử thay đổi

imported>InternetArchiveBot: Add 2 books for Wikipedia:Thông tin kiểm chứng được (20260723sim)) #IABot (v2.0.9.5) (GreenC bot