https://wikibeta.org/index.php?action=history&feed=atom&title=Chi_Di%C3%AAn_v%C4%A9
Chi Diên vĩ - Lịch sử thay đổi
2026-08-11T06:54:20Z
Lịch sử thay đổi trang này trên wiki
MediaWiki 1.46.0
https://wikibeta.org/index.php?title=Chi_Di%C3%AAn_v%C4%A9&diff=6374865&oldid=prev
imported>InternetArchiveBot: Đã cứu 1 nguồn và đánh dấu 0 nguồn là hỏng.) #IABot (v2.0.9.5
2026-07-04T17:35:29Z
<p>Đã cứu 1 nguồn và đánh dấu 0 nguồn là hỏng.) #IABot (v2.0.9.5</p>
<p><b>Trang mới</b></p><div>{{Automatic taxobox<br />
|image = Iris sanguinea cultivar, Wakehurst Place, UK - Diliff.jpg<br />
|image_caption = ''[[Iris sibirica]]''<br />
|taxon = Iris<br />
|display_parents = 2<br />
|authority = [[Joseph Pitton de Tournefort|Tourn.]] ex [[Carl von Linné|L.]]<br />
|type_species = ''[[Iris germanica]]''<br />
|type_species_authority = L.<br />
|subdivision_ranks = Phân chi<br />
|subdivision = <br />
''[[Iris subg. Hermodactyloides|Hermodactyloides]]''<br /><br />
''[[Iris subg. Iris|Iris]]''<br /><br />
''[[Iris subg. Limniris|Limniris]]''<br /><br />
''[[Iris subg. Nepalensis|Nepalensis]]''<br /><br />
''[[Iris subg. Scorpiris|Scorpiris]]''<br /><br />
''[[Iris subg. Xiphium|Xiphium]]''<br />
| synonyms =<!-- Except Juno (which is done at the disambiguation), these redirect here; redirect to subgenus when such articles exist --><br />
* ''Belamcanda''<br />
* ''Hermodactylus''<br />
* ''Iridodictyum''<br />
* ''Juno''<br />
* ''Junopsis''<br />
* ''Pardanthopsis''<br />
* ×''Pardancanda''<br />
* ''Xiphion''<br />
| synonyms_ref =<ref name="POTW" >{{chú thích web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:326330-2 |title=''Iris'' Tourn. ex L. |website=Plants of the World Online |publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew |date=2022 |access-date=28 September 2022 }}</ref><ref name="WFO">{{chú thích web|url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-4000019189#children |title=''Iris'' L. |website=World Flora Online |date=2022 |publisher=The World Flora Online Consortium |access-date=28 September 2022}}</ref><ref name=WCSP>{{chú thích web|url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=321523|title=WCSP: Iris|work=World Checklist of Selected Plant Families|access-date=2 June 2014}}{{Liên kết hỏng|date=2024-08-18 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><br />
}}<br />
'''Chi Diên vĩ''' ([[danh pháp|danh pháp khoa học]]: '''''Iris''''') là một chi [[hoa]] có vẻ đẹp rất được ưa chuông, được trồng khá phổ thông tại vườn nhà, [[vườn bách thảo]] ở nhiều nước. Iris là tên được đặt theo vị nữ thần [[Hy Lạp]] [[cầu vồng]] ''[[:en:Iris (mythology)|Iris]]'', vì có nhiều loài, mỗi loài có một màu sắc riêng biệt.<ref name=Goldblatt2008>{{chú thích sách |author=Manning, John; Goldblatt, Peter |title=The Iris Family: Natural History & Classification |url=https://archive.org/details/irisfamilynatura00unse |publisher=Timber Press |location=Portland, Oregon|pages=[https://archive.org/details/irisfamilynatura00unse/page/n255 200]–204 |year=2008|isbn=0-88192-897-6}}</ref> Chi này có khoảng 260-300 loài.<ref name=WCSP/><ref>{{chú thích web|url=http://www.pacificbulbsociety.org/pbswiki/index.php/Iris |title=Iris |publisher=Pacific Bulb Society |date = ngày 26 tháng 11 năm 2011 |access-date = ngày 3 tháng 3 năm 2012}}</ref><br />
== Mô tả ==<br />
Diên vĩ là một chi của các [[thực vật thân thảo]], [[thực vật lâu năm|sống nhiều năm]]. Các loại cây này có [[thân rễ]] hay [[củ]]. Hai phân chi của nó ''[[Iris xiphium|Xiphium]]'' và ''[[Iris hermodactyloides|Hermodactyloides]]'' có [[thân hành]].<br />
<br />
== Phân loại ==<br />
<br />
== Các loài ==<br />
<br />
200 tới 285 loài toàn có nguồn gốc ở [[Bắc bán cầu]], đa số ở vùng [[ôn đới]]. Trong những vùng ôn đới châu Á có 241, Tây Á 117, Trung Quốc 61, Trung Á 70 và Afghanistan 34 loài.<ref name="WCSP" /><br />
<br />
''World Checklist of Selected Plant Families''<ref name="WCSP" /> ghi nhận từ 2015 285 loại sau:<br />
* ''[[Iris acutiloba]]'' {{Person|C.A.Mey.}}: Trong 3 loài con, có một loài chỉ có ở Iran, 1 chỉ ở phía đông vùng [[Kavkaz]] và 1 ở đông nam [[Thổ Nhĩ Kỳ]] cho tới [[Iran]].<ref name="WCSP" /><br />
{{column|size=25|<br />
* ''[[Iris acoroides]]''<br />
* ''[[Iris acutiloba]]''<br />
* ''[[Iris aequiloba]]''<br />
* ''[[Iris albertii]]''<br />
* ''[[Iris albicans]]''<br />
* ''[[Iris albida]]''<br />
* ''[[Iris anguifuga]]''<br />
* ''[[Iris aphylla]]''<br />
* ''[[Iris artica]]''<br />
* ''[[Iris atropurpurea]]''<br />
* ''[[Iris atrofusca]]''<br />
* ''[[Iris attica]]''<br />
* ''[[Iris aucherii]]''<br />
* ''[[Iris aurea]]''<br />
[[Hình:140614 Yagyu Iris Garden Nara Japan02bs5.jpg|nhỏ|''[[Xương bồ (hoa)|Iris ensata]]'']]<br />
[[Hình:Iris helena-IMG 2208.jpg|nhỏ|phải|''[[Iris acutiloba]]'' subsp. ''lineolata'']]<br />
[[Hình:Iris albicans fort worth.jpg|nhỏ|phải|''[[Iris albicans]]'']]<br />
[[Hình:Iris bismarckiana (7071447621).jpg|nhỏ|''[[Iris bismarckiana]]'']]<br />
[[Hình:Iris bucharica 01.jpg|nhỏ|''[[Iris bucharica]]'')]]<br />
[[Hình:Iris danfordiae 20040207-0835-01.JPG|nhỏ|''[[Iris danfordiae]]'']]<br />
[[Hình:Douglas iris fort ross california.jpg|nhỏ|''[[Iris douglasiana]]'']]<br />
[[Hình:Iris foetidissima-flower-1.jpg|nhỏ|''[[Iris foetidissima]]'']]<br />
[[Hình:Iris fosteriana 01.jpg|nhỏ|''[[Iris fosteriana]]'']]<br />
[[Hình:Iris graminea 2007-05-13 398.jpg|nhỏ|''[[Iris graminea]]'']]<br />
[[Hình:Iris grant-duffii 2.jpg|nhỏ|''[[Iris grant-duffii]]'']]<br />
[[Hình:Iris histrio 1.JPG|nhỏ|''[[Iris histrio]]'']]<br />
[[Hình:Iris humilis (Sand-Schwertlilie) IMG 8478.JPG|nhỏ|''[[Iris humilis]]'']] <br />
[[Hình:Iris innominata 1.jpg|nhỏ|''[[Iris innominata]]'']]<br />
[[Hình:Iris japonica 5.JPG|nhỏ|''[[Iris japonica]]'']]<br />
[[Tập tin:Verschiedenfarbige Schwertlilie (Iris versicolor)-20200603-RM-100257.jpg|nhỏ|''[[Iris versicolor]]'']]<br />
[[Hình:Iris xiphioides.jpg|nhỏ|''[[Iris latifolia]]'']]<br />
[[Hình:Iris lutescens (habitus).jpg|nhỏ|''[[Iris lutescens]]'')]]<br />
[[Hình:Iris missouriensis 9423.JPG|nhỏ|''[[Iris missouriensis]]'']]<br />
[[Hình:Schwarze-lilie.jpg|nhỏ|''[[Iris nigricans]]'') ở Jordani]]<br />
[[Hình:Iris pseudacorus 02.jpg|nhỏ|''[[Iris pseudacorus]]'']]<br />
[[Hình:Zwergiris.jpg|nhỏ|''[[Iris reticulata]]'']]<br />
[[Hình:Iris sanguinea 2007-05-13 361.jpg|nhỏ|''[[Iris sanguinea]]'')]]<br />
[[Hình:Iris sibirica 060603.jpg|nhỏ|''[[Iris sibirica]]'')]]<br />
[[Hình:Iris sintenisii.JPG |nhỏ|''[[Iris sintenisii'']].]]<br />
[[Hình:Iris unguicularis 170208.jpg|nhỏ|''[[Iris unguicularis]]'']]<br />
[[Hình:Iris variegata 2.jpg|nhỏ|''[[Iris variegata]]'']]<br />
[[Hình:Iris0023.jpg|nhỏ|''[[Iris versicolor]]'']]<br />
[[Hình:Iris winogradowii (12985800285).jpg|nhỏ|''[[Iris winogradowii]]'']]<br />
[[Hình:Iris xiphium 003.JPG|nhỏ|''[[Iris xiphium]]'']]<br />
[[Hình:Iris 'Purple Sensation'.jpg|nhỏ|''Iris'' ×''hollandica'' giống 'Purple Sensation']]<br />
[[Hình:Iris Iris × robusta Flowers 2000px.jpg|nhỏ|''Iris'' ×''robusta'']]<br />
* ''[[Iris balkana]]''<br />
* ''[[Iris barbatula]]''<br />
* ''[[Iris biglumis]]''<br />
* ''[[Iris bismarckiana]]''<br />
* ''[[Iris bloudowii]]''<br />
* ''[[Iris bracteata]]''<br />
* ''[[Iris brevicaulis]]''<br />
* ''[[Iris bucharica]]''<br />
* ''[[Iris bulleyana]]''<br />
* ''[[Iris caespitosa]]''<br />
* ''[[Iris camillae]]''<br />
* ''[[Iris chamaeiris]]''<br />
* ''[[Iris chinensis]]''<br />
* ''[[Iris chrysographes]]''<br />
* ''[[Iris chrysophylla]]''<br />
* ''[[Iris collettii]]''<br />
* ''[[Iris confusa]]''<br />
* ''[[Iris cretensis]]''<br />
* ''[[Iris cristata]]''<br />
* ''[[Iris croatica]]''<br />
* ''[[Iris crocea]]''<br />
* ''[[Iris cuprea]]''<br />
* ''[[Iris cycloglossa]]''<br />
* ''[[Iris danfordiae]]''<br />
* ''[[Iris decora]]''<br />
* ''[[Iris delavayi]]''<br />
* ''[[Iris dichotoma]]''<br />
* ''[[Iris douglasiana]]''<br />
* ''[[Iris dykesii]]''<br />
* ''[[Iris ensata]]''<br />
* ''[[Iris fernaldii]]''<br />
* ''[[Iris flavissima]]''<br />
* ''[[Iris foetidissima]]'' (Stinkende lis)<br />
* ''[[Iris foliosa]]''<br />
* ''[[Iris forrestii]]''<br />
* ''[[Iris fulva]]''<br />
* ''[[Iris furcata]]''<br />
* ''[[Iris germanica]]'' (Blauwe lis)<br />
* ''[[Iris giganticaerulea]]''<br />
* ''[[Iris gormanii]]''<br />
* ''[[Iris gracilipes]]''<br />
* ''[[Iris graeberiana]]''<br />
* ''[[Iris graminea]]''<br />
* ''[[Iris grant]]''<br />
* ''[[Iris grossheimi]]''<br />
* ''[[Iris hartwegii]]''<br />
* ''[[Iris hermona]]''<br />
* ''[[Iris hexagona]]''<br />
* ''[[Iris heylandiana]]''<br />
* ''[[Iris histrioides]]''<br />
* ''[[Iris hoogiana]]''<br />
* ''[[Iris hookeri]]''<br />
* ''[[Iris humilis]]''<br />
* ''[[Iris iberica]]''<br />
* ''[[Iris illyrica]]''<br />
* ''[[Iris imbricata]]''<br />
* ''[[Iris innominata]]''<br />
* ''[[Iris ivanovae]]''<br />
* ''[[Iris japonica]]''<br />
* ''[[Iris jordana]]''<br />
* ''[[Iris junonia]]''<br />
* ''[[Iris kaempferi]]''<br />
* ''[[Iris kashmiriana]]''<br />
* ''[[Iris klattii]]''<br />
* ''[[Iris kolpakowskiana]]''<br />
* ''[[Iris koreana]]''<br />
* ''[[Iris korolkowii]]''<br />
* ''[[Iris kuschakewiczii]]''<br />
* ''[[Iris lactea]]''<br />
* ''[[Iris lacustris]]''<br />
* ''[[Iris laevigata]]''<br />
* ''[[Iris landsdaleana]]''<br />
* ''[[Iris latifolia]]''<br />
* ''[[Iris lazica]]''<br />
* ''[[Iris lineata]]''<br />
* ''[[Iris longipetala]]''<br />
* ''[[Iris lortetii]]''<br />
* ''[[Iris lutescens]]''<br />
* ''[[Iris macrosiphon]]''<br />
* ''[[Iris magnifica]]''<br />
* ''[[Iris mariae]]''<br />
* ''[[Iris marsica]]''<br />
* ''[[Iris meda]]''<br />
* ''[[Iris milesii]]''<br />
* ''[[Iris missouriensis]]''<br />
* ''[[Iris munzii]]''<br />
* ''[[Iris musulmanica]]''<br />
* ''[[Iris nazarena]]''<br />
* ''[[Iris nelsonii]]''<br />
* ''[[Iris nertschinskia]]''<br />
* ''[[Iris nigricans]]''<br />
* ''[[Iris ochroleuca]]''<br />
* ''[[Iris odaesanensis]]''<br />
* ''[[Iris orientalis]]''<br />
* ''[[Iris orjenii]]''<br />
* ''[[Iris pallida]]''<br />
* ''[[Iris paradoxa]]''<br />
* ''[[Iris perrieri]]''<br />
* ''[[Iris petrana]]''<br />
* ''[[Iris potaninii]]''<br />
* ''[[Iris prismatica]]''<br />
* ''[[Iris pseudacorus]]''<br />
* ''[[Iris pumila]]''<br />
* ''[[Iris purdyi]]''<br />
* ''[[Iris reginae]]''<br />
* ''[[Iris reichenbachii]]''<br />
* ''[[Iris reticulata]]''<br />
* ''[[Iris robusta]]''<br />
* ''[[Iris rubescens]]''<br />
* ''[[Iris ruthenica]]''<br />
* ''[[Iris sabina]]''<br />
* ''[[Iris samariae]]''<br />
* ''[[Iris sanguinea]]''<br />
* ''[[Iris scariosa]]''<br />
* ''[[Iris schachtii]]''<br />
* ''[[Iris setosa]]''<br />
* ''[[Iris sibirica]]''<br />
* ''[[Iris sintenisii]]''<br />
* ''[[Iris speculatrix]]''<br />
* ''[[Iris spuria]]''<br />
* ''[[Iris stenophylla]]''<br />
* ''[[Iris stolonifera]]''<br />
* ''[[Iris suaveolens]]''<br />
* ''[[Iris subbiflora]]''<br />
* ''[[Iris tectorum]]''<br />
* ''[[Iris tenax]]''<br />
* ''[[Iris tenuis]]''<br />
* ''[[Iris tenuissima]]''<br />
* ''[[Iris tigridia]]''<br />
* ''[[Iris timofejewii]]''<br />
* ''[[Iris tolmieana]]''<br />
* ''[[Iris tridentata]]''<br />
* ''[[Iris unguicularis]]''<br />
* ''[[Iris variegata]]''<br />
* ''[[Iris verna]]''<br />
* ''[[Iris versicolor]]''<br />
* ''[[Iris vicaria]]''<br />
* ''[[Iris violacea]]''<br />
* ''[[Iris virginica]]''<br />
* ''[[Iris wattii]]''<br />
* ''[[Iris wilsonii]]''<br />
* ''[[Iris xiphium]]''}}<br />
<br />
== Hoa diên vĩ trong văn hóa ==<br />
{|align="right" cellspacing="0" cellpadding="0"<br />
|[[Tập tin:Irises-Vincent van Gogh.jpg|nhỏ|Bức tranh [[sơn dầu]] [[Hoa diên vĩ (tranh)|''Hoa diên vĩ'']] của họa sĩ [[Vincent van Gogh]] vẽ năm 1889]]<br />
|}<br />
<br />
==Chú thích==<br />
{{tham khảo}}<br />
<br />
== Tham khảo ==<br />
* {{Eol|49092}}<br />
* {{NCBI|26378}}<br />
* {{ITIS|ID=43191}}<br />
* Chancery of the Prime Minister, Kingdom of Belgium (2007): [http://www.monarchie.be/laurentclaire/en/town_hall/index.html Brussels Town Hall]. Retrieved November 11, 2007.<br />
* {{chú thích sách |editor1-last=Kamenetsky |editor1-first=Rina |editor2-last=Okubo |editor2-first=Hiroshi |year=2012 |title=Ornamental Geophytes: From Basic Science to Sustainable Production |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4398-4924-8 |chapter=Iridaceae |page=24 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5B-ucdbgA3wC&pg=PA24 }}<br />
* {{chú thích sách |last=Mancoff |first=Debra N |year=2003 |title=Flora Symbolica: Flowers in Pre-Raphaelite Art |place=New York |publisher=Prestel Publishing |isbn=3-7913-2851-4}}<br />
* {{chú thích sách |last=Pioch |first=Nicolas |year=2002 |title=Gogh, Vincent van: Irises |url= http://www.ibiblio.org/wm/paint/auth/gogh/irises/ |access-date=December 10, 2008}}<br />
* {{chú thích sách |author=Species Group of the British Iris Society |year=1996 |title=A Guide to Species Irises: Their Identification and Cultivation |url=https://archive.org/details/guidetospeciesir0000unse |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-44074-2}}<br />
* {{chú thích web |last=West |first=Ruth |year=2008 |title=George Gessert |url= http://www.viewingspace.com/genetics_culture/pages_genetics_culture/gc_w02/gc_w02_gessert.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060516085213/http://www.viewingspace.com/genetics_culture/pages_genetics_culture/gc_w02/gc_w02_gessert.htm |access-date=December 10, 2008|archive-date=2006-05-16 }}<br />
* {{chú thích web |last=Baker |first=John Gilbert |year=2012 |title=Systematic Treatment of the Genus Iris <br />
|publisher=American Iris Society |url= http://wiki.irises.org/bin/view/Main/InfoClassificationTreatmentByBaker}}<br />
* {{chú thích sách |last=Dykes |first=William Rickatson |year=1913 |title=The Genus Iris |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=0486230376 |url= https://archive.org/details/genusiris00dyke}}<br />
* {{chú thích web |last=Harris |first=Gwenda |year=2011 |title=Classification of Irises |publisher= New Zealand Iris Society |url= http://nziris.org.nz/conventdocs/Classification%20of%20irises.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127123910/http://nziris.org.nz/conventdocs/Classification%20of%20irises.pdf |archive-date=2018-01-27 }}<br />
* {{chú thích sách |last=Mathew |first=Brian |year=1989 |title=The Iris |place=London |publisher=BT Batsford |isbn=978-0713460391 |url= https://books.google.com/books?id=3zcLAAAAIAAJ}}<br />
* {{chú thích tạp chí |last=Lawrence |first=George Hill Mathewson |year=1953 |title=A Reclassification of the Genus ''Iris'' |journal=Gentes Herbarum |volume=8 |pages=346–371 |url= https://books.google.com/books?id=tLdgGwAACAAJ}}<br />
* {{chú thích sách |last=Rodionenko |first=GI |year=1987 |title=The Genus Iris L. (Questions of Morphology, Biology, Evolution and Systematics) |place=London |publisher=British Iris Society |isbn=9780901483300 |url= https://books.google.com/books?id=ZidFAAAAYAAJ}} (translation)<br />
* {{chú thích tạp chí |last=Taylor |first=JJ |year=1976 |title=A reclassification of Iris species bearing arillate seeds |journal=Proceedings of the Biological Society of Washington |volume=89 |pages=411–420}}<br />
* {{chú thích sách |last=Wilson |first=Carol |year=2004 |title=Phylogeny of the genus Iris based on DNA sequence data |publisher=Rancho Santa Ana Botanic Garden |url= http://www.rsabg.org/iris/research/systematics/13-phylogeny-of-the-genus-iris-based-on-dna-sequence-data|archive-url=https://web.archive.org/web/20140602195853/http://www.rsabg.org/iris/research/systematics/13-phylogeny-of-the-genus-iris-based-on-dna-sequence-data |archive-date=2014-06-02 }}<br />
<br />
==Liên kết ngoài==<br />
{{wikispecies|Iris (Iridaceae)}}<br />
{{Thể loại Commons|Iris (Iridaceae)}}<br />
* [https://web.archive.org/web/20100403003414/http://www.restoredprints.com/AUD007.htm Joseph Mason's painting - Copper Iris] Copper Iris / Louisiana Flag (''Iris cuprea'') from John James Audubon's ''Birds of America''<br />
* [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=116503 Flora of North America: ''Iris'']<br />
* [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=116503 Flora of China: ''Iris'']<br />
* [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=5&taxon_id=116503 Flora of Pakistan: ''Iris'']<br />
* [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=110&taxon_id=116503 Flora of Nepal: ''Iris'']<br />
* [http://aleph0.clarku.edu/~djoyce/iris/index.html A web site devoted to Irises], by David Payne-Joyce; includes plates from Dykes (1913).<br />
* [http://www.irises.org/ The American Iris Society]<br />
* [http://www.historiciris.org/ Historic Iris Preservation Society]<br />
* [http://www.irisparadise.com/Iris/en/index.htm An extensive website about Iris]<br />
* [http://www.wildflowers.co.il/english/search.asp?searchString=iris&family=1&color=1&type=1 Iris listings at Wild Flowers of Israel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220707190451/https://www.wildflowers.co.il//english/search.asp?searchString=iris&family=1&color=1&type=1 |date=2022-07-07 }}<br />
* [https://web.archive.org/web/20160303170804/http://www.iris.huji.ac.il/Culture.htm Iris in Art and Culture]<br />
* Gouvernement du Québec [http://www.drapeau.gouv.qc.ca/emblemes/iris/fiche-technique.html Emblèmes du Québec - Iris versicolor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721153927/http://www.drapeau.gouv.qc.ca/emblemes/iris/fiche-technique.html |date=2015-07-21 }} (French)<br />
<br />
{{Taxonbar|from=Q156901}}<br />
<br />
[[Thể loại:Thực vật vườn]]<br />
[[Thể loại:Irideae|I]]<br />
[[Thể loại:Iris]]<br />
<br />
<br />
{{Asparagales-stub}}</div>
imported>InternetArchiveBot