imported>InternetArchiveBot: Đã cứu 1 nguồn và đánh dấu 0 nguồn là hỏng.) #IABot (v2.0.9.5

2026-07-04T18:35:19Z

Đã cứu 1 nguồn và đánh dấu 0 nguồn là hỏng.) #IABot (v2.0.9.5

Trang mới

{{Bảng phân loại
| status =
| fossil_range = {{Fossilrange|228|0}} Kỷ Trias- gần đây
| image = OsmundaRegalis.jpg
| image_caption =
| regnum = [[Plantae]]
| phylum = [[Tracheophyta]]
| classis = [[Polypodiopsida]]
| ordo = [[Osmundales]]
| familia = [[Osmundaceae]]
| genus = '''''Osmunda'''''
| genus_authority = [[Carl Linnaeus|L.]], 1753
| type_species = ''[[Osmunda regalis]]'' L., 1753
| range_map =
| range_map_caption =
| image2 =
| image2_caption =
| synonyms =
| subdivision_ranks = Các loài
| subdivision = Xem bài.
}}
'''Chi Rau vi''' hay còn gọi là '''chi Ráng ất minh''' hoặc '''chi Ráng âm địa''' (danh pháp khoa học: '''''Osmunda''''') là một chi dương xỉ ôn đới nằm trong họ Rau vi ([[Osmundaceae]]). Có khoảng 4 loài hiện được liệt kê thuộc chi này (theo nghĩa hẹp). Nguồn gốc tên gọi từ biệt danh Osmunder trong [[Người Sachsen|tiếng Saxon]] để chỉ vị thần sấm sét [[Thor (thần thoại)|Thor]] trong truyện thần thoại Bắc Âu.<ref name=AZPLA />

==Hình thái==
Các [[lá lược]] hay [[lá chét]] lưỡng hình toàn bộ (lá chét có thể bán lưỡng hình). Thường có hai dạng lá, đó là lá lược vô sinh quang hợp màu xanh lục và lá chét sinh sản mang bào tử không quang hợp với các túi bào tử lớn trần trụi. Khi có lượng lớn các túi bào tử ở lá sinh sản cùng chín một thời điểm tạo nên màu sắc nâu vàng nổi bật trông chúng giống như cây trổ hoa, do vậy đôi lúc chúng vẫn thường được gọi là “dương xỉ hoa”.

==Phân loại==
Chi Rau vi (''Osmunda'') là chi điển hình của bộ Rau vi ([[Osmundales]]), trong lịch sử nó từng là chi lớn nhất trong họ Rau vi ([[Osmundaceae]]). Năm 2006 Smith và cộng sự bằng công nghệ phân tích phân tử đã mô tả 3 chi trong họ này là: ''Osmunda'', ''[[Leptopteris]]'' và ''[[Todea]]''.<ref name=Smith2006 /> Chi ''Osmunda'' trong lịch sử cũng được ghi nhận gồm nhiều phân nhóm dưới chi (nói chung là các phân chi) như: ''Osmunda'' (3-4 loài), ''Osmundastrum'' (1 loài), ''Plenasium'' (3-4 loài). Tuy nhiên có nghi ngờ rằng ''Osmunda'' không phải là một chi [[đơn ngành]].<ref name=Metzgar2008 />
===Phân chi ''Osmunda'' ===
* ''[[Osmunda japonica]]''
* ''[[Osmunda lancea]]''
* ''[[Osmunda regalis]]''
* ''[[Osmunda spectabilis]]'' (có thể gộp trong ''O. regalis'').
* {{extinct}} ''[[Osmunda wehrii]]'' - Miller, 1982 (Trung Miocen, bang Washington)<ref name=Miller1982 />
* †''[[Osmunda shimokawaensis]]''<ref name=Matsumoto2003 />
===Phân chi ''Plenasium''===
* ''[[Osmunda angustifolia]]'' = ''[[Plenasium angustifolium]]'' ?
* ''[[Osmunda banksiifolia]]'' = ''[[Plenasium banksiifolium]]'' (= ''Plenasium banksiaefolium'')
* ''[[Osmunda javanica]]'' = ''[[Plenasium javanicum]]''
* ''[[Osmunda vachellii]]'' = ''[[Plenasium vachellii]]''
* ''[[Osmunda bromeliifolia]]'' = ''[[Plenasium bromeliifolium]]'' (= ''Plenasium bromeliaefolium''). Có thể là một thứ của ''O. banksiifolia''.
* †''[[Osmunda arnoldii]]''
* †''[[Osmunda dowkeri]]''
===Phân chi ''Claytosmunda''===
* ''[[Osmunda claytoniana]]'' = ''[[Claytosmunda claytoniana]]''
* †''[[Osmunda claytoniites]]'' (Phipps ''et al.'', 1998)<ref name=Phipps1998 /><ref name=Thomas2009 />
===Lai ghép===
* ''[[Osmunda × ruggii]]'': ''[[Osmunda claytoniana|O. claytoniana]]'' × ''[[Osmunda spectabilis|O. spectabilis]]''
* ''[[Osmunda × intermedia]]'': ''[[Osmunda lancea|O. lancea]]'' × ''[[Osmunda japonica|O. japonica]]''
* ''[[Osmunda mildei]]'': dường như là một loài, nhưng phát sinh từ ''[[Osmunda angustifolia|O. angustifolia]]'' × ''[[Osmunda japonica|O. japonica]]''.

==Phát sinh chủng loài==
Các nghiên cứu phát sinh chủng loài của Yatabe ''et al.'' (1999), Metzgar ''et al.'' (2008) cho họ Rau vi cho thấy ''Osmunda'' như định nghĩa khi đó là [[cận ngành]],<ref name=Metzgar2008 /><ref name=Yatabe1999/> và loài ''[[Osmunda cinnamomea]]'' mặc dù có sự tương tự về hình thái với ''[[Osmunda claytoniana]]'' nhưng lại là nhóm chị-em với phần còn lại của họ. Để đảm bảo tính đơn ngành cho chi ''Osmunda'', các tác giả đã phục hồi chi ''[[Osmundastrum]]'' bằng việc nâng cấp nó từ phân chi lên để chứa duy nhất 1 loài là ''[[Osmunda cinnamomea]]'' với danh pháp đổi thành ''[[Osmundastrum cinnamomeum]]''.<ref name=Smith2008/><ref name="Ranker&Haufler(2008)" /> ''Osmunda'' nghĩa hẹp này được phát hiện là chứa 3 nhánh tách biệt, tương ứng với các phân chi (nay là chi) ''Osmunda'', ''Plenasium'' và ''Claytosmunda'' được mô tả năm 2005<ref name=Metzgar2008 /><ref name=Yatabe2005 /> với chỉ 1 loài còn sinh tồn là ''[[Osmunda claytoniana]]''.

Phát sinh chủng loài của họ Osmundaceae theo Metzgar ''et al.'' (2008) được thể hiện trong cây dưới đây:<ref name=Metzgar2008 />
{{clade|style=font-size:90%;line-height:100%
|label1= '''[[Osmundaceae]]''' 
|1={{clade
|1=''[[Osmundastrum]]'' (= ''Osmunda cinnamomea''): 1 loài
|2={{clade
|1={{clade
|1=''[[Todea]]'': 2 loài
|2=''[[Leptopteris]]'': 6 loài}}
|label2= '''''Osmunda''''' 
|2={{clade
|1=phân chi ''Claytosmunda'' (= ''[[Osmunda claytoniana]]''): 1 loài
|label2=
|2={{clade
|1=phân chi ''Plenasium'': 4 loài
|2=phân chi ''Osmunda '': 4 loài}}
}}
}}
}}
}}

Sự phát hiện ra hóa thạch (của ''Osmunda pulchella'' = ''Osmundastrum pulchellum'') được bảo tồn rất tốt với niên đại đầu kỉ Jura ở Thụy Điển,<ref name=Bomfleur2014 /> trung gian giữa chi ''Osmunda'' (cây trên đây) và ''Osmundastrum'' đã dẫn tới phân tích lại dữ iệu của Metzgar ''et al.'', và các tác giả của phân tích này cho rằng gốc cả họ Osmundaceae sử dụng trên đây có thể là sai lầm<ref name=Bomfleur2015 /> và là giả tưởng do [[hấp dẫn nhánh dài]] (tất cả các họ dương xỉ khác về mặt di truyền là rất xa với Osmundaceae), và cây phát sinh chủng loài sau là có thể:
{{clade|style=font-size:90%;line-height:90%
|label1= '''[[Osmundaceae]]''' 
|1={{clade
|1={{clade
|1={{clade
|1=''[[Todea]]''
|2=''[[Leptopteris]]''}}
}}
|label2= '''''Osmunda''''' 
|2={{clade
|1=phân chi ''[[Osmundastrum]]''
|2={{clade
|1=phân chi ''Claytosmunda''
|label2=
|2={{clade
|1=phân chi ''Plenasium''
|2=phân chi ''Osmunda''}}
}}
}}
}}
}}
Nghiên cứu xác định niên đại phân tử sử dụng dữ liệu của Metzgar ''et al.'' và tập hợp bao hàm rộng các hóa thạch thân rễ và lá ước tính rằng sự phân hóa thành chi/phân chi trong phạm vi họ Osmundaceae bắt đầu từ [[kỷ Trias]] và kết thúc vào [[Phấn Trắng sớm|Tiền Creta]] (khoảng 110 Ma) với sự hình thành của ''[[Osmunda]]'' và ''[[Plenasium]]''.<ref name=Bomfleur2015 />

Năm 2016 phân loại phiên bản 1 của PPG (PPG I) đã phân chia chi ''Osmunda'' hơn nữa bằng việc nâng cấp các phân chi lên thành chi như: ''[[Claytosmunda]]'' và ''[[Plenasium]]'' và để lại chi ''Osmunda'' chỉ bao gồm 4 loài thuộc phân chi ''Osmunda'' ban đầu. Cây phát sinh chủng loài sau dựa theo khái niệm của PPG I cho các thành viên còn sinh tồn của họ Osmundaceae.<ref name=PPG2016 />
{{clade|style=font-size:90%;line-height:90%
|label1= '''[[Osmundaceae]]''' 
|1={{clade
|1=''[[Osmundastrum]]'' (Lựa chọn A: gốc suy ra từ ngoại nhóm trong các cây phát sinh từ phân tích nhiều gen)
|2={{clade
|1={{clade
|1=''[[Todea]]''
|2=''[[Leptopteris]]''}}
|2={{clade
|1=''[[Osmundastrum]]'' (Lựa chọn B:<ref name=Bomfleur2015 /><ref name=Grimm2015 />)
|2={{clade
|1=''Claytosmunda'' (= ''[[Osmunda claytoniana]]'')
|2={{clade
|1=''Plenasium'': 4 loài
|2=''Osmunda'': 4 loài}}
}}
}}
}}
}}
}}
Trong biểu đồ phát sinh chủng loài nội bộ chi ''Osmunda'' vẽ dưới đây thì ''[[Osmunda angustifolia]]'', ''[[Osmunda bromeliifolia]]'' (thuộc phân chi/chi ''Plenasium''), ''Osmundastrum'' và tất cả các loài tuyệt chủng đều bị bỏ qua.<ref name=Metzgar2008 />
{{clade|style=font-size:90%;line-height:90%
|label1= '''''Osmunda''''' 
|1={{clade
|label1=phân chi ''Claytosmunda''
|1=''[[Osmunda claytoniana]]''
|2={{Clade
|label1=phân chi ''Plenasium''
|1={{clade
|1=''[[Osmunda javanica]]''
|2={{clade
|1=''[[Osmunda banksiifolia]]''
|2=''[[Osmunda vachellii]]''
}}
}}
|label2=phân chi ''Osmunda''
|2={{clade
|1=''[[Osmunda regalis]]''
|2={{clade
|1=''[[Osmunda spectabilis]]''
|2={{clade
|1=''[[Osmunda japonica]]''
|2=''[[Osmunda lancea]]''
}}
}}
}}
}}
}}
}}

==Tiến hóa==
Chi này được biết đến trong mẫu hóa thạch lá cây (từ kỷ Trias) của ''[[Osmunda claytoniites]]'' thu thập trong hệ tầng Lashly (235,0-221,5 Ma) tại Allan Hills, miền nam [[Đất Victoria]], [[châu Nam Cực]] gần giống với ''Osmunda claytoniana''.<ref name=Phipps1998 /> Bằng chứng cổ sinh vật học cho thấy ''Osmunda claytoniana'' là "hóa thạch sống" đã thể hiện tình trạng ngưng trệ tiến hóa trong ít nhất là 180 triệu năm.<ref name=Bomfleur2014 />

==Hình ảnh==
<gallery>
Tập tin:紫萁 20190526173645.jpg|''Osmunda japonica''.
</gallery>

==Chú thích==
{{tham khảo|2|refs=
<ref name=AZPLA>{{chú thích sách | last=Coombes | first=Allen J. | title=The A to Z of plant names | url=https://archive.org/details/isbn_9781604691962 | year=2012 | publisher=Timber Press | location=USA | isbn=9781604691962|page=[https://archive.org/details/isbn_9781604691962/page/312 312]}}</ref>

<ref name=Smith2006>{{chú thích tạp chí | last=Smith | first=Alan R. | author2=Kathleen M. Pryer | author3=Eric Schuettpelz | author4=Petra Korall | author5=Harald Schneider | author6=Paul G. Wolf | year=2006 | title=A classification for extant ferns | url=https://www.idigbio.org/wiki/images/9/95/Smith_et_al_2006.pdf | journal=Taxon | volume=55 | issue=3 | pages=705–731 | doi=10.2307/25065646 | jstor=25065646 | ref=Smith ''et al.'' (2006) | access-date=2019-05-28 | archive-date=2015-10-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151004022032/https://www.idigbio.org/wiki/images/9/95/Smith_et_al_2006.pdf | url-status=dead }}</ref>

<ref name=Metzgar2008>{{chú thích tạp chí | last1=Metzgar | first1=Jordan S. | last2=Skog | first2=Judith E. | last3=Zimmer | first3=Elizabeth A. | last4=Pryer | first4=Kathleen M. | title=The Paraphyly of ''Osmunda'' is confirmed by phylogenetic analyses of seven plastid loci | url=https://www.researchgate.net/publication/228711234 | journal=Systematic Botany | date=ngày 1 tháng 3 năm 2008 | volume=33 | issue=1 | pages=31–36 | doi=10.1600/036364408783887528 | ref=Metzgar ''et al.'' (2008)}}</ref>

<ref name=Miller1982>{{chú thích tạp chí | last1=Miller | first1=C.N. jr. | year=1982 | title=''Osmunda wehrii'', a New Species Based on Petrified Rhizomes from the Miocene of Washington | journal=American Journal of Botany | volume=69 | issue=1 | pages=116–121 | url= http://www.jstor.org/pss/2442836 | doi=10.2307/2442836}}</ref>

<ref name=Matsumoto2003>{{chú thích tạp chí | author=Midori Matsumoto, Harufumi Nishida | year= 2003 | title=''Osmunda shimokawaensis'' sp. nov. and ''Osmunda cinnamomea'' L. based on permineralized rhizomes from the Middle Miocene of Shimokawa, Hokkaido, Japan. | url=https://bioone.org/journals/Paleontological-Research/volume-7/issue-2/prpsj.7.153/span-classgenus-speciesOsmunda-shimokawaensis-span-sp-nov-and-span-classgenus/10.2517/prpsj.7.153.full | journal=Paleontological Research | volume=7 | issue=2 | pages=153-165 | doi=10.2517/prpsj.7.153}}</ref>

<ref name=Phipps1998>Phipps C. J., Taylor T. N., Taylor E. L., Cúneo N. R., Boucher L. D., Yao X. L., 1998. [https://www.academia.edu/5118905/Osmunda_Osmundaceae_from_the_Triassic_of_Antarctica_An_Example_of_Evolutionary_Stasis?auto=download ''Osmunda'' (Osmundaceae) from the Triassic of Antarctica: An example of evolutionary stasis]{{Liên kết hỏng|date=2023-07-20 |bot=InternetArchiveBot }}. ''Am. J. Bot.'' 85(6): 888-895.</ref>

<ref name=Thomas2009>Thomas N. Taylor, Edith L. Taylor, Michael Krings: Paleobotany. The Biology and Evolution of Fossil Plants. Second Edition, Academic Press 2009, {{ISBN|978-0-12-373972-8}}, p. 437-443</ref>

<ref name=Yatabe1999>{{chú thích tạp chí | last1=Yatabe | first1=Y. | last2=Nishida | first2=H. | last3=Murakami | first3=N. | year=1999 | title=Phylogeny of Osmundaceae inferred from rbcL nucleotide sequences and comparison to the fossil evidences | journal=Journal of Plant Research | volume=112 | issue=4 | pages=397–404 | doi=10.1007/pl00013894 | ref=Yatabe ''et al.'' (1999)}}</ref>

<ref name=Smith2008>{{chú thích sách | last1=Smith | first1=Alan R. | last2=Pryer | first2=Kathleen M. | last3=Schuettpelz | first3=Eric | last4=Korall | first4=Petra | last5=Schneider | first5=Harald | last6=Wolf | first6=Paul G. | title= Fern classification | url=http://pryerlab.biology.duke.edu/uploads/media_items/smith-et-al-2008.original.pdf | pages=417–467 | ref=Smith ''et al.'' (20080}}, trong {{harvtxt|Ranker|Haufler|2008}}</ref>

<ref name="Ranker&Haufler(2008)">{{chú thích sách | editor1-last=Ranker | editor1-first=Tom A. | editor2-last=Haufler | editor2-first=Christopher H. | title=Biology and Evolution of Ferns and Lycophytes | url=https://books.google.com/books?id=js9JnwEACAAJ|date= 2008 | publisher=Cambridge University Press| isbn=978-0-521-87411-3 }}</ref>

<ref name=Yatabe2005>{{chú thích tạp chí | last1=Yatabe | first1=Y. | display-authors=etal | title=''Claytosmunda''; a new subgenus of ''Osmunda'' (Osmundaceae) | journal=Acta Phytotaxon. Geobot. | date=2005 | volume=56 | pages=127–128}}</ref>

<ref name=Bomfleur2014>{{chú thích tạp chí | authors=Bomfleur B., McLoughlin S., Vajda V. | title=Fossilized nuclei and chromosomes reveal 180 million years of genomic stasis in royal ferns | journal=Science | volume=343 | issue=6177 | pages=1376–7 | date=March 2014 | pmid=24653037 | doi=10.1126/science.1249884 | url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:nrm:diva-315}}</ref>

<ref name=Bomfleur2015>{{chú thích tạp chí | last1=Bomfleur | first1=Benjamin | last2=Grimm | first2=Guido W. | last3=McLoughlin | first3=Steve | title=''Osmunda pulchella [now: Osmundastrum pulchellum]'' sp. nov. from the Jurassic of Sweden—reconciling molecular and fossil evidence in the phylogeny of modern royal ferns (Osmundaceae) | journal=BMC Evolutionary Biology | date=2015 | volume=15 | page=126 | doi=10.1186/s12862-015-0400-7 |ref=Bomfleur ''et al.'' (2015) | pmc=4487210}}</ref>

<ref name=PPG2016>{{chú thích tạp chí | author=Pteridophyte Phylogeny Group | title=A community-derived classification for extant lycophytes and ferns | journal=Journal of Systematics and Evolution | date=November 2016 | volume=54 | issue=6 | pages=563–603 | doi=10.1111/jse.12229| ref=}}</ref>

<ref name=Grimm2015>{{chú thích tạp chí | last1=Grimm | first1=Guido W.| last2=Kapli | first2=Pashalia | last3=Bomfleur | first3=Benjamin | last4=McLoughlin | first4=Steve | last5=Renner | first5=Susanne S. | title=Using more than the oldest fossils: Dating Osmundaceae with the fossilized birth-death process| journal=Systematic Biology | date=2015 | volume=64 | issue=3 | pages=396–405 | doi=10.1093/sysbio/syu108 | ref=Grimm ''et al.'' (2015)}}</ref>
}}

==Liên kết ngoài==
* {{wikispecies-inline|Osmunda}}
* {{commonscat-inline|Osmunda}}
{{Taxonbar|from=Q1427328}}
{{sơ khai dương xỉ}}

[[Thể loại:Osmundaceae|O]]
[[Thể loại:Chi thực vật]]

Chi Rau vi - Lịch sử thay đổi

imported>InternetArchiveBot: Đã cứu 1 nguồn và đánh dấu 0 nguồn là hỏng.) #IABot (v2.0.9.5