imported>InternetArchiveBot: Add 1 book for Wikipedia:Thông tin kiểm chứng được (20260723sim)) #IABot (v2.0.9.5) (GreenC bot

2026-07-24T11:59:04Z

Add 1 book for Wikipedia:Thông tin kiểm chứng được (20260723sim)) #IABot (v2.0.9.5) (GreenC bot

Trang mới

{{Đối với|giống dưa khác cũng gọi là dưa gang|Dưa gang}}
{{Speciesbox
| name = ''Cucumis melo''
| image = muskmelon.jpg
| image2 =
| status =
| status_system =
| genus = Cucumis
| species = melo
| authority = [[Carl Linnaeus|L.]]
| synonyms = {{Collapsible list |
{{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; |
*''Cucumis acidus'' Jacq.
*''Cucumis agrestis'' (Naudin) Greb. [[Validly published name|nom. inval.]]
*''Cucumis alba'' Nakai
*''Cucumis ambiguus'' Fenzl ex Hook.f. nom. inval.
*''Cucumis arenarius'' Schumach. & Thonn.
*''Cucumis aromaticus'' Royle
*''Cucumis bardanus'' Fenzl ex Naudin nom. inval.
*''Cucumis bisexualis'' A.M.Lu & G.C.Wang
*''Cucumis callosus'' (Rottler) Cogn.
*''Cucumis campechianus'' Kunth
*''Cucumis cantalupensis'' Haberle ex M.Roem. nom. illeg.
*''Cucumis cantalupo'' Rchb.
*''Cucumis chate'' Hasselq.
*''Cucumis chate'' L.
*''Cucumis chinensis'' (Pangalo) Pangalo
*''Cucumis chito'' C.Morren
*''Cucumis cicatrisatus'' Stocks
*''Cucumis cognata'' Fenzl ex Hook.f. nom. inval.
*''Cucumis conomon'' Thunb.
*''Cucumis cubensis'' Schrad.
*''Cucumis deliciosus'' Salisb. nom. illeg.
*''Cucumis dudaim'' L.
*''Cucumis eriocarpus'' Boiss. & Noë
*''Cucumis erivanicus'' Steud. nom. inval.
*''Cucumis flexuosus'' L.
*''Cucumis jamaicensis'' Bertero ex Spreng.
*''Cucumis jucunda'' F.Muell.
*''Cucumis laevigatus'' Chiov.
*''Cucumis maculatus'' Willd.
*''Cucumis microcarpus'' (Alef.) Pangalo
*''Cucumis microsperma'' Nakai
*''Cucumis microspermus'' Nakai
*''Cucumis momordica'' Roxb.
*''Cucumis moschatus'' Gray nom. illeg.
*''Cucumis odoratissimus'' Moench nom. illeg.
*''Cucumis odoratissimus'' W.M.Carp. & Riddell nom. illeg.
*''Cucumis officinarum-melo'' Crantz
*''Cucumis orientalis'' Kudr.
*''Cucumis pancherianus'' Naudin
*''Cucumis pedatifidus'' Schrad.
*''Cucumis persicodorus'' Seitz
*''Cucumis persicus'' (Sarg.) M.Roem.
*''Cucumis pictus'' Jacq.
*''Cucumis princeps'' Wender.
*''Cucumis pseudocolocynthis'' Royle
*''Cucumis pseudocolocynthis'' Wender.
*''Cucumis pubescens'' Willd.
*''Cucumis pyriformis'' Roxb. ex Wight & Arn. nom. inval.
*''Cucumis reflexus'' Zeyh. ex Ser. nom. inval.
*''Cucumis reginae'' Schrad.
*''Cucumis schraderianus'' M.Roem.
*''Cucumis serotinus'' Haberle ex Seitz
*''Cucumis trigonus'' Roxb.
*''Cucumis turbinatus'' Roxb.
*''Cucumis umbilicatus'' Salisb. nom. illeg.
*''Cucumis utilissimus'' Roxb.
*''Cucumis villosus'' Boiss. & Noë nom. inval.
*''Cucurbita aspera'' Sol. ex G.Forst. nom. inval.
*''Ecballium lambertianum'' M.Roem.
*''Melo adana'' (Pangalo) Pangalo
*''Melo adzhur'' Pangalo
*''Melo agrestis'' (Naudin) Pangalo
*''Melo ameri'' Pangalo
*''Melo cantalupensis'' (Naudin) Pangalo
*''Melo cassaba'' Pangalo
*''Melo chandalak'' Pangalo
*''Melo chinensis'' Pangalo
*''Melo conomon'' Pangalo
*''Melo dudaim'' (L.) Sageret
*''Melo figari'' Pangalo
*''Melo flexuosus'' (L.) Pangalo
*''Melo microcarpus'' (Alef.) Pangalo
*''Melo monoclinus'' Pangalo
*''Melo orientalis'' (Kudr.) Nabiev
*''Melo persicus'' Sageret
*''Melo sativus'' Sageret
*''Melo vulgaris'' Moench ex Cogn.
*''Melo zard'' Pangalo
*''Melo ''× ''ambiguua'' Pangalo
}}
}}
| synonyms_ref = <ref>{{citation
|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2746992
|title=The Plant List: A Working List of All Plant Species
|access-date=23 January 2016}}</ref>
}}
'''''Cucumis melo''''',<ref>{{GRIN}}</ref><ref>{{chú thích web|title=Definition of Melon by Oxford Dictionary|url=https://www.lexico.com/definition/melon|archive-url=https://web.archive.org/web/20210628235338/https://www.lexico.com/definition/melon|url-status=dead|archive-date=June 28, 2021|access-date=2021-02-13|website=Lexico Dictionaries {{!}} English}}</ref> còn gọi là '''dưa gang''', là một loài của họ ''[[Cucumis]]'' đã được phát triển thành nhiều loại cây trồng. Quả của nó thuộc loại [[Quả mọng|pepo]]. Thịt quả có thể ngọt hoặc nhạt, có hoặc không có hương thơm hạt lạc, và vỏ quả có thể mịn (như dưa hấu), gân (như dưa lưới [[châu Âu]]), nhăn nhúm (như dưa vàng casaba), hoặc có mạng (như dưa trái xoan). Ở [[Bắc Mỹ]], các loại hạt lạc thường được gọi chung là '''dưa lưới''', bao gồm các loại vỏ mạng hạt lạc và các loại vỏ mịn không hương thơm,<ref>{{chú thích web|title=Definition of muskmelon|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/muskmelon|access-date=2021-02-13|website=Dictionary by Merriam-Webster}}</ref> và ''cantaloupe'' thường chỉ đến loại hạt lạc đầu tiên.<ref>{{chú thích web|title=Definition of cantaloupe|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/cantaloupe|access-date=2021-02-13|website=Dictionary by Merriam-Webster}}</ref> Tuy nhiên, trong nghĩa hẹp, ''dưa lưới'' chỉ ám chỉ loại vỏ mạng hạt lạc, trong khi ''cantaloupe'' thực sự là loại hạt lạc [[châu Âu]] với vỏ gân và thường có nhiều nốt đồi ít mọc ở Bắc Mỹ.<ref>{{chú thích web|title=Melon|url=https://www.britannica.com/plant/melon|access-date=2021-02-13|website=Encyclopedia Britannica}}</ref>

Người ta không biết nguồn gốc của loại dưa này. Nghiên cứu đã cho thấy rằng hạt lẫn gốc cây được giao dịch trên các tuyến đường lữ hành của thế giới cổ đại. Một số nhà thực vật học cho rằng dưa lưới là loại bản địa của vùng Levant và [[Ai Cập]], trong khi người khác đặt nguồn gốc của chúng ở [[Iran]],<ref>{{chú thích tạp chí|last1=Raghami|first1=Mahmoud|last2=López-Sesé|first2=Ana Isabel|last3=Hasandokht|first3=Mohamad Reza|last4=Zamani|first4=Zabihollah|last5=Moghadam|first5=Mahmoud Reza Fattahi|last6=Kashi|first6=Abdolkarim|date=2014-01-01|title=Genetic diversity among melon accessions from Iran and their relationships with melon germplasm of diverse origins using microsatellite markers|journal=Plant Systematics and Evolution|language=en|volume=300|issue=1|pages=139–151|doi=10.1007/s00606-013-0866-y|issn=1615-6110|quote=Melons or muskmelon are native to Iran and adjacent countries toward the west and east. In fact, 'Musk' is a Persian word for a kind of perfume and 'melon' is derived from Greek words (Robinson and Decker-Walters 1997). The origin of diversity for melon was traditionally believed to be in Africa (Robinson and Decker-Walters 1997), although recent molecular systematic studies, suggested that it may be originated from Asia and then reached to Africa (Renner et al. 2007). Central Asia, Iran, Afghanistan, India, Transcaucasia, Turkmenistan, Tajikistan, and Uzbekistan, as well as Afghanistan and China (Robinson and Decker-Walters 1997) are considered primary diversity centre for melon (Tzitzikas et al. 2009).|doi-access=free}}</ref> [[Ấn Độ]] hoặc [[Trung Á]].<ref name="swenson">{{chú thích sách |last1=Swenson |first1=Allan A. |title=Plants of the Bible: And How to Grow Them |date=1995 |publisher=Citadel Press |page=77 |url=https://books.google.com/books?id=EEt3GA6CxNwC&pg=PA77 |access-date=26 August 2019|isbn=9780806516158 }}</ref> Vẫn còn những ý kiến ủng hộ nguồn gốc từ [[châu Phi]], và ở thời đại hiện đại, vẫn còn dưa hấu hoang dã ở một số quốc gia [[châu Phi]].<ref name=grubben />

==Tổng quan==
Dưa gang là một loại dây leo [[Thực vật hàng năm|hàng năm]], phát triển tốt trong khí hậu cận nhiệt đới hoặc ấm áp, ôn hòa.<ref name="swenson" /> Dưa gang thích đất ấm, giàu dinh dưỡng, thoát nước tốt,<ref name="swenson" /> nhưng dễ bị mắc bệnh nấm mốc xám và bệnh đốm đen. Nguy cơ mắc bệnh có thể giảm bằng cách [[luân phiên canh tác]] với cây trồng không thuộc [[họ Bầu bí]], tránh trồng cây dễ bị nhiễm bệnh giống như dưa gang. [[Thụ phấn chéo]] đã dẫn đến một số biến thể phát triển kháng bệnh nấm mốc trắng.<ref name="beattie">{{chú thích sách |last1=Beattie |first1=James Herbert |title=Muskmelons |publisher=[[Agricultural Research Service]] |url=https://books.google.com/books?id=Kd8p-YdI53cC&pg=PA2 |date=1951 |access-date=26 August 2019}}</ref> Dưa gang thu hút các loài côn trùng như bọ dưa gang, rận dưa gang, sâu cuốn cánh dưa gang và sâu bướm dưa.<ref name=beattie />

==Di truyền học==
{{Infobox genome
| image = 
| caption =
| taxId = 10697
| ploidy = diploid
| chromosomes = 12
| size = 374.77 Mb
| year = 2012
}}
Dưa gang là cây [[đơn tính]]. Chúng không lai giống với dưa hấu, dưa leo, bí ngô hoặc bí đỏ, nhưng các biến thể trong cùng loài thường lai giống với nhau.<ref>{{chú thích web|url=http://aggie-horticulture.tamu.edu/archives/parsons/publications/vegetabletravelers/muskmelon.html|title=Muskmelons Originated in Persia - Archives - Aggie Horticulture|author=Martin Anderson, Texas AgriLife Extension Service|work=tamu.edu}}</ref>
Genom của ''Cucumis melo'' đã được giải mã lần đầu vào năm 2012.<ref>{{chú thích tạp chí|title=The genome of melon (Cucumis melo L.)|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2012-07-17_109_29/page/11872|author=Jordi Garcia-Mas | doi=10.1073/pnas.1205415109|pmid=22753475|volume=109|issue=29|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|pages=11872–11877|year=2012|pmc=3406823|bibcode=2012PNAS..10911872G|doi-access=free }}</ref> Một số tác giả xem ''C. melo'' có hai phân loại cụ thể, ''C. melo agrestis'' và ''C. melo melo''. Các biến thể trong các phân loại này thuộc vào các nhóm có di truyền phù hợp với các đặc điểm hiện trạng của chúng, chẳng hạn như khả năng kháng bệnh, cấu trúc vỏ, màu thịt và hình dạng trái cây. Các biến thể hoặc giống địa phương (một số trong số này ban đầu được phân loại là loài; xem danh sách đồng nghĩa bên phải) bao gồm ''C. melo'' var. ''acidulus'', ''adana'', ''agrestis'', ''ameri'', ''cantalupensis'', ''chandalak'', ''chate'', ''chinensis'', ''chito'', ''conomon'', ''dudaim'', ''flexuosus'', ''inodorus'', ''makuwa'', ''momordica'', ''reticulatus'' và ''tibish''.

Không phải tất cả các giống dưa gang đều có vị ngọt. Dưa lưới, còn được gọi là dưa chuột Armenia và dưa chuột rắn, là một loại dưa gang không ngọt được tìm thấy khắp châu Á từ Thổ Nhĩ Kỳ đến Nhật Bản.<ref name=grubben /><ref>{{chú thích sách |last1=Ashworth |first1=Suzanne |title=Seed to Seed: Seed Saving and Growing Techniques for the Vegetable Gardener |publisher=Chelsea Green Publishing |page=97 |url=https://books.google.com/books?id=N08guuBXT5gC&pg=PA97 |access-date=26 August 2019|isbn=9780988474901 |date=2012-10-31 }}</ref><ref name=":09">{{chú thích web|last1=Ensminger, Marion Eugene (1993-11-09)|title=Dưa lưới Huỳnh Long|url=https://vuadualuoi.net/dua-luoi-huynh-long/|access-date=2023-08-03}}</ref> Nó có hương vị và diện mạo tương tự như dưa chuột.<ref name=goldman>{{chú thích sách |last1=Goldman |first1=Amy |title=Melons: For the Passionate Grower |publisher=Artisan Books |page=112 |url=https://books.google.com/books?id=xqG22Ah3Hx4C&pg=PA112 |access-date=26 August 2019|isbn=9781579652135 |date=January 2002 }}</ref> Bên ngoài châu Á, dưa lưới được trồng ở Hoa Kỳ, Ý, Sudan và một số khu vực ở Bắc Phi, bao gồm cả Ai Cập.<ref name=grubben /> Dưa lưới phổ biến hơn ở các nước Ả Rập.<ref name=goldman />

Các giống dưa gang khác trồng ở châu Phi có vị đắng, được trồng vì hạt ăn được.<ref name=grubben />

Đối với các giống trồng thương mại, những đặc điểm như lớp vỏ cứng bảo vệ và thịt đặc được ưa chuộng để đáp ứng các yêu cầu của thị trường thương mại khác nhau.<ref name=beattie />

==Dinh dưỡng==
Mỗi lượng 100 gram dưa gang cantaloupe cung cấp 34 [[calo]] và là nguồn giàu (định nghĩa là ít nhất 20% giá trị hàng ngày, hoặc DV) vitamin A (68% DV) và vitamin C (61% DV). Các chất dinh dưỡng khác ở mức không đáng kể.<ref name="cantaloupeND">{{chú thích web|url=http://nutritiondata.self.com/facts/fruits-and-fruit-juices/1954/2|title=Nutrition Facts for 100 g of melons, cantaloupe, raw [includes USDA commodity food A415]|publisher=Conde Nast for the USDA National Nutrient Database, version SR-21|date=2014}}</ref> Dưa gang chứa 90% nước và 9% [[carbohydrate]], với dưới 1% mỗi loại [[protein]] và [[fat]].<ref name=cantaloupeND/>

==Công dụng==
Ngoài việc được tiêu thụ tươi, dưa gang đôi khi còn được [[quả khô|khô]]. Một số giống khác được nấu chín hoặc trồng vì hạt của chúng, sau đó được chế biến thành dầu dưa gang. Có một số giống dưa gang chỉ được trồng vì mùi thơm dễ chịu của chúng.<ref>{{chú thích sách |author=National Research Council |title=Lost Crops of Africa: Volume III: Fruits |url=http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11879 |access-date=2008-07-17 |series=Lost Crops of Africa |volume=3 |date=2008-01-25 |publisher=National Academies Press |isbn=978-0-309-10596-5 |doi= 10.17226/11879|chapter=Melon |chapter-url=http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11879&page=135 }}</ref> Rượu [[Nhật Bản]] [[Midori liqueur|Midori]] có hương vị dưa gang.

==Lịch sử==
Có sự tranh luận giữa các học giả về việc ''abattiach'' trong [[s:en:Bible (Mechon Mamre)/Torah/Bemidbar#Bemidbar 11|The Book of Numbers 11:5]] là dưa gang hay dưa hấu.<ref>"Chúng nhớ cá chúng đã ăn tự do ở Ai Cập; dưa chuột, dưa gang, tỏi và hành." {{Bibleverse|Numbers|11:5|KJV}}</ref> Cả hai loại dưa này đã được biết đến ở [[Ai Cập cổ đại]] và các khu vực định cư khác. Một số nhà thực vật học xem dưa gang là loại cây bản địa của [[Levant]] và Ai Cập, trong khi những người khác đặt nguồn gốc ở [[Ba Tư]], Ấn Độ hoặc Trung Á, do đó nguồn gốc là không chắc chắn. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng hạt giống và củ gốc là một trong những hàng hóa được trao đổi theo các tuyến đường lữ hành của Thế giới Cổ đại.<ref name="swenson" /> Một số nhà khoa học ủng hộ nguồn gốc châu Phi, và trong thời hiện đại, dưa gang hoang dã vẫn còn được tìm thấy ở một số quốc gia châu Phi như Ethiopia, Somalia và Tanzania.<ref name=grubben>{{chú thích sách |last1=Grubben |first1=G. J. H. |title=Vegetables |publisher=[[Plant Resources of Tropical Africa|PROTA Foundation]] |page=[https://archive.org/details/bub_gb_6jrlyOPfr24C/page/n243 243] |url=https://archive.org/details/bub_gb_6jrlyOPfr24C |access-date=26 August 2019 |ref=grubben243|isbn=9789057821479 |year=2004 }}</ref>

Dưa gang được thuần hóa ở Tây Á và với thời gian, nhiều giống cây con phát triển với đa dạng hình dạng và độ ngọt. Iran, Ấn Độ, Uzbekistan, Afghanistan và Trung Quốc trở thành trung tâm sản xuất dưa gang.<ref name=grubben /> Dưa gang đã được tiêu thụ ở Hy Lạp cổ đại và La Mã cổ đại.<ref>{{chú thích sách |last1=Ensminger |first1=Marion Eugene |title=Foods & Nutrition Encyclopedia, Two Volume Set |publisher=CRC Publisher |url=https://books.google.com/books?id=XMA9gYIj-C4C&pg=PA330 |access-date=26 August 2019|isbn=9780849389801 |date=1993-11-09 }}</ref>

==Bộ sưu tập hình ảnh==
<gallery mode="packed">

File:Cucumis melo 1 (Piotr Kuczynski).jpg|[[Dưa gang Galia]]
File:03-05-JPN202.jpg|Dưa gang "crown Nhật Bản" được dùng làm quà đắt tiền: Dưa gang crown trên hình có giá 6300 yên Nhật, tương đương khoảng 59 đô la Mỹ
File:Squeredmelon inside001.jpg|'Dưa gang vuông' được trồng tại [[:en:Atsumi District, Aichi|khu Atsumi, tỉnh Aichi, Nhật Bản]], được biết đến dưới tên gọi ''kakumero''
File:Armenian cucumbers.jpeg|Dưa chuột Armenia, mặc dù tên gọi như vậy, thực chất là một loại dưa gang.
File:Prokudin-Gorskii-15.jpg|Người bán dưa gang ở [[Samarkand]] (giữa năm 1905 và 1915)
File:Shirouri.JPG|[[Dưa gang ngâm]] Đông Á
File:Muskmelon Seeds.jpg|Hạt dưa gang
</gallery>

==Chú thích==
{{tham khảo}}

==Liên kết ngoài==
{{wikispecies|Cucumis melo}}
{{commonscat|Cucumis melo}}
*{{IPNI2|Cucumis melo|292238-1|access-date = ngày 13 tháng 9 năm 2013}}
* [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/nexus/Cucumis_melo_nex.html Cucumis melo L.] – Purdue University, Center for New Crops & Plant Products.
* [http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Cucumis.html Sorting Cucumis names] – Multilingual multiscript plant name database
* [http://www.foodsubs.com/Fruitmel.html Cook's Thesaurus: Melons] – Varietal names and pictures
* {{PFAF|Cucumis melo}}

{{Taxonbar|from=Q81602}}
{{Kiểm soát tính nhất quán}}
{{Cucurbitaceae-stub}}

[[Thể loại:Cucumis|M]]
[[Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1753]]
[[Thể loại:Trái cây có nguồn gốc Châu Á]]
[[Thể loại:Dưa]]
[[Thể loại:Nhóm loài do Carl Linnaeus đặt tên]]

Cucumis melo - Lịch sử thay đổi

imported>InternetArchiveBot: Add 1 book for Wikipedia:Thông tin kiểm chứng được (20260723sim)) #IABot (v2.0.9.5) (GreenC bot