imported>AnsterBot: (Bot) AlphamaEditor, Executed time: 00:00:01.4277756, replaced: ’ → '

2026-04-24T13:52:39Z

(Bot) AlphamaEditor, Executed time: 00:00:01.4277756, replaced: ’ → '

Trang mới

{{Infobox galaxy
| name = GN-z11
| image = Distant galaxy GN-z11 in GOODS-N image by HST.jpg
| caption = GN-z11 được phóng to trong ảnh
| pronounce =
| constellation name = [[Đại Hùng]]<ref name=STScI-2016-07-FastFacts>{{chú thích web |url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2016/07/fastfacts/ |title=Hubble Team Breaks Cosmic Distance Record - Fast Facts |id= STScI-2016-07 |work=HubbleSite |date=ngày 3 tháng 3 năm 2016|access-date =ngày 4 tháng 3 năm 2016 }}</ref>
| epoch = [[Epoch (astronomy)#Julian years and J2000|J2000]]<ref name=STScI-2016-07-FastFacts />
| ra = {{RA|12|36|25.46}}<ref name=STScI-2016-07-FastFacts />
| dec = {{DEC|+62|14|31.4}}<ref name=STScI-2016-07-FastFacts />
| z = {{val|10,6034|0,0013}}<ref name=bunker>{{Chú thích tạp chí|last=Bunker|first=Andrew J.|last2=Saxena|first2=Aayush|last3=Cameron|first3=Alex J.|last4=Willott|first4=Chris J.|last5=Curtis-Lake|first5=Emma|last6=Jakobsen|first6=Peter|last7=Carniani|first7=Stefano|last8=Smit|first8=Renske|last9=Maiolino|first9=Roberto|date=2023-09-01|title=JADES NIRSpec Spectroscopy of GN-z11: Lyman-α emission and possible enhanced nitrogen abundance in a z = 10.60 luminous galaxy|url=https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2023/09/aa46159-23/aa46159-23.html|journal=Astronomy & Astrophysics|volume=677|pages=A88|doi=10.1051/0004-6361/202346159|issn=0004-6361}}</ref>
| h_radial_v =
| gal_v =
| dist_ly = ~3.2{{e|10}} [[năm ánh sáng]]
| group_cluster =
| type =
| mass = ~1{{e|9}}
| mass_light_ratio = 
| size =
| stars =
| appmag_v =
| appmag_b =
| absmag_v =
| size_v =
| notes =
| names =
| references =
}}
'''GN-z11''' là một [[thiên hà]] có [[vị trí biểu kiến]] thuộc chòm sao [[Đại Hùng]] với độ [[dịch chuyển đỏ]] cao.<ref>{{Chú thích tạp chí|last=Oesch|first=P. A.|last2=Brammer|first2=G.|last3=Dokkum|first3=P. G. van|last4=Illingworth|first4=G. D.|last5=Bouwens|first5=R. J.|last6=Labbé|first6=I.|last7=Franx|first7=M.|last8=Momcheva|first8=I.|last9=Ashby|first9=M. L. N.|year=2016|title=A Remarkably Luminous Galaxy at z=11.1 Measured with Hubble Space Telescope Grism Spectroscopy|url=https://iopscience.iop.org/article/10.3847/0004-637X/819/2/129|journal=The Astrophysical Journal|volume=819|issue=2|pages=129|doi=10.3847/0004-637x/819/2/129|issn=0004-637X}}</ref> Đây là một trong những [[thiên hà]] cổ xưa nhất và [[Danh sách những thiên thể xa nhất|xa nhất]] trong [[vũ trụ quan sát được]].<ref>{{chú thích báo|last=Gohd|first=Chelsea|date=21 December 2020|title=Scientists think they've spotted the farthest galaxy in the universe|work=Space.com|url=https://www.space.com/oldest-most-distant-galaxy-discovery|access-date=10 November 2022}}</ref> GN-z11 từng giữ kỷ lục là thiên hà xa nhất vào năm 2015 cho đến khi [[Kính thiên văn Không gian James Webb]] phát hiện ra nhiều thiên hà có độ dịch chuyển lớn hơn 11. Tính đến năm 2024, thiên hà xa nhất, do đó cũng cổ xưa nhất, là [[JADES-GS-z14-0]], xuất hiện chỉ cách thời điểm [[Vụ Nổ Lớn]] khoảng 290–300 triệu năm.<ref name="lea">{{Chú thích web|url=https://www.space.com/james-webb-space-telescope-two-oldest-most-distant-galaxies|tiêu đề=James Webb Space Telescope spots the most distant galaxy ever seen|họ=Lea|tên=Robert|ngày=2024-05-30|website=Space.com|ngày truy cập=2025-04-19}}</ref>

== Khám phá ==
GN-z11 được quan sát bằng [[Kính viễn vọng không gian Hubble]], với độ [[dịch chuyển đỏ]] là ''z'' = 10,957, tương ứng với thời điểm khoảng 420 triệu năm sau [[Vụ Nổ Lớn]],<ref>{{Chú thích tạp chí|last=Jiang|first=Linhua|last2=Kashikawa|first2=Nobunari|last3=Wang|first3=Shu|last4=Walth|first4=Gregory|last5=Ho|first5=Luis C.|last6=Cai|first6=Zheng|last7=Egami|first7=Eiichi|last8=Fan|first8=Xiaohui|last9=Ito|first9=Kei|year=2021|title=Evidence for GN-z11 as a luminous galaxy at redshift 10.957|url=|journal=Nature Astronomy|volume=5|issue=3|pages=256–261|doi=10.1038/s41550-020-01275-y|issn=2397-3366}}</ref> và với một [[khoảng cách đồng chuyển động]] khoảng {{convert|32|e9ly|e9pc|lk=on|abbr=off}} từ [[Trái Đất]]. Vào năm 2023, kính James Webb đã báo cáo độ dịch chuyển đỏ chính xác của GN-z11 là ''z'' = 10,6034 ± 0,0013.<ref name=bunker />

So với [[Ngân Hà]], GN-z11 có kích thước nhỏ hơn 25 lần và chỉ bằng 1% về khối lượng. Tuy nhiên, GN-z11 lại hình thành các [[ngôi sao]] với tốc độ nhanh hơn khoảng 20 lần so với Ngân Hà hiện nay. Điều này đặt ra thách thức về mô hình vũ trụ hiện tại, khi một thiên hà khổng lồ như vậy tồn tại chỉ 200–300 triệu năm sau khi những ngôi sao đầu tiên bắt đầu hình thành.<ref>{{Chú thích web|url=https://news.yale.edu/2016/03/03/shattering-cosmic-distance-record-once-again|tiêu đề=Shattering the cosmic distance record, once again|họ=Shelton|tên=Jim|năm=2016|website=YaleNews|nhà xuất bản=[[Đại học Yale]]|ngày truy cập=2025-05-01}}</ref><ref>{{Chú thích web|url=https://science.nasa.gov/missions/hubble/hubble-team-breaks-cosmic-distance-record/|tiêu đề=Hubble Team Breaks Cosmic Distance Record|ngày=2016-03-03|website=[[NASA]]|ngày truy cập=2025-05-01}}</ref>

== Lỗ đen siêu khối lượng ==
Vào đầu năm 2024, các nhà thiên văn đã phát hiện một [[lỗ đen siêu khối lượng]], nặng gấp 1,6 triệu lần [[Mặt Trời]] ở trung tâm GN-z11.<ref>{{Chú thích tạp chí|last=Maiolino|first=Roberto|last2=Scholtz|first2=Jan|last3=Witstok|first3=Joris|last4=Carniani|first4=Stefano|last5=D'Eugenio|first5=Francesco|last6=de Graaff|first6=Anna|last7=Übler|first7=Hannah|last8=Tacchella|first8=Sandro|last9=Curtis-Lake|first9=Emma|year=2024|title=A small and vigorous black hole in the early Universe|url=https://www.nature.com/articles/s41586-024-07052-5|journal=Nature|volume=627|issue=8002|pages=59–63|doi=10.1038/s41586-024-07052-5|issn=1476-4687}}</ref> Sử dụng kính James Webb, họ nhận thấy một đám khí cực dày đặc thường xuất hiện ở vùng lân cận của các lỗ đen loại này và một luồng gió rất mạnh đang được thiên hà đẩy ra, củng cố thêm bằng chứng cho thấy GN-z11 đang chứa một lỗ đen hoạt động mạnh mẽ, là lý do tại sao mà thiên hà này lại sáng đến như vậy.<ref>{{Chú thích web|url=https://science.nasa.gov/missions/webb/webb-unlocks-secrets-of-one-of-the-most-distant-galaxies-ever-seen|tiêu đề=Webb Unlocks Secrets of One of the Most Distant Galaxies Ever Seen|ngày=2024-03-04|website=[[NASA]]|ngày truy cập=2025-05-01}}</ref> Với niên đại chỉ khoảng hơn 400 triệu năm sau Vụ Nổ Lớn, lỗ đen của GN-z11 là lỗ đen cổ xưa nhất và xa nhất trong vũ trụ được biết đến tính đến năm 2024.<ref>{{Chú thích web|url=https://www.livescience.com/space/black-holes/james-webb-telescope-discovers-the-oldest-most-distant-black-hole-in-the-universe|tiêu đề=James Webb telescope discovers the oldest, most distant black hole in the universe|họ=Turner|tên=Ben|ngày=17 tháng 1 năm 2024|website=Live Science|ngày truy cập=2025-05-01}}</ref><ref>{{Chú thích web|url=https://www.space.com/james-webb-space-telescope-oldest-black-hole|tiêu đề=James Webb Space Telescope discovers oldest and most distant black hole ever seen|họ=Lea|tên=Robert|ngày=2024-01-17|website=Space.com|ngày truy cập=2025-05-01}}</ref>

Theo các mô hình chuẩn hiện tại, các lỗ đen siêu khối lượng hình thành từ tàn dư của các ngôi sao đã chết và có thể có khối lượng gấp khoảng 100 lần Mặt Trời. Nếu chúng phát triển theo cách dự kiến, lỗ đen của GN-z11 sẽ mất khoảng một tỷ năm mới đạt đến kích thước quan sát được như hiện nay. Tuy nhiên, vũ trụ khi đó vẫn chưa tròn một tỷ năm tuổi, khiến các nhà thiên văn dự đoán rằng sự sụp đổ của những đám mây khí và bụi khổng lồ là nguyên nhân hình thành những [[lỗ đen nguyên thủy]] cỡ lớn.<ref>{{Chú thích web|url=https://www.cam.ac.uk/research/news/astronomers-detect-oldest-black-hole-ever-observed|tiêu đề=Astronomers detect oldest black hole ever observed|ngày=2024-01-17|nhà xuất bản=[[Viện Đại học Cambridge]]|ngày truy cập=2025-05-01}}</ref>

Trước đó, kính James Webb cũng đã phát hiện ra một lỗ đen trong thiên hà [[UHZ1]], là lỗ đen sớm nhất tính đến thời điểm cuối năm 2023, có niên đại khoảng 470 triệu năm sau Vụ Nổ Lớn.<ref>{{Chú thích web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/astronomers-spot-the-oldest-black-hole-ever-seen-shedding-light-on-the-early-universe-180983224/|tiêu đề=Astronomers Spot the Oldest Black Hole Ever Seen, Shedding Light on the Early Universe|họ=Sullivan|tên=Will|ngày=19 tháng 1 năm 2024|website=Smithsonian Magazine|ngày truy cập=2025-05-01}}</ref>

== Tham khảo ==
{{Tham khảo|30em}}

{{Không gian năm 2016}}
{{thiên hà}}

[[Thể loại:Thiên hà]]
[[Thể loại:Chòm sao Đại Hùng]]
[[Thể loại:Thiên thể phát hiện năm 2016]]

GN-z11 - Lịch sử thay đổi

imported>AnsterBot: (Bot) AlphamaEditor, Executed time: 00:00:01.4277756, replaced: ’ → '