https://wikibeta.org/index.php?action=history&feed=atom&title=Ki%E1%BA%BFpKiếp - Lịch sử thay đổi2026-08-11T07:54:20ZLịch sử thay đổi trang này trên wikiMediaWiki 1.46.0https://wikibeta.org/index.php?title=Ki%E1%BA%BFp&diff=7910760&oldid=previmported>InternetArchiveBot: Add 1 book for Wikipedia:Thông tin kiểm chứng được (20260405)) #IABot (v2.0.9.5) (GreenC bot2026-04-08T03:20:04Z<p>Add 1 book for <a href="/wiki/Wikipedia:Th%C3%B4ng_tin_ki%E1%BB%83m_ch%E1%BB%A9ng_%C4%91%C6%B0%E1%BB%A3c" title="Wikipedia:Thông tin kiểm chứng được">Wikipedia:Thông tin kiểm chứng được</a> (20260405)) #IABot (v2.0.9.5) (<a href="/wiki/Th%C3%A0nh_vi%C3%AAn:GreenC_bot" title="Thành viên:GreenC bot">GreenC bot</a></p>
<p><b>Trang mới</b></p><div>{{short description|Đơn vị thời gian trong vũ trụ luận Ấn Độ giáo và Phật giáo}}<br />
{{DISPLAYTITLE:''Kiếp'' (thời gian)}}<br />
{{About|đơn vị thời gian trong vũ trụ luận|ngành [[Vedanga]] của văn học Vệ-đà|Kalpa (Vedanga)|các nghĩa khác|Kalpa}}<br />
{{Buddhism}}<br />
{{Hinduism}}<br />
'''''Kiếp''''' (Phạn: ''kalpa'', {{langx|sa|कल्प|links=no}}; Hán-Việt: '''kiếp'''; cũng thấy '''kiếp-ba''' 劫波) là đơn vị thời gian rất dài trong [[vũ trụ luận Ấn Độ giáo]] và [[vũ trụ luận Phật giáo]]. Trong truyền thống Purāṇa, ''kalpa'' thường được hiểu là “một ngày của [[Brahma]]” (''Brahmā'') và được quy ước bằng 4,32 tỉ năm. Trong Phật giáo, thuật ngữ tương ứng (Pali: ''kappa'') thường chỉ một “đại kỳ” (''aeon'') gắn với chu kỳ hình thành–tồn tại–hoại diệt–trống không của một thế giới/thế giới hệ, và trong kinh tạng Pali thường được minh hoạ bằng ví dụ hơn là bằng con số cố định.<ref name="Brill-CC">{{chú thích web|url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/ENHI/COM-1020020.xml?language=en|tựa đề=Cosmic Cycles, Cosmology, and Cosmography|tác giả=Luis González-Reimann|website=Brill's Encyclopedia of Hinduism|nhà xuất bản=Brill|năm=2024|doi=10.1163/2212-5019_BEH_COM_1020020|ngày truy cập=2025-10-07}}</ref><br />
<br />
== Từ nguyên ==<br />
Trong ngữ cảnh này, ''kalpa'' ({{langx|sa|कल्प|links=no}}) bắt nguồn từ căn động từ {{langx|sa|कॢप्|kḷp|links=no}} với nghĩa “sắp đặt, chuẩn bị; tạo lập”.<ref>{{chú thích web|url=https://sanskrit.inria.fr/MW/59.html|tựa đề=Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary: ''kalpa''|website=Cologne Digital Sanskrit Dictionaries|ngày truy cập=2025-10-07}}</ref><ref>{{chú thích web|url=https://sanskritdictionary.com/?q=kalpate|tựa đề=kalpate - Sanskrit Dictionary|ngày truy cập=2025-10-07}}</ref><br />
<br />
== Trong Ấn Độ giáo ==<br />
Trong truyền thống [[Purana]], một ''kiếp'' (''kalpa'') bằng 4,32 tỉ năm, tức "một ngày của [[Brahma]]" (''Brahmā''). Mỗi ''kiếp'' gồm 1.000 chu kỳ ''mahā-yuga'', và tiếp nối bởi một đêm (''pralaya'') có độ dài bằng ngày; như vậy một “ngày-đêm của Brahma” là 8,64 tỉ năm.<ref name="Gupta2010">{{chú thích sách|họ=Gupta|tên=S. V.|năm=2010|tiêu đề=Units of Measurement: Past, Present and Future. International System of Units|nhà xuất bản=Springer|series=Springer Series in Materials Science 122|chương=1.2.4 Time Measurements|trang=6–8|isbn=978-3-642-00737-8|url=https://play.google.com/store/books/details?id=pHiKycrLmEQC|ngày truy cập=2025-10-07}}</ref><ref>{{chú thích sách|họ=Johnson|tên=W. J.|năm=2009|tiêu đề=A Dictionary of Hinduism|nhà xuất bản=Oxford University Press|isbn=978-0-19-861025-0|trang=165, 192–193|url=https://archive.org/details/dictionaryofhind0000john|ngày truy cập=2025-10-07}}</ref><ref name="Brill-CC" /><br />
<br />
Trong cách tính ''Purana'', một ''mahā-yuga'' gồm bốn ''yuga'' theo tỉ lệ 4:3:2:1 (''Satya/Tretā/Dvāpara/Kali''), tổng cộng 4,32 triệu năm; 1.000 ''mahā-yuga'' hợp thành một ''kiếp'' (4,32 tỉ năm).<ref name="Gupta2010" /><ref>{{chú thích sách|họ=Johnson|tên=W. J.|năm=2009|tiêu đề=A Dictionary of Hinduism|nhà xuất bản=Oxford University Press|isbn=978-0-19-861025-0|trang=192–193|url=https://archive.org/details/dictionaryofhind0000john|ngày truy cập=2025-10-07}}</ref><ref name="Brill-CC" /><br />
<br />
Một ''kiếp'' được chia thành 14 ''manvantara'', mỗi ''manvantara'' kéo dài 71 ''mahā-yuga'' (tức 306,72 triệu năm). Vì 14 × 71 = 994 ''mahā-yuga'', khoảng thời gian còn thiếu để đạt đủ 1.000 ''mahā-yuga'' thường được mô tả là do 15 giai đoạn chuyển tiếp ''sandhyā'' “lấp đầy” (mỗi ''sandhyā'' dài bằng một ''Satya-yuga'' = 1,728 triệu năm, tức 0,4 ''mahā-yuga''; 15 × 0,4 = 6 ''mahā-yuga'').<ref name="Gupta2010" /><ref>{{chú thích sách|họ1=Merriam-Webster|năm=1999|tiêu đề=Merriam-Webster’s Encyclopedia of World Religions|editor=Doniger, Wendy; Hawley, John Stratton|nhà xuất bản=Merriam-Webster, Incorporated|trang=[https://archive.org/details/isbn_9780877790440/page/691/mode/1up 691] (mục “Manu”)|isbn=0-87779-044-2|url=https://archive.org/details/isbn_9780877790440|ngày truy cập=2025-10-07}}</ref><br />
<br />
Kết thúc mỗi ''kiếp'', vũ trụ bước vào ''pralaya'' (đêm của Brahma) có độ dài ngang bằng ngày vừa qua; qua đêm ấy lại khởi một ''kiếp'' mới. Theo cách tính này: 30 ngày-đêm hợp thành một “tháng của Brahma” (259,2 tỉ năm), một “năm của Brahma” có 12 tháng (3,1104 nghìn tỉ năm), và tuổi thọ của Brahma là 100 năm (311,04 nghìn tỉ năm).<ref name="Gupta2010" /><br />
<br />
Theo truyền thống Purana, ''kiếp'' (''kalpa'') bằng 4,32 tỉ năm được nêu trong các bản như ''[[Vishnu Purana]]'' và ''[[Bhagavata Purana]]''.<ref>{{chú thích sách|họ=Johnson|tên=W. J.|năm=2009|tiêu đề=A Dictionary of Hinduism|nhà xuất bản=Oxford University Press|isbn=978-0-19-861025-0|trang=165|url=https://archive.org/details/dictionaryofhind0000john|ngày truy cập=2025-10-07}}</ref><br />
<br />
Danh sách 30 ''kiếp'' do ''[[Matsya Purana]]'' (290.3–12) ghi chép; mỗi ''kiếp'' được [[Brahma]] đặt tên theo một sự kiện hay nhân vật nổi bật lúc sơ kỳ; 30 ngày (cùng 30 đêm ''pralaya'') tạo thành một tháng của Brahma.<ref>{{chú thích sách|họ=Basu|tên=Major B. D.|năm=1917|tiêu đề=The Matsya Puranam|cuốn=XVII, Part II|chương=CCLXXXX|trang=368|nhà xuất bản=Sudhindra Natha Vasu, The Indian Press, Allahabad|url=https://archive.org/details/dli.ernet.243352/page/368/mode/1up|ngày truy cập=2025-10-07}}</ref><br />
Các Purāṇa khác có thể ghi danh mục tên ''kiếp'' khác nhau.<ref name="Brill-CC" /><br />
<br />
Về ''manvantara'' hiện tại, nhiều từ điển và bách khoa cho biết chúng ta đang ở ''manvantara'' thứ bảy (''Vaivasvata Manu'') trong ''kiếp'' này.<ref>{{chú thích sách|họ1=Merriam-Webster|năm=1999|tiêu đề=Merriam-Webster’s Encyclopedia of World Religions|editor=Doniger, Wendy; Hawley, John Stratton|nhà xuất bản=Merriam-Webster, Incorporated|trang=[https://archive.org/details/isbn_9780877790440/page/691/mode/1up 691] (mục “Manu”)|isbn=0-87779-044-2|url=https://archive.org/details/isbn_9780877790440|ngày truy cập=2025-10-07}}</ref><br />
<br />
{{columns-list|colwidth=12em|<br />
# {{IAST|Śveta}}<br />
# {{IAST|Nīlalohita}}<br />
# {{IAST|Vāmadeva}}<br />
# Rathantara<br />
# Raurava<br />
# Deva<br />
# {{IAST|Vṛhat}}<br />
# Kandarpa<br />
# Sadya<br />
# {{IAST|Īśāna}}<br />
# Tamah<br />
# {{IAST|Sārasvata}}<br />
# {{IAST|Udāna}}<br />
# {{IAST|Gāruda}}<br />
# Kaurma<br />
# {{IAST|Nārasiṃha}}<br />
# {{IAST|Samāna}}<br />
# {{IAST|Āgneya}}<br />
# Soma<br />
# {{IAST|Mānava}}<br />
# {{IAST|Tatpumān}}<br />
# {{IAST|Vaikuṇṭha}}<br />
# {{IAST|Lakṣmī}}<br />
# {{IAST|Sāvitrī}}<br />
# Aghora<br />
# {{IAST|Varāha}}<br />
# Vairāja<br />
# {{IAST|Gaurī}}<br />
# {{IAST|Māheśvara}}<br />
# {{IAST|Pitṛ}}<br />
}}<br />
<br />
''[[Vayu Purana]]'' đưa một danh mục khác gồm 33 ''kiếp''; G. V. Tagare đánh giá nhiều tên trong đó là suy diễn ngữ nguyên có tính văn học.<ref>{{chú thích sách|họ=Tagare|tên=G. V.|năm=1987|tiêu đề=The Vayu Purana, Part I|nhà xuất bản=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0332-9|trang=125–136 (21.26–69; 22.9, 20; 23.1, 20, 33)|url=https://archive.org/details/VayuPuranaG.V.TagarePart1/page/n186/mode/1up|ngày truy cập=2025-10-07}}</ref><br />
<br />
Theo truyền thống, ''kiếp'' hiện tại thường được gọi là ''Varāha-kalpa''; cũng gặp dạng tên đầy đủ ''Śveta-Varāha-kalpa'' trong một số trình bày/đối chiếu văn bản Purāṇa.<ref name="Brill-CC" /><ref>{{chú thích sách|họ=Maxwell|tên=T. S.|năm=1988|tiêu đề=Viśvarūpa|nhà xuất bản=Oxford University Press|trang=277|url=https://ignca.gov.in/Asi_data/5790.pdf|ngày truy cập=2025-12-26}}</ref><br />
<br />
== Trong Phật giáo ==<br />
Trong tiếng Pali, thuật ngữ tương ứng với ''kiếp'' là ''kappa''. Trong kinh tạng Pali, ''kappa'' thường được dùng như một thước đo “rất dài, khó tính đếm”, chủ yếu qua những ví dụ minh hoạ thay vì nêu con số cố định.<ref name="SN15-5-DT">{{chú thích web|url=https://www.dhammatalks.org/suttas/SN/SN15_5.html|tựa đề=SN 15.5 ''Pabbata Sutta'' (A Mountain)|tác giả=Thanissaro Bhikkhu (dịch)|website=dhammatalks.org|ngày truy cập=2025-12-26}}</ref><ref>{{chú thích web|url=https://dpdict.net/?q=kappa|tựa đề=Digital Pali Dictionary: kappa|website=dpdict.net|ngày truy cập=2025-12-26}}</ref><br />
<br />
Từ này cũng xuất hiện sớm trong ''Sutta-nipāta'', với danh xưng ''kappatīto'' (nghĩa là “bậc vượt ngoài ''kappa'' [thời gian]”, chỉ [[A-la-hán]]).<ref>{{chú thích web|url=https://obo.genaud.net/dhamma-vinaya/sbe/kd/snp/kd.snp.faus.sbe.htm|tựa đề=The Sutta-Nipāta (SBE), verses 372–373|tác giả=V. Fausbøll (dịch)|nhà xuất bản=Clarendon/Oxford (tái bản trên obo.genaud.net)|ngày truy cập=2025-10-07}}</ref><br />
<br />
Một mô tả tiêu biểu về tận thế theo chu kỳ là ''AN'' 7.66 (''Sattasūriya-sutta''): bảy mặt trời lần lượt xuất hiện, thế giới bốc cháy cho đến khi lửa bốc lên tận [[Phạm Thiên]] — đây là một mô-típ “hỏa tai” kết thúc một chu kỳ vũ trụ (tương ứng một ''kiếp'').<ref>{{chú thích web|url=https://suttacentral.net/an7.66/en/sujato|tựa đề=AN 7.66 ''Sattasūriya-sutta'' - “The Seven Suns”|website=SuttaCentral|ngày truy cập=2025-10-07}}</ref><br />
<br />
Trong vũ trụ luận Phật giáo hậu kỳ (A-tỳ-đạt-ma), một ''mahā-kalpa'' (đại kiếp) được phân tích thành bốn giai đoạn ''thành'' – ''trụ'' – ''hoại'' – ''không'' (Skt. ''vivarta'', ''vivarta-sthāyin'', ''saṃvarta'', ''saṃvarta-sthāyin''); mỗi giai đoạn gồm 20 ''trung kiếp'' (''antarakalpa''). Cách phân chia này được trình bày hệ thống trong các khảo cứu về vũ trụ luận Phật giáo.<ref>{{chú thích sách|họ=Kloetzli|tên=Randy|năm=1983|tiêu đề=Buddhist Cosmology: From Single World System to Pure Land|địa chỉ=https://archive.org/details/buddhistcosmolog0000kloe|nhà xuất bản=Motilal Banarsidass|trang=45–50 (mục Temporal Cosmology)|isbn=978-81-208-0216-2}}</ref><br />
<br />
Về số [[Phật]] xuất thế trong một ''kiếp'', các truyền thống nêu khác nhau. Nhiều nguồn Hán-Tạng gọi ''Bhadrakalpa'' (''Hiền kiếp'') là ''kiếp'' hiện tại; có nguồn kể năm vị Phật của ''Bhadrakalpa'' ([[Câu-lưu-tôn]], [[Câu-na-hàm Mâu-ni]], [[Ca-diếp Phật]], [[Thích-ca Mâu-ni]] và [[Di-lặc]]).<ref>{{chú thích sách|họ1=Buswell|tên1=Robert E. Jr.|họ2=Lopez|tên2=Donald S. Jr.|năm=2014|tiêu đề=The Princeton Dictionary of Buddhism|địa chỉ=https://archive.org/details/isbn_9780691157863|nhà xuất bản=Princeton University Press|trang=106 (mục “Bhadrakalpa”)|isbn=978-0-691-15786-3}}</ref><br />
Theo một số truyền thống [[Đại thừa]], ''Bhadrakalpa'' còn được mô tả là “kiếp tốt lành/Hiền kiếp” trong đó nhiều vị Phật được thọ ký xuất hiện (thường được trình bày theo mô-típ “một nghìn” vị Phật).<ref>{{chú thích web|url=https://84000.co/translation/toh94|tựa đề=The Noble Great Vehicle Sūtra “The Good Eon” (Āryabhadrakalpika)|website=84000: Translating the Words of the Buddha|ngày truy cập=2025-12-26}}</ref><br />
<br />
=== Thuật ngữ liên quan ===<br />
* {{langx|pi|kappa|links=no}}: dạng Pali của ''kalpa''; trong văn Việt Phật học thường dịch là “kiếp”, với nghĩa phổ biến là “đại kỳ/aeon” gắn với một thế giới hệ.<ref>{{chú thích sách|họ=Nyanatiloka|tên=Bhikkhu|năm=1980|tiêu đề=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines|nhà xuất bản=BPS|trang=mục “kappa”|isbn=978-955-24-0025-4}}</ref><br />
<br />
== Xem thêm ==<br />
* [[Brahma]]<br />
* [[Đơn vị thời gian trong Ấn Độ giáo]]<br />
** [[Manvantara]]<br />
** [[Pralaya]]<br />
** Chu kỳ ''yuga''<br />
* [[Vũ trụ luận Phật giáo]]<br />
<br />
== Chú thích ==<br />
{{reflist|30em}}<br />
<br />
== Liên kết ngoài ==<br />
* Bản dịch ''The Matsya Puranam'' (Major B. D. Basu, 1917) – chương CCLXXXX có danh mục 30 ''kalpa'': [https://archive.org/details/dli.ernet.243352/page/368/mode/1up The Matsya Puranam Part Ii : Free Download, Borrow, and Streaming]<br />
<br />
{{Brahmanda}}<br />
{{Đề tài Phật giáo}}<br />
{{Cuộc đời Phật Thích Ca Mâu Ni}}<br />
{{Thời gian trong tôn giáo và thần thoại}}<br />
{{Kiểm soát tính nhất quán}}<br />
<br />
[[Thể loại:Đơn vị đo thời gian]]<br />
[[Thể loại:Khái niệm triết lý Ấn Độ giáo]]<br />
[[Thể loại:Khái niệm triết học Phật giáo]]<br />
[[Thể loại:Vũ trụ học Phật giáo]]<br />
[[Thể loại:Thời gian trong tôn giáo]]<br />
[[Thể loại:Văn hóa tôn giáo]]</div>imported>InternetArchiveBot