imported>ThitxongkhoiAWB: /* Hoạt động chính trị */ clean up, replaced: thành phố Buôn Ma Thuột → thành phố Buôn Ma Thuột

2025-11-10T14:02:05Z

Hoạt động chính trị: clean up, replaced: thành phố Buôn Ma Thuột → thành phố Buôn Ma Thuột

Trang mới

{{Thông tin nhân vật
| tên = Léopold Sabatier
| ngày sinh = năm 1877
| nơi sinh = [[Pháp]]
| ngày mất = 28 tháng 1, {{năm mất và tuổi|1936|1877}}
| nơi mất = [[Montsaunès]], [[Haute-Garonne]], [[Pháp]]
| quốc tịch = {{Pháp}}
| công việc = Công sứ (tỉnh trưởng)
| năm hoạt động = 1914–1926
}}

'''Léopold Sabatier''' (1877 – 1936)<ref name=":3">{{Chú thích web |date=2013-02-04 |title=Léopold Sabatier |url=https://indomemoires.hypotheses.org/tag/leopold-sabatier |access-date=2025-05-28 |website=Mémoires d'Indochine |language=fr-FR}}</ref> là một nhà nghiên cứu văn hóa, chính khách - viên chức quản lý của [[Đế quốc thực dân Pháp]] tại [[Liên bang Đông Dương]], ông từng là Công sứ tại [[Đắk Lắk|Darlac]] (Đắk Lắk) và là công dân địa phương này từ 1914 đến 1926, sau thời gian làm việc tạm thời tại [[Kontum|Kon tum]].<ref>[[Gerald Hickey]], Sons of the Mountains: Ethnohistory of the Vietnamese Central Highlands to 1954, New Haven: [[Yale University Press]], 1982: pp. 297, 308</ref><ref name=":0">{{Chú thích web |last=[[Phan Đăng Nhật]] |date=2004-2-28 |title=Đi tìm người vợ Tây Nguyên của Công sứ Sabatier |url=https://vnn.vietnamnet.vn/vanhoa/vandekhac/2004/02/53076/ |access-date=2025-05-28 |website=VietNamNet}}</ref>

Ông là người góp phần bảo tồn văn hóa, sử thi và phát triển chữ viết cho đồng bào thiểu số tại [[Đắk Lắk]]. Sabatier có chủ trương cứng rắn chỉ cho người bản địa khai thác, phát triển kinh tế [[Tây Nguyên]], việc này chống lại lợi ý của giới tư bản Pháp, khiến ông bị kiện và bị sa thải.<ref name=":0" /><ref>{{Chú thích web |last=Hữu Long |date=2019-9-19 |title=Đắk Lắk gần 90 năm trước qua góc nhìn của cựu công sứ Pháp |url=https://laodong.vn/du-lich/cau-chuyen-du-lich/dak-lak-gan-90-nam-truoc-qua-goc-nhin-cua-cuu-cong-su-phap-755460.html |access-date=2025-05-28 |website=Báo Lao Động}}</ref>

== Tiểu sử ==
Léopold Sabatier sinh năm 1877 tại [[Grignan]], tỉnh [[Drôme]], [[Pháp]]. Ông tự bỏ tiền sang Đông Dương và được bổ nhiệm là công chức hạng 3 tại đây, ông hầu như không nghỉ phép và là người ngoại quốc duy nhất giữa 150.000 người bản địa, cùng họ xây đắp 600 km đường, trường học, bệnh xá.<ref name=":3" /><ref name=":1">{{Chú thích web |last=Phạm Cao Phong |title=Từ Trường Ca Đăm San đến Sống chụ son san |url=https://www.vanchuongviet.org/index.php?comp=tacpham&action=detail&id=24099 |access-date=2025-05-28 |website=văn học & nghệ thuật}}</ref>

Sabatier được cho là có quan hệ với một số phụ nữ [[Người Êđê|Êđê]].<ref name="Gerald Hickey 1954, p. 308" /><ref name=":4">{{Chú thích web |last=Nguyễn Xuân Kính |date=2020-10-22 |title=Văn học dân gian giai đoạn từ cuối thế kỉ XIX đến Cách mạng Tháng Tám năm 1945 |url=http://vanhoanghean.vn/chi-tiet-tin-tuc/14560-van-hoc-dan-gian-giai-doan-tu-cuoi-the-ki-xix-den-cach-mang-thang-tam-nam-1945 |access-date=2025-05-28 |website=Văn hóa Nghệ An}}</ref> Ngoài ra còn có một phụ nữ người [[Jrai]] tại [[Buôn Đôn]] tên là Sao Nhuôn, họ từng đóng cặp vai Hơ Nhị và [[Đam San]] trong vở kịch sử thi. Con gái của họ là H'ni (tên Pháp: Annie''')''' sinh năm 1923. Sau này cô cũng theo ông về Pháp.<ref name=":0" /><ref name="Gerald Hickey 1954, p. 308">Gerald Hickey, Sons of the Mountains: Ethnohistory of the Vietnamese Central Highlands to 1954, p. 308</ref>

Sabatier mất tại [[Montsaunès]] tỉnh [[Haute-Garonne|Haute Garonne]] (gần [[Salies-du-Salat]]) vào ngày 28 tháng 1 năm 1936.<ref name=":3" />

==Sự nghiệp==

=== Hoạt động chính trị ===
Sau 3 năm sinh sống ở [[Kon Tum (tỉnh)|Kon tum]], năm 1914, Leopold Sabatier nhận chức Đại biện ở huyện lị Đắk Lắk. Năm 1923, Đắk Lắk được nâng lên thành tỉnh, Sabatier làm công sứ (tỉnh trưởng)<ref name=":4" /> và cho xây dựng Toà đại lý Quận trưởng, nay là di tích lịch sử - văn hoá [[Dinh Bảo Đại|Biệt điện Bảo Đại]], thành phố [[Buôn Ma Thuột (thành phố)|Buôn Ma Thuột]], tỉnh Đắk Lắk.<ref>{{Chú thích web |date=2024-8-7 |title=Rừng trong phố, phố trong rừng ở đô thị trăm năm tuổi (7/8/2024) |url=https://vov.gov.vn/rung-trong-pho-pho-trong-rung-o-do-thi-tram-nam-tuoi-782024-dtnew-951110 |access-date=2025-05-28 |website=Đài Tiếng nói Việt Nam}}</ref> Sabatier bắt đầu với việc bản thân học và nói sõi tiếng [[tiếng Ê Đê]].<ref name=":2">{{Chú thích web |date=2006-01-13 |title=Âm mưu của thực dân Pháp về vấn đề dân tộc ở Tây Nguyên (1893 - 1954) |url=https://vusta.vn/am-muu-cua-thuc-dan-phap-ve-van-de-dan-toc-o-tay-nguyen-1893-1954-p84709.html |access-date=2025-05-28 |website=Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam |language=vi}}</ref>

Sabatier một mặt chống phá cách mạng, mặt khác ngăn cản giới tư bản [[người Pháp]] và [[Người Việt|người Kinh]] đến khai thác Đắk Lắk với chủ trương cực đoan “đất Tây Nguyên của người Tây Nguyên”.<ref>Gerald Hickey, Sons of the Mountains: Ethnohistory of the Vietnamese Central Highlands to 1954, p. 303</ref><ref>{{Chú thích sách |last=Leopold |first=Sabatier |url=https://www.abebooks.com/PALABRE-SERMENT-AU-DARLAC-SABATIER-L/9625672439/bd |title=Palabre du Serment au Darlac |date= |publisher=Nhà in Viễn Đông (Impr. d Extrême-Orient) |year=1930 |location=[[Hà Nội]] |pages=5 |language=Fr}}</ref> Năm [[1923]], Sabatier đã ra lệnh tuyệt cấm [[Người Việt|người Kinh]] lên lập nghiệp ở Đắk Lắk rồi vận động [[khâm sứ Trung Kỳ]] là Pierre Pasquier áp dụng chung chính sách này cho toàn [[cao nguyên Trung phần]].<ref name="Chi">Lê Đình Chi. ''Người Thượng Miền Nam Việt Nam''. Gardena, CA: Văn Mới, 2006. 407-450.</ref> Quyết định là một phần nguyên nhân gây chia rẽ giữa [[người Thượng]] và người Kinh trong thời gian sau đó và trong thời kỳ [[Chiến tranh Việt Nam]].<ref name=":2" />

Đầu năm 1926, ông tổ chức một Hội nghị tại địa phương,<ref name=":5">{{Chú thích sách |last=Léopold |first=Sabatier |url=https://humazur.univ-cotedazur.fr/s/humazur/item/26808 |title=Palabre du Serment au Darlac |pages= |access-date=2025-06-09}}</ref><ref>{{Chú thích web |date=2012-11-29 |title=Jacques Borel ravive le Serment historique du Darlac |url=https://www.laprovence.com/article/edition-alpes/2078962/jacques-borel-ravive-le-serment-historique-du-darlac.html?id=2078962 |access-date=2025-06-09 |website=LaProvence |language=fr}}</ref> Hội nghị này đưa ra kết luận rằng người Kinh là nhóm người đặc biệt nguy hiếm với các dân tộc bản xứ và bị cấm cư trú tại địa phương.<ref name=":2" /><ref name=":5" /> Nhưng bị cách chức 4 tháng sau đó,<ref>{{Chú thích web |title=Vietnamese coffee and the plight of the montagnards. - Free Online Library |url=https://www.thefreelibrary.com/Vietnamese+coffee+and+the+plight+of+the+montagnards.-a0103381826 |access-date=2025-06-09 |website=www.thefreelibrary.com}}</ref> buộc phải viết đơn từ chức<ref>{{Chú thích web |last=Nguyễn Xuân Kính |date=2020-10-22 |title=Văn học dân gian giai đoạn từ cuối thế kỉ XIX đến Cách mạng Tháng Tám năm 1945 |url=http://vanhoanghean.vn/chi-tiet-tin-tuc/14560-van-hoc-dan-gian-giai-doan-tu-cuoi-the-ki-xix-den-cach-mang-thang-tam-nam-1945 |access-date=2025-06-09 |website=Sở Thông tin và Truyền thông Nghệ An}}</ref> và trở về Pháp với lý do nghỉ phép chính trị. Sabatier quay lại Tây Nguyễn làm Thanh tra Hành chính vào năm 1928 nhưng đã bỏ việc để trở về Pháp năm 1931 vì nhận thấy các chính sách của mình không còn được chính phủ bảo tồn.<ref name=":3" />
=== Hoạt động văn hóa ===
Thời gian đầu sinh sống ở Kon Tum, ông đã nghi ngờ về ảnh hưởng của các nhà truyền giáo và đã từng có tranh chấp với các nhà truyền giáo này khi họ cưỡng ép để thực thi các điều luật hay cải đạo người dân bản địa sang [[Giáo hội Công giáo|Công giáo]].<ref>[[James Patrick Daughton]], An empire divided: religion, republicanism, and the making of French Colonialism, 1880-1914, Oxford: [[Oxford University Press]], 2006, pp. 114-116</ref>

Sabatier đã sưu tầm, dịch và công bố sử thi [[Đam San]] với hai lần in, lần đầu bằng [[tiếng Pháp]] ở [[Paris]] năm 1927, lần sau ở [[Hà Nội]] năm 1933.<ref name=":0" /><ref name=":1" />

Dưới sự quản lí của Sabatier tại Đắk Lắk, Trường Franco-Rhadé được mở và có những nỗ lực tạo ra bảng chữ cái cho tiếng Ê Đê. Ông là người mở đầu việc sưu tầm, dịch và công bố luật tục Êđê. Năm 1923, một tòa án Ê Đê được thành lập, kết hợp các yếu tố của luật tục Ê Đê.<ref name=":0" /><ref>Gerald Hickey, Sons of the Mountains: Ethnohistory of the Vietnamese Central Highlands to 1954, pp. 297, 298</ref> Từ đó, nhiều luật tục của các dân tộc Tây Nguyên khác cũng được công bố.<ref name=":0" /> Bản in luật tục phát hành năm 1927 đã bị Thực dân Pháp thu hồi nhằm tránh ảnh hưởng đến lợi ích của họ, tuy nhiên cuốn sách lại được tái bản vào năm 1940.<ref name=":4" />
== Ghi nhận ==
Sabatier bị giới thương mại chỉ trích vì chính sách đẩy lợi ích kinh doanh của họ ra khỏi Đắk Lắk.<ref name="Gerald Hickey 1954, p. 308" />

Năm 2025, [[Đài Phát thanh – Truyền hình Đắk Lắk]] đã làm một phóng sự về những đóng góp của ông với văn hóa của tỉnh với tựa đề ''Sử thi Dam Săn và Công Sứ Sabatier''.<ref>{{Chú thích web |last= |first= |date=2025-03-05 |title=Video: Dăm Săn và viên Công sứ |url=https://vtv.vn/lien-hoan-truyen-hinh/phong-su/dam-san-va-vien-cong-su-4059.html |access-date=2025-05-28 |website=Liên Hoan Truyền Hình Toàn Quốc |language=vi}}</ref>

Về việc Sabatier bị chế độ Thực dân Pháp sa thải, báo Đắk Lắk điện tử ngày 25 tháng 5 năm 2021 có đăng tải bài viết “Vì sao công sứ L.Sabatier phải rời khỏi Đắk Lắk năm 1926?” của tác giả Nguyễn Quang Tuệ, trong đó trích dẫn sách “Lịch sử Đảng bộ tỉnh Đắk Lắk (1930-2020)” rằng Sabatier là kẻ cai trị gian ác. Phong trào đấu tranh mạnh mẽ của dân địa phương đã buộc thực dân Pháp phải điều Sabatier đi nơi khác.<ref>{{Chú thích web |date=2023-8-12 |title=Thông tin cải chính, xin lỗi |url=https://baodaklak.vn/chinh-tri/lich-su-truyen-thong/202308/thong-tin-cai-chinh-xin-loi-10f0784/ |access-date=2025-05-28 |website=Báo Đắk Lắk Điện tử}}</ref>

Sabatier có thể là nạn nhân của một chiến dịch vu khống<ref name=":4" /> khiến ông phải bỏ việc và phải trở về Pháp để bảo vệ danh dự trong một vụ kiện liên quan đến ông vào ngày 18 tháng 3 năm 1927 trước [[Quốc hội Pháp|Quốc hội]] [[Quốc hội Pháp|Pháp]].<ref name=":3" /><ref name=":0" /><ref>{{Chú thích sách |url=https://www.entreprises-coloniales.fr/inde-indochine/Debat_IC_Chambre_1927.pdf |title=Bản tường thuật cuộc tranh luận tại Hạ viện Pháp ngày 18-3-1927 |language=fr}}</ref>

==Tham khảo==
{{Tham khảo|30em}}

== Xem thêm ==

* [https://www.persee.fr/doc/outre_0399-1385_1952_num_39_137_1175 Notes sur L. Sabatier, résident du Darlac (1913-1936)] (Tiếng Pháp,trích từ: Revue d'histoire des colonies, tome 39, n°137)

{{Thời gian sống|1877|1936}}

[[Thể loại:Thực dân Pháp ở châu Á]]
[[Thể loại:Nhân vật trong Chiến tranh Đông Dương]]

Léopold Sabatier - Lịch sử thay đổi

imported>ThitxongkhoiAWB: /* Hoạt động chính trị */ clean up, replaced: thành phố Buôn Ma Thuột → thành phố Buôn Ma Thuột