imported>Newone: từ khóa mới cho Thể loại:Nguyên tắc: " " dùng HotCat

2026-05-25T09:41:44Z

từ khóa mới cho Thể loại:Nguyên tắc: " " dùng HotCat

Trang mới

{{mô tả ngắn|Quy tắc, hướng dẫn hoặc hệ quả tất yếu}}
{{đổi hướng|Nguyên lý|một xã|Nguyên Lý}}
[[Tập tin:Statua Iustitiae.jpg|thumb|170px|[[Công lý mù lòa (khái niệm)|Khái niệm công lý mù lòa]] là một nguyên tắc đạo đức.<ref>Jacoby, Jeff. [http://archive.boston.com/bostonglobe/editorial_opinion/oped/articles/2009/05/10/lady_justices_blindfold/ "Lady Justice's blindfold."] ''Boston.com''. 10 tháng 5 năm 2009. Truy cập 25 tháng 10 năm 2017.</ref>]]
Một '''nguyên lý''' (hay '''nguyên tắc''') có thể liên quan đến một chân lý hoặc mệnh đề cơ bản đóng vai trò là nền tảng cho một hệ thống niềm tin, hành vi hoặc một chuỗi suy luận.<ref name=":0">{{Cite web |date=2010-01-01 |editor-last=Stevenson |editor-first=Angus |editor2-last=Lindberg |editor2-first=Christine A. |title=New Oxford American Dictionary |url=http://dx.doi.org/10.1093/acref/9780195392883.001.0001 |doi=10.1093/acref/9780195392883.001.0001|isbn=978-0-19-539288-3 |url-access=subscription }}</ref> Chúng cung cấp kim chỉ nam cho hành vi hoặc sự đánh giá.<ref name=":0" /> Một nguyên tắc có thể làm cho các giá trị trở nên rõ ràng, theo đó chúng được thể hiện dưới dạng các quy tắc và tiêu chuẩn. Các nguyên tắc diễn giải các giá trị để chúng có thể dễ dàng được cụ thể hóa trong các tuyên bố chính sách và hành động.<ref>{{Cite web |last=UNESCO |date=2021 |title=Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence |url=https://www.unesco.org/en/legal-affairs/recommendation-ethics-artificial-intelligence }}</ref>

Trong [[luật pháp]], các nguyên tắc bao trùm, ở cấp độ cao hơn sẽ thiết lập các [[Quy phạm pháp luật|quy tắc]] cần tuân theo, được sửa đổi bởi các hướng dẫn tuyên án liên quan đến bối cảnh và tính tương xứng. Trong khoa học và tự nhiên, một nguyên lý có thể định nghĩa các đặc điểm cốt lõi của một hệ thống hoặc phản ánh mục đích thiết kế của hệ thống đó. Sự vận hành hiệu quả sẽ không thể diễn ra nếu bất kỳ nguyên lý nào trong số đó bị phớt lờ.<ref>Alpa, Guido (1994) [http://digitalcommons.law.ggu.edu/annlsurvey/vol1/iss1/2/ General Principles of Law], ''Annual Survey of International & Comparative Law'', Tập 1: Số 1, Bài 2. từ [[Đại học Luật Golden Gate]]</ref> Một hệ thống có thể được xây dựng một cách tường minh và triển khai từ một tài liệu về các nguyên lý, giống như những gì được thực hiện trong ''Principles of Operation'' (Các nguyên lý Vận hành) của kiến trúc [[Kiến trúc IBM System/360|360/370]] thuộc IBM. Cần phân biệt một nguyên tắc vận hành, bao gồm cả việc đề cập đến các 'nguyên lý cơ bản' (first principles), với các nguyên tắc 'chỉ đạo' hoặc 'mẫu mực' ở cấp độ cao hơn, chẳng hạn như bình đẳng, công lý và tính bền vững. Các nguyên tắc cấp cao hơn, hay nguyên tắc 'chủ đạo' (Super-Ps), cung cấp cơ sở để giải quyết những khác biệt và xây dựng sự đồng thuận/thống nhất.<ref>{{Cite web |last=Sharpley |first=D. |date=2024 |title=Leadership Principles and Purpose |url=https://www.routledge.com/Leadership-Principles-and-Purpose-Developing-Leadership-Effectiveness-and-Future-Focused-Capability/Sharpley/p/book/9781032575063 }}</ref>

Ví dụ về các nguyên lý có thể kể đến [[entropy]] trong nhiều lĩnh vực và [[Nguyên lý tác dụng tối thiểu|tác dụng tối thiểu]] trong vật lý. Các ví dụ về tính pháp lý mô tả, toàn diện và nền tảng bao gồm các [[học thuyết]] (doctrine) hoặc giả định hình thành nên các quy tắc ứng xử quy phạm, [[Tách biệt giáo hội và chính phủ|sự tách biệt giữa nhà thờ và nhà nước]] trong quản lý quốc gia, [[Luận thuyết trung tâm của sinh học phân tử|luận thuyết trung tâm của sinh học phân tử]], [[wikt:công bằng|sự công bằng]] trong đạo đức học, v.v.

Trong tiếng Anh thông dụng, đây là một danh từ chỉ sự chi phối của quy tắc, nếu thiếu đi điều này (bị coi là "vô nguyên tắc") sẽ được xem là một khiếm khuyết về mặt nhân cách. Nó cũng có thể được dùng để tuyên bố rằng một thực tế đã đi chệch khỏi một lý tưởng hoặc chuẩn mực nào đó, chẳng hạn như khi một điều gì đó được cho là chỉ đúng "về mặt nguyên tắc" chứ không đúng trong thực tế.

== Dưới dạng quy luật ==
=== Dưới dạng quy tắc đạo đức ===
[[Tập tin:Socrates BM GR1973.03-27.16.jpg|thumb|[[Socrates]] thà đối mặt với án tử hình còn hơn là phản bội các nguyên tắc đạo đức của mình.<ref>[http://philosophy.lander.edu/ethics/socrates.html "The Ethics of Socrates."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180501020320/http://philosophy.lander.edu/ethics/socrates.html |date=2018-05-01 }} ''Philosophy''. 25 tháng 10 năm 2017.</ref>|upright=0.9]]
{{main|Đạo đức học}}
Một nguyên tắc đại diện cho các giá trị định hướng và quy định hành vi của con người trong một xã hội cụ thể. "Hành động theo nguyên tắc" là hành động phù hợp với các lý tưởng đạo đức của một người.<ref>[https://www.nytimes.com/2017/10/24/us/politics/jeff-flake-transcript-senate-speech.html "Full Transcript: Jeff Flake’s Speech on the Senate Floor."] ''New York Times''. 24 tháng 10 năm 2017. Truy cập 25 tháng 10 năm 2017.</ref> Các nguyên tắc được tiếp thu từ thời thơ ấu thông qua quá trình [[xã hội hóa]]. Có một giả định về quyền tự do của các cá nhân bị kiềm chế. Các nguyên tắc mẫu mực bao gồm [[Trước tiên, không làm hại]], [[Nguyên tắc vàng|Nguyên tắc Vàng]] và ''[[Trung dung]]''.

=== Dưới dạng quy phạm pháp lý ===
{{Main|Nguyên tắc pháp chế trong luật hình sự}}
Nó đại diện cho một tập hợp các giá trị truyền cảm hứng cho các quy phạm thành văn nhằm tổ chức đời sống của một xã hội tuân phục quyền lực của một nhà chức trách, thường là nhà nước. Luật pháp thiết lập một nghĩa vụ pháp lý mang tính cưỡng chế; do đó nó hoạt động như một nguyên tắc [[Phản xạ có điều kiện|điều kiện hóa]] hành động nhằm giới hạn quyền tự do của các cá nhân. Ví dụ như [[nguyên tắc lãnh thổ]], [[Nguyên tắc chiếm hữu tư nhân|nguyên tắc chiếm hữu tư nhân]] và [[nguyên tắc phòng ngừa]].

=== Dưới dạng định luật khoa học ===
[[Lực đẩy Archimedes|Nguyên lý Archimedes]], liên quan đến lực đẩy của nước so với trọng lượng khối nước bị chiếm chỗ, là một ví dụ ban đầu về một [[Định luật khoa học|định luật (nguyên lý)]] trong khoa học. Một nguyên lý sơ khai khác được [[Thomas Robert Malthus|Malthus]] phát triển là ''nguyên lý dân số'', nay gọi là [[Nguyên lý Malthus]].<ref>Elwell, Frank W. [http://www.faculty.rsu.edu/users/f/felwell/www/Theorists/Essays/Malthus1.htm "T. Robert Mathus's Principle ...."] ''Rogers State University''. 2013. Truy cập 25 tháng 10 năm 2017.</ref> Freud cũng viết về các nguyên tắc, đặc biệt là [[nguyên tắc thực tại]] cần thiết để kiểm soát cái id và [[nguyên tắc khoái cảm (tâm lý học)|nguyên tắc khoái cảm]]. Các nhà sinh học sử dụng [[nguyên tắc ưu tiên]] và [[nguyên tắc danh pháp hai phần]] để đặt tên chính xác cho các [[Loài|loài]]. Có rất nhiều nguyên lý được quan sát thấy trong vật lý, đặc biệt là trong [[vũ trụ học]], bộ môn quan sát [[Nguyên lý sự tầm thường|nguyên lý sự tầm thường]], [[nguyên lý vị nhân]], [[Nguyên lý tương đối|nguyên lý tương đối]] và [[nguyên lý vũ trụ học]]. Các nguyên lý nổi tiếng khác bao gồm [[nguyên lý bất định]] trong [[cơ học lượng tử]], cùng với [[Nguyên lý chuồng bồ câu|nguyên lý Dirichlet (chuồng bồ câu)]] và [[nguyên lý chồng chập]] trong toán học.

== Dưới dạng tiên đề hoặc cơ sở logic ==
=== Nguyên lý lý do đầy đủ ===
{{Main|Nguyên lý lý do đầy đủ}}
Nguyên lý này phát biểu rằng mọi sự kiện đều có một lời giải thích hợp lý.<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/sufficient-reason/ "Principle of Sufficient Reason."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180611143503/https://plato.stanford.edu/entries/sufficient-reason/ |date=2018-06-11 }} ''Stanford Encyclopedia of Philosophy''. 7 tháng 9 năm 2016. Truy cập 25 tháng 10 năm 2017.</ref> Nguyên lý này có nhiều cách diễn đạt, nhưng có lẽ tất cả được tóm tắt tốt nhất như sau:

:Đối với mọi thực thể ''x'', nếu ''x'' tồn tại, thì có một lời giải thích đầy đủ cho lý do tại sao ''x'' tồn tại.
:Đối với mọi sự kiện ''e'', nếu ''e'' xảy ra, thì có một lời giải thích đầy đủ cho lý do tại sao ''e'' xảy ra.
:Đối với mọi mệnh đề ''p'', nếu ''p'' đúng, thì có một lời giải thích đầy đủ cho lý do tại sao ''p'' đúng.

Tuy nhiên, người ta nhận ra rằng trong mọi câu đều có mối quan hệ trực tiếp giữa vị ngữ và chủ ngữ. Nói rằng "Trái Đất hình cầu" tương ứng với một mối quan hệ trực tiếp giữa chủ ngữ và vị ngữ.

=== Nguyên lý không mâu thuẫn ===
[[Tập tin:Aristoteles Louvre.jpg|thumb|upright|[[Tượng bán thân|Tượng chân dung]] Aristotle; một bản sao thời [[Đế quốc La Mã]] từ một tác phẩm [[điêu khắc đồng]] đã thất lạc do [[Lysippos]] chế tác]]
{{Main|Nguyên lý không mâu thuẫn}}
Theo [[Aristotle]], "Không thể nào cùng một sự vật vừa thuộc về lại vừa không thuộc về cùng một thứ vào cùng một thời điểm và trong cùng một khía cạnh."<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-noncontradiction/ "Aristotle on Non-contradiction."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180611021813/https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-noncontradiction/ |date=2018-06-11 }} ''Stanford Encyclopedia of Philosophy''. 12 tháng 6 năm 2015. Truy cập 25 tháng 10 năm 2017.</ref> Ví dụ, không thể có chuyện tại chính xác cùng một thời điểm và địa điểm, trời vừa mưa lại vừa không mưa.<ref>[https://oregonstate.edu/instruct/phl201/modules/Philosophers/Aristotle/aristotle_laws_of_thought.html "Great Philosophers."] ''Oregon State University''. 2002. Truy cập 25 tháng 10 năm 2017.</ref>

=== Nguyên lý loại trừ cái thứ ba ===
{{Main|Nguyên lý loại trừ cái thứ ba}}
Nguyên lý loại trừ cái thứ ba hay "principium tertium exclusum", là một nguyên lý của logic học truyền thống được [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] xây dựng theo dạng kinh điển như sau: hoặc ''A'' là ''B'' hoặc ''A'' không phải là ''B''. Nó được đọc theo cách sau: hoặc ''P'' đúng, hoặc phủ định của nó là ¬''P'' đúng.<ref>{{Cite book|url=http://name.umdl.umich.edu/AAT3201.0001.001|title=Principia mathematica, by Alfred North Whitehead ... and Bertrand Russell.|last=Whitehead|first=Alfred North|date=2005}}</ref>
Nó cũng được biết đến với tên gọi "''tertium non datur''" ('Không có cái thứ ba'). Về mặt kinh điển, nó được coi là một trong những nguyên lý hay quy luật nền tảng quan trọng nhất của tư duy (cùng với nguyên lý đồng nhất, nguyên lý không mâu thuẫn và nguyên lý lý do đầy đủ).
== Xem thêm ==
* [[Ahimsa|Bất bạo động (Ahimsa)]]
* [[Tiên đề]]
* [[Hệ quả]]
* [[Suy luận diễn dịch|Diễn dịch]]
* [[Hệ quả logic]]
* [[Phương châm (triết học)]]
* [[Nguyên tắc không xâm phạm]]
* <span class="plainlinks">[[Tự hiển nhiên]]</span>

== Tham khảo ==
{{Reflist}}

== Liên kết ngoài ==
* {{wiktionary-inline|principle}}
* <span class="plainlinks">[https://www.amazon.com/dp/0578522179?ref_=pe_3052080_397514860 ''Actus Essendi'' and the Habit of the First Principle in Thomas Aquinas (New York: Einsiedler Press, 2019)]</span>.

{{Đạo đức học}}
{{Siêu hình học}}

{{Kiểm soát tính nhất quán}}

[[Thể loại:Nguyên lý| ]]
[[Thể loại:Khái niệm nhận thức luận]]
[[Thể loại:Khái niệm đạo đức học]]
[[Thể loại:Khái niệm siêu hình học]]
[[Thể loại:Khái niệm triết học tinh thần]]
[[Thể loại:Khái niệm triết học khoa học]]
[[Thể loại:Siêu hình học tinh thần]]
[[Thể loại:Bản thể luận]]
[[Thể loại:Nguyên tắc| ]]

Nguyên tắc - Lịch sử thay đổi

imported>Newone: từ khóa mới cho Thể loại:Nguyên tắc: " " dùng HotCat