https://wikibeta.org/index.php?action=history&feed=atom&title=Sao_xungSao xung - Lịch sử thay đổi2026-08-10T17:34:56ZLịch sử thay đổi trang này trên wikiMediaWiki 1.46.0https://wikibeta.org/index.php?title=Sao_xung&diff=3425369&oldid=previmported>Nguyentrongphu: Đã lùi lại sửa đổi của 222.254.51.108 (thảo luận) quay về phiên bản cuối của Plantaest2024-06-05T12:17:37Z<p>Đã lùi lại sửa đổi của <a href="/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:%C4%90%C3%B3ng_g%C3%B3p/222.254.51.108" title="Đặc biệt:Đóng góp/222.254.51.108">222.254.51.108</a> (<a href="/wiki/Th%E1%BA%A3o_lu%E1%BA%ADn_Th%C3%A0nh_vi%C3%AAn:222.254.51.108" title="Thảo luận Thành viên:222.254.51.108">thảo luận</a>) quay về phiên bản cuối của <a href="/wiki/Th%C3%A0nh_vi%C3%AAn:Plantaest" title="Thành viên:Plantaest">Plantaest</a></p>
<p><b>Trang mới</b></p><div>[[Tập tin:Chandra-crab.jpg|nhỏ|250px|Ảnh [[quang học]]/[[tia X]] tổng hợp của [[tinh vân Con Cua]], với chất khí ở gần bị xoắn lên do [[trường điện từ]] và [[bức xạ điện từ|bức xạ]] của pulsar gây nên]]<br />
[[Tập tin:Diagram explaining the geometry of a pulsar.jpg|nhỏ|250px]]<br />
'''Sao xung''' (hay '''pulsar''') là các [[sao neutron]] xoay rất nhanh, nó biểu hiện như một nguồn [[sóng vô tuyến|sóng radio]], được phát ra đều đặn ở các [[chu kỳ|chu kì]] ngắn. [[Cường độ]] [[bức xạ điện từ|bức xạ]] thay đổi theo một [[chu kỳ|chu kì]] đều, điều này chỉ ra chuyển động xoay của [[sao|ngôi sao]]. Sao Neutron xoay nhanh đến mức [[lực ly tâm|lực li tâm]] làm biến dạng bức xạ của sao thành [[mặt nón#Hình nón|hình nón]] đôi, với đỉnh chung ở [[tâm sao]]. Bức xạ hình nón này xoay tròn và chỉ quét qua một phần [[không gian vũ trụ]], bởi thế không phải sao xung nào cũng thấy được, kể cả khi nó ở rất gần [[Trái Đất]].<br />
<br />
== Lịch sử nghiên cứu ==<br />
Sao xung lần đầu tiên được [[Jocelyn Bell Burnell]] và [[Antony Hewish]] của [[Đại học Cambridge]] phát hiện năm [[1967]] qua bức xạ [[sóng vô tuyến]],<ref>[http://www.bigear.org/vol1no1/burnell.htm Little Green Men, White Dwarfs or Pulsars?] Cosmic Search Vol. 1, No. 1 [[Jocelyn Bell Burnell]]</ref> về sau còn có các [[Tia X|sao xung tia X]] và [[tia gamma]] được khám phá. Nhờ thành công này Antony Hewish được tặng [[giải Nobel]] vào năm [[1974]]. Họ thu được những sóng radio đặc biệt, bao gồm những dao động đồng dạng có chu kỳ đều từ vài phần nghìn đến vài giây. Giả thiết đầu tiên họ đặt ra là những sóng này đến từ những nền [[văn minh ngoài Trái Đất]]. Ngày nay giới khoa học thiên về công nhận giả thiết giải thích sự đều đặn của sóng radio là do được phát ra từ một [[sao từ|ngôi sao nhiễm từ]] rất bé và quay rất nhanh. Để một ngôi sao có thể quay nhanh đến như thế mà không bị lực ly tâm làm tan rã, nó phải rất đặc mà đó là tính chất đặc trưng của [[sao neutron]].<br />
<br />
Sự phát sóng vô tuyến cực mạnh làm suy yếu năng lượng của sao xung làm cho tốc độ quay của nó chậm lại. Trong số này có [[sao xung Con Cua]] trong [[tinh vân Con Cua]], tốc độ quay giảm một phần mười triệu mỗi năm. Trong các hệ [[sao đôi]], sao xung hút dần vật chất từ sao đồng hành để duy trì năng lượng này.<br />
<br />
== Các loại sao xung ==<br />
[[Tập tin:Doublesystar.gif|nhỏ|Pulsar quay trong hệ sao đôi]]<br />
Cho đến nay có ba loại sao xung được biết, phân loại theo nguồn gốc năng lượng phát ra [[sóng vô tuyến]]:<br />
<br />
* Sao xung có năng lượng biến đổi, năng lượng mất mát này làm phát sinh ra [[sóng vô tuyến]].<br />
* Sao xung tích tụ năng lượng (gồm phần lớn nhưng không phải tất cả các sao xung phát ra tia X), khi năng lượng của [[tương tác hấp dẫn|trường hấp dẫn]] tăng lên đồng thời với vật chất tạo nên nguồn năng lượng (sản sinh ra tia X mà trên Trái Đất có thể nhận được).<br />
* [[Sao từ]], ở những nơi [[từ trường]] bị suy yếu, phát sinh ra [[sóng vô tuyến]].<br />
<br />
Mặc dù cả ba loại sao trên là [[sao neutron]], nhưng chúng có trạng thái và các tính chất vật lý tương đối khác nhau. Tuy nhiên chúng cũng có mối liên hệ với nhau. Chẳng hạn, các [[Sao xung phát tia X|sao xung phát ra tia X]] là các sao xung có năng lượng thay đổi đã về già và mất gần hết năng lượng, và chỉ nhận biết được khi cặp sao đồng hành mở rộng ra và chuyển vật chất về phía sao xung. Quá trình này tiếp tục phát triển sẽ chuyển đủ [[mô men động lượng|mômen động lượng]] đến sao xung để "tái chế" nó thành sao xung có năng lượng biến đổi một phần nghìn giây.<br />
<br />
== Danh sách các sao xung đã quan sát được ==<br />
{|<br />
|[[Tập tin:Fermi's Gamma-ray Pulsars.jpg|nhỏ|trái|250px|Gamma-ray pulsars detected by the Fermi Gamma-ray Space Telescope.]] || [[Tập tin:Artist's concept of PSR B1257+12 system.jpg|nhỏ|trái|250px|Hình mô phỏng [[PSR B1257+12]]]] || [[Tập tin:Vela Pulsar jet.jpg|nhỏ|trái|180px|Sao xung Vela]]<br />
|-<br />
|[[Tập tin:J0737-3039 still1 large.jpg|nhỏ|trái|250px|Hình mô phỏng [[PSR J0737-3039]]]] || [[Tập tin:PSR B1509-58 full.jpg|nhỏ|trái|250px|[[PSR B1509-58]]]] ||<br />
|}<br />
<br />
== Ứng dụng ==<br />
Nghiên cứu các pulsar có nhiều ứng dụng trong [[vật lý học|vật lý]] và [[thiên văn học]]. Một ví dụ nổi bật là việc chứng minh sự tồn tại của [[sóng hấp dẫn|bức xạ hấp dẫn]] được dự đoán bởi [[thuyết tương đối rộng|thuyết tương đối tổng quát]].<br />
<br />
== Xem thêm ==<br />
* [[Quasar|Chuẩn tinh]]<br />
* [[Sao neutron]]<br />
* [[Sao vô tuyến]]<br />
* [[Sao phát tia X]] (tiếng Anh: ''X-ray pulsar'')<br />
* [[Sao từ]]<br />
* [[Sao một phần nghìn giây]] (tiếng Anh: ''millisecond pulsar'')<br />
<br />
== Tham khảo ==<br />
{{tham khảo|30em}}<br />
== Liên kết ngoài ==<br />
{{thể loại Commons|Pulsars}}<br />
* [http://vnexpress.net/GL/Khoa-hoc/2005/02/3B9DB2FE/ Phát hiện pulsar quay cực nhanh]<br />
* [http://vnexpress.net/GL/Khoa-hoc/2003/07/3B9C9A9E/ Cuộc sống bí ẩn của sao trời-Pulsar trong Tinh vân Con Cua]<br />
{{Siêu tân tinh}}<br />
{{Sao}}<br />
{{Sao lùn trắng}}<br />
{{Sao neutron}}<br />
{{Sao biến quang}}<br />
{{Kiểm soát tính nhất quán}}<br />
{{sơ khai thiên văn học}}<br />
<br />
[[Thể loại:Sao xung| ]]<br />
[[Thể loại:Thuật ngữ thiên văn học]]<br />
[[Thể loại:Thiên văn vô tuyến]]<br />
[[Thể loại:Loại sao]]</div>imported>Nguyentrongphu