imported>AnsterBot: (Bot) AlphamaEditor, Executed time: 00:00:01.0777994, replaced: {{Cite web → {{Chú thích web (2)

2026-05-18T17:07:19Z

(Bot) AlphamaEditor, Executed time: 00:00:01.0777994, replaced: {{Cite web → {{Chú thích web (2)

Trang mới

{{Infobox ancient site
| name = Tháp Burana
| native_name = [[Tiếng Kyrgyz]]: Бурана мунарасы
| native_name_lang =
| alternate_name =
| image = Burana Tower, Kyrgyzstan.jpg
| image_size =
| alt =
| caption = Tổng thể tháp Burana nhìn từ mặt đất
| map =
| map_type = Asia#Kyrgyzstan
| map_alt =
| map_caption = Vị trí tại Kyrgyzstan
| relief = yes
| map_size = 220
| altitude_m =
| altitude_ref =
| coordinates = {{coord|42|44|49|N|75|14|55|E|display=inline,title}}
| gbgridref =
| map_dot_label = Balasagun
| location = [[Balasagun]], Kyrgyzstan
| region = [[Chuy (vùng)|Chüy]]
| type = [[Tháp giáo đường Hồi giáo|Tháp giáo đường]]
| part_of =
| length =
| width =
| area =
| volume =
| diameter =
| circumference =
| height = {{height|m=25}}
| builder = [[Kara-Khanid]]
| material = [[Gạch nung]]
| built = Thế kỷ 9
| abandoned =
| epochs = 
| cultures =
| dependency_of =
| occupants =
| event =
| discovered =
| excavations =
| archaeologists =
| condition =
| ownership =
| management =
| public_access =
| other_designation =
| website = 
| architectural_styles = [[Tháp giáo đường Hồi giáo|Tháp giáo đường]]
| architectural_details =
| notes =
}}

'''Tháp Burana''' ({{langx|ky|Бурана мунарасы}}) là một [[Tháp giáo đường Hồi giáo|tháp giáo đường]] lớn ở [[thung lũng Chüy]] thuộc làng Burana, quận Chüy, vùng [[Chuy (vùng)|Chüy]], miền Bắc [[Kyrgyzstan]]. Nó nằm cách thủ đô [[Bishkek]] của nước này khoảng 80 km về phía Đông, gần thị trấn [[Tokmok]].<ref name=":1" /> Ngọn tháp, cùng với các bia mộ, một số công trình đất đắp, tàn tích của một lâu đài và ba [[lăng mộ]], là tất cả những gì còn sót lại của [[Balasagun]] – một thành phố cổ nằm trên [[con đường tơ lụa]] mà [[Hãn quốc]] [[Kara-Khanid]] đã công chiếm vào cuối [[thế kỷ 9]]. Đây là một trong những công trình kiến trúc cổ xưa nhất ở khu vực [[Trung Á]].<ref name=":2" />

== Truyền thuyết ==
Có nhiều truyền thuyết dân gian Kyrgyz được lưu truyền về sự ra đời của ngọn tháp, thường mang sắc thái u buồn và bí ẩn.<blockquote>Truyền thuyết nổi tiếng nhất kể về một vị [[hãn]] có một cô con gái xinh đẹp tuyệt trần. Vẻ đẹp và trí thông minh của nàng đã chiếm được tình yêu của dân chúng, và dường như, cô gái được định sẵn sẽ có một cuộc sống hạnh phúc và bình yên. Một lần, một thầy bói nói với nàng rằng nàng sẽ chết một cái chết khủng khiếp vì vết cắn của một con nhện đen (karakurt) sống ở vùng này vào thời điểm đó. Lo sợ cho tính mạng con gái, vị hãn quyết định xây một tòa tháp để cứu nàng khỏi lời tiên tri khủng khiếp. Cô gái xinh đẹp sống ở tầng cao nhất của tòa tháp, và mỗi vị khách đến thăm đều được kiểm tra kỹ lưỡng. Tuy nhiên, vào ngày sinh nhật thứ 16 của nàng, vị hãn vô tình mang đến cho nàng một con nhện đen trốn trong lá nho. Vết cắn độc đã giết chết cô gái trẻ. Đau khổ tột cùng, vị hãn đấm vào tường tháp và làm sập một vài hàng gạch phía trên.<ref name=":2">{{Chú thích web |date=2021-12-01 |title=Balasagun Town (Burana) |url=https://unesco.ru/en/news/47-balasagun/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260410145054/http://unesco.ru/en/news/47-balasagun/ |archive-date=2026-04-10 |access-date=2026-04-10 |website=Ủy ban Liên bang Nga về UNESCO|language=en}}</ref></blockquote>Một truyền thuyết khác kể rằng vị hãn vì quá đau buồn mà khóc lớn tới mức khiến cho một phần tháp bị đổ sập.<ref name=":3">{{Chú thích web|url=https://www.journalofnomads.com/burana-tower/#The_legend_of_the_Burana_Tower|title="Legend of Burana Tower"|last=Cynthia|first=|date=26 November 2017|website=Journal of Nomads|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191109124753/https://www.journalofnomads.com/burana-tower/ |archive-date=2019-11-09 |access-date=}}</ref> Một phiên bản tiếp nối rằng vị hãn đã chôn cất người con gái bị nhện cắt chết ở ngay tòa tháp này.<ref name=":4">{{Chú thích web |title=Architectural and archaeological complex Burana Tower. |url=https://silkadv.com/en/content/architectural-and-archaeological-complex-burana-tower |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260410152136/https://silkadv.com/en/content/architectural-and-archaeological-complex-burana-tower |archive-date=2026-04-10 |access-date=2026-04-10 |website=Silk Road Adventures |language=en |postscript=. Dẫn nguồn từ: V. D. Goryacheva. "Medieval urban centers and architectural ensembles of Kyrgyzstan (Burana, Uzgen, Safid-Bulan)". Popular science essay publishing house "Ilim". Frunze. 1983. Viện Hàn lâm Khoa học Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Kyrgyzstan. Viện Lịch sử.}}</ref> Chuyện khác lại kể vị hãn vì đau buồn quá độ cũng qua đời không lâu sau đó.<ref name=":0">{{Chú thích tập san học thuật |last=Saticioğlu |first=Hüseyin |year=2020 |title=İki̇ Kule Bi̇r Efsane: Burana Ve İstanbul Kiz Kuleleri̇ |trans-title=Hai tòa tháp, một huyền thoại: Tháp Burana và Tháp Trinh Nữ Istanbul |url=https://www.academia.edu/122826716/%C4%B0ki_Kule_Bi_r_Efsane_Burana_Ve_%C4%B0stanbul_Kiz_Kuleleri_?sm=b&rhid=39092872561 |journal=Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi |language=tr |publisher=Đại học Selçuk |volume=49 |pages=245-260 |via=Academia.edu}}</ref>:257

Trong một dị bản, người sống trong tòa tháp là người con trai út duy nhất còn sống của vị hãn và mẹ cậu bé. Người con trai cũng bị tiên tri là sẽ bị nhện đen cắn chết (giống như những người anh trai của cậu) nên vị hãn đã xây tòa tháp hòng bảo vệ người thừa kế của mình. Tuy nhiên, một người hầu vô tình mang con nhện đen ẩn trong một giỏ quả mọng vào và cuối cùng cậu bé vẫn không thể thoát nạn.<ref name=":4" />

Hüseyin Saticioğlu nhận xét rằng truyền thuyết về tháp Burana và {{Interlanguage link|Tháp Thiếu Nữ|en|Maiden's Tower|lt=tháp Thiếu Nữ}} (được xây dựng năm 1110, tức thế kỷ 12) ở [[Istanbul]] có nhiều điểm tương đồng về cốt truyện và nhân vật. Ông cho rằng những điểm tương đồng này "củng cố khả năng rằng các truyền thống truyền miệng và yếu tố thần thoại từ quê hương của [[Người Thổ Nhĩ Kỳ|người Thổ]] đã được mang theo đến những nơi cư trú mới". Các điểm khác biệt xuất hiện do môi trường địa lý, tiến trình lịch sử và sự tương tác với các dân tộc láng giềng.<ref name=":0" />:258

== Nghiên cứu ==
[[Tập tin:2015-09-06-111718 - Balasagun - Burana-Turm.JPG|nhỏ|Tòa tháp Burana. Ở góc phải của ảnh là một cánh đồng đầy những hình khắc trên đá, gọi là ''bal-bals'', hay {{Interlanguage link|Bia đá Kurgan|en|Kurgan stelae}}.]]
Ở nơi thành phố cổ [[Balasagun]] từng ngự trị nay là một khu tàn tích được gọi là Burana. Sau khi nghiên cứu kỹ lưỡng, các nhà sử học và khảo cổ học tin rằng Burana thực chất chính là Balasagun. Những tàn tích còn lại của thành phố được xây dựng nửa cuối thế kỷ 10 bởi [[Hãn quốc]] [[Kara-Khanid]]. Trong số các công trình của thành phố cổ chỉ có tháp Burana nằm ở phía đông, như người dân địa phương gọi nó, sống sót.<ref name=":2" /><ref name=":4" /><ref name=":0" />:249

Các nhà khảo cổ học M. E. Masson năm 1927 và A. I. Terenozhkin năm 1929 đã tiến hành khai quật khảo cổ tại khu di tích thành cổ này. Dựa trên tư liệu thu thập được, Masson đã xác định rằng tháp Burana được xây dựng vào nửa đầu thế kỷ 11. Nhiều nhà nghiên cứu khác cũng đồng tình với nhận định này.<ref name=":5">{{Chú thích tập san học thuật |last=Törökanov |first=Esenkul |year=2014 |others=Bilal Yildiz dịch sang tiếng Thổ Nhĩ Kỳ từ sách tiếng Kyrgyz (hoặc song ngữ Kyrgyz – Nga) ''Respublikalık Arheologiya-Arhitekturalık Burana Muzey-Kompleksi & Respublikanskiy Arheologo-Arhitekturniy Muzey-Kompleks Başnya Burana'' xuất bản lần 2 năm 1989 tại Frunze, Kyrgyzstan. |title=Burana Cumhuriyet Arkeolojik-Mimari Müze Kompleksi |trans-title=Tổ hợp Bảo tàng Khảo cổ - Kiến trúc cấp Cộng hòa Burana |url=https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/19663 |journal=Amasya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi |language=tr |volume=2 |pages=193-207 |via=DergiPark}}</ref>:195 Tính xác thực của nó được đảm bảo thông qua bố cục kiến trúc, kỹ thuật nghệ thuật, trang trí và kỹ thuật xây dựng điển hình cho các công trình đương thời, cũng như các hiện vật khảo cổ được phát hiện gần tháp và ở những nơi khác trong khu định cư cổ. Điều này khiến tháp Burana trở nên rất độc đáo vì nó là kiến trúc duy nhất từ cuối thế kỷ 10 đến đầu thế kỷ 11 thuộc loại này còn tồn tại đến năm 2026.<ref name=":2" />

Hüseyin Saticioğlu giả định "Burana" là một biến âm của từ dùng để chỉ [[tháp giáo đường Hồi giáo]] "munara" ({{Langx|ky|мунара}}) trong tiếng Kyrgyz.<ref name=":0" />:249 Trong khi đó, nhà [[đông phương học]] Wilhelm Bartold cho rằng tên gọi "Burana" là cách phát âm biến dạng của từ "manara" (cũng dùng để chỉ tháp giáo đường) trong tiếng Ả Rập ({{Langx|ar|مَنَارَة|manāra|ngọn hải đăng, nơi phát sáng}}).<ref>{{Chú thích sách |last=Barthold |first=V. V. |url=https://www.academia.edu/88085271/_Orta_Asya_T%C3%BCrk_Tarihi_Hakk%C4%B1nda_Dersler_author_V_V_Barthold_haz_H%C3%BCseyin_Da%C4%9F |title=Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler |publisher=Nhà xuất bản Çağlar |others=Hüseyin Dağ biên soạn từ ''Các bài giảng về lịch sử dân tộc Turk ở Trung Á'' năm 1927. |year=2004 |isbn=975-98994-0-X |location=[[Ankara]], Thổ Nhĩ Kỳ |language=tr |trans-title=Các bài giảng về lịch sử dân tộc Turk ở Trung Á |postscript=. Các tác phẩm của ông được xuất bản ở phương Tây dưới tên rửa tội tiếng Đức là Wilhelm Barthold. |via=Academia.edu}}</ref>:74

== Kiến trúc ==
[[Tập tin:Burana tower-stairway.jpg|nhỏ|266x266px|Cầu thang xoắn ốc bên trong tháp. Du khách có thể lên đỉnh tháp bằng cầu thang này.<ref name=":3" />]]
[[Tập tin:Burana 05.jpg|nhỏ|Họa tiết trang trí mặt ngoài trên phần đế bát giác và phần tháp hình trụ (sau trùng tu).|trái|360x360px]]
[[Tập tin:2015-09-06-112644 - Balasagun - Burana-Turm.JPG|nhỏ|252x252px|Có thể nhìn thấy ở phần bệ ở phía đông và phía bắc được ốp đá cẩm thạch màu trắng (hình trên). Còn phía tây và nam không được ốp gì (hình dưới).[[Tập tin:Burana's base's western and southern sides are not clad in marble.jpg|không khung]]]]
Toàn bộ công trình bao gồm phần bệ nổi, đế tháp bát giác và thân tháp hình trụ. Tháp được xây bằng [[gạch nung]] pha trộn với đất sét đỏ và trang trí bằng gạch họa tiết rất đều, cân đối. Trên đỉnh tháp này có một chỗ dành riêng cho người canh gác hình củ hành. Ở phía nam tháp, có cửa vào ở độ cao 6,45 m. Phía trong cửa vào có cầu thang xoắn ốc rẽ sang phải để lên đỉnh tháp và hai cửa sổ. Ban đầu, ước tính tháp cao khoảng 45 m. Tuy nhiên, qua nhiều thế kỷ, một số trận động đất đã gây ra thiệt hại đáng kể cho công trình. Trận động đất lớn vào thế kỷ 15 hoặc 16 có thể đã phá hủy nửa trên của tháp, làm giảm độ cao của nó xuống còn 24,6 m<ref name=":0" />:250 (theo một nguồn khác là 21,6 m<ref name=":2" />){{Efn|Sự khác biệt trong các thông số có thể là do một số thông số là của tháp trước khi trùng tu và số còn lại là của tháp sau khi trùng tu.}} như hiện nay, và khiến tháp bị nghiêng 6 độ về phía tây.

Toàn bộ kết cấu này được chống đỡ bởi móng tháp. [[Móng (công trình xây dựng)|Móng]] tháp sâu 5,6 m, có hình tứ giác, được xây bằng cách xếp đá chồng lên nhau như gạch. Phía trên móng là một bệ nổi hình vuông cao 1,2 m. Nó có các mặt ngoài hướng về phía bắc và phía đông được ốp [[đá cẩm thạch]] nhưng các mặt còn lại không được ốp lát gì. Ở chính giữa bệ này còn có một bệ thứ hai dày 24 cm – phần đế tháp đặt ngay trên nó. Bên trong tháp còn ngụ một ngôi mộ không rõ danh tính.<ref name=":5" />:198,<ref name=":0" />:250,<ref name=":2" />

Thanh kim loại chìa ra ở đỉnh tháp là máng thoát nước.

Tháp Burana được phỏng đoán là một [[Tháp giáo đường Hồi giáo|tháp giáo đường]] và/hoặc một hầm mộ. Ngoài ra, do từ tháp có thể quan sát toàn bộ [[thung lũng Chüy]], người ta cho rằng tháp cũng được sử dụng làm tháp canh.<ref name=":4" /><ref name=":0" />:250

== Bảo tồn ==
[[Tập tin:Burana Tower Museum.jpg|nhỏ|Bảo tàng gần tòa tháp.]]

Do bị bỏ hoang nhiều thế kỷ và do tác động của thiên nhiên như động đất, gió, tòa tháp bị xuống cấp và hư hại nghiêm trọng. Trước Cách mạng Tháng Mười, không có bất kỳ hành động nào được thực hiện để bảo tồn di tích. Sau khi [[Liên Xô]] thành lập, vào năm 1927 và 1928, chính phủ [[Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết tự trị Kirghizstan (1926–1936)|Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết tự trị Kirghizstan]] đã tiến hành sửa chữa và bảo vệ tháp Burana cùng những di chỉ khảo cổ khác trong khu di tích.<ref name=":5" />:195 Công việc này được giám sát bởi M. M. Loginov và N. I. Bachinsky. Tuy việc trùng tu đã cứu tòa tháp khỏi nguy cơ bị sụp đổ, nó đã làm biến dạng phần nào diện mạo của tháp, vì phần đỉnh của đế bát giác đã bị xác định sai trong quá trình trùng tu, và các hốc trang trí ở hai bên đế không được phục hồi.<ref>{{Chú thích tập san học thuật |last=Imankulov |first=D.D. |last2=Moldalieva |first2=I.T. |year=2018 |title=БУРАНА МУНАРАСЫНЫН АРХИТЕКТУРАЛЫК ЖАСАЛГАЛАРЫ |trans-title=Trang trí trong kiến trúc của tháp Burana |url=https://arch.kyrlibnet.kg/uploads/KRSUIMANKULOVD.D.2018-8.pdf |journal=Tạp chí Đại học Slavơ Kyrgyz–Nga |language=ru |volume=18 |issue=8 |pages=94-98}}</ref>:96

Trong các năm 1970–1974, dựa trên dự án của B. V. Pomaskin, Xưởng Trùng tu Khoa học Đặc biệt thuộc Bộ Văn hóa [[Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Xô viết Kyrgyzstan]] đã tiến hành cải tạo và trùng tu Burana. Các phần hư hỏng của tháp giáo đường đã được sửa chữa hoàn toàn, phần đế bát giác được xây dựng lại. Một chiếc thang kim loại được lắp đặt ở phía nam để lên tháp.<ref name=":5" />:196

Sau khi hoàn thành trùng tu, sửa chữa, quần thể di tích Burana, bao gồm các lăng mộ, bia mộ, nền móng, nhà tắm và tường thành, đã được mở cửa tham quan với tên gọi Bảo tàng Ngoài trời Burana ({{Langx|tr|Burana Açık Hava Müzesi|links=no}}).<ref name=":0" />:250 Bên cạnh đó còn có một tòa nhà nhỏ tại đây trưng bày thông tin lịch sử cũng như các hiện vật được tìm thấy tại địa điểm này và các vùng lân cận.<ref>{{Chú thích web|url=https://www.unusualtraveler.com/a-visit-to-burana-tower-in-kyrgyzstan/|title=A Visit to Burana Tower in Kyrgyzstan.|date=2018-01-14|website=Unusual Traveler|language=en-US|access-date=2019-11-09}}</ref>

Năm 2021, Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Cộng hòa Kyrgyzstan đã hỗ trợ một dự án bảo vệ tòa tháp khỏi các mối đe dọa do con người gây ra và [[động đất]] với nguồn tài trợ từ Quỹ Bảo tồn Văn hóa của Đại sứ Hoa Kỳ. Dự án bao gồm việc trùng tu chuyên nghiệp phần mái hư hỏng của tháp Burana bằng [[vật liệu chống thấm]] và bảo vệ tường tháp khỏi động đất thông qua các kỹ thuật chống địa chấn.<ref name=":1">{{Chú thích web |last=Trung tâm Di sản Văn hóa thuộc Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ |title=The Magic of the Burana Tower, Kyrgyz Republic |trans-title=Vẻ đẹp kỳ diệu của Tháp Burana, Cộng hòa Kyrgyzstan |url=https://artsandculture.google.com/story/PwVRxvxQ5h79rQ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260410132557/https://artsandculture.google.com/story/PwVRxvxQ5h79rQ |archive-date=2026-04-10 |access-date=2026-04-10 |website=Google Art & Culture |language=en}}</ref>

== Hình ảnh ==
<gallery widths="200" heights="200" perrow="4">
Tập tin:Burana Tower site 04.jpg|thế=Balbals on the site|Một số bia mộ đá
Tập tin:Burana Tower site 15.jpg|thế=Petroglyph on the site|Một tảng đá được chạm khắc
Tập tin:Stamp of Kyrgyzstan 50europe uzgen.jpg|Tháp Burana trên tem của Kyrgyzstan.
</gallery>

== Xem thêm ==
* {{ill|Tháp Uzgen|en|Uzgen Minaret}}
* {{ill|Tháp Kutlug Timur|en|Kutlug Timur Minaret}} ([[Turkmenistan]])
* {{ill|Danh sách tháp giáo đường cổ nhất|en|List of oldest minarets}}
* {{ill|Danh sách tháp giáo đường cao nhất|en|List of tallest minarets}}

== Chú giải ==
{{Danh sách ghi chú}}

== Tham khảo ==
{{Tham khảo}}

== Đọc thêm ==

* {{Chú thích sách |last=Goryacheva |first=V. D. |title=Бурана: история изучения городища и его архитектурных памятников |last2=Masson |first2=M. E. |year=1985 |location=Frunze |language=ru |trans-title=Burana: lịch sử nghiên cứu về khu di tích thành phố và các công trình kiến trúc của nó}}
* {{Chú thích sách |last=Vinnik |first=D. F. |title=Памятники Кыргызстана |year=1974 |edition=2nd |location=Frunze |language=ru |trans-title=Các di tích của Kyrgyzstan |chapter=Башня Бурана |trans-chapter=Tháp Burana}}
* {{Chú thích tập san học thuật |last=Törökan uulu |first=Esenkul |year=2015 |others=Bilal Yildiz dịch sang tiếng Thổ Nhĩ Kỳ từ sách tiếng Kyrgyz ''Burana Muzeyi Cana Balasagın'' xuất bản năm 1993 tại Tokmok, Kyrgyzstan. Ngoài ra, họ tiếng Kyrgyz của Esenkul "Törökan uulu" có nghĩa là con của Törökan. Một tác phẩm xuất bản trước đó của ông ghi họ theo kiểu tiếng Slav là Törökanov. |title=Burana Müzesi ve Balasagın |trans-title=Bảo tàng Burana và Balasagun |url=https://isamveri.org/pdfdrg/G00039/2015_4/2015_4_YILDIZB.pdf |journal=Amasya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi |language=tr |volume=4 |pages=121-145}}

== Liên kết ngoài ==
{{Thể loại Commons|Burana tower}}
* [https://whc.unesco.org/en/list/1442 Silk Roads: the Routes Network of Chang'an-Tianshan Corridor], [[UNESCO]] World Heritage Convention.

[[Thể loại:Tọa độ trên Wikidata]]
[[Thể loại:Bài viết có văn bản tiếng Kyrgyz]]
[[Thể loại:Kiến trúc Hồi giáo]]
[[Thể loại:Kiến trúc thánh đường Hồi giáo]]

Tháp Burana - Lịch sử thay đổi

imported>AnsterBot: (Bot) AlphamaEditor, Executed time: 00:00:01.0777994, replaced: {{Cite web → {{Chú thích web (2)