imported>NhacNy2412Bot: sửa tham số CS1

2023-01-01T08:36:44Z

sửa tham số CS1

Trang mới

{{Infobox language
|name=Tiếng Afar
|nativename={{lang|aa|Qafaraf}}
|states=[[Ethiopia]], [[Eritrea]], [[Djibouti]]
|region=[[Sừng châu Phi]]
|speakers={{sigfig|4,173|2}} triệu (2012)<ref name=e18>[http://www.ethnologue.com/18/language/aar/ Tiếng Afar] tại Ethnologue. 18th ed., 2015.</ref>
|familycolor=Afro-Asiatic
|fam2=[[Nhóm ngôn ngữ Cush|Cush]]
|fam3=[[Nhóm ngôn ngữ Đông Cush Đất thấp|Đông Cush Đất thấp]]
|fam4=[[Nhóm ngôn ngữ Saho–Afar|Saho–Afar]]
|minority={{DJI}}<br>{{ERI}}<br>{{ETH}}
|iso1=aa
|iso2=aar
|iso3=aar
|glotto=afar1241
|glottorefname=Afar
|notice=IPA
}}

'''Tiếng Afar''' (Afar: '''Qafaraf''') (cũng được gọi là '''’Afar Af''', '''Afaraf''', '''Qafar af''') là một [[ngữ hệ Phi-Á|ngôn ngữ Phi-Á]], thuộc về nhánh [[Nhóm ngôn ngữ Cush|ngôn ngữ Cush]]. Đây là ngôn ngữ của [[người Afar]] tại [[Djibouti]], [[Eritrea]] và [[Ethiopia]].

==Phân loại==
Tiếng Afar được xếp vào nhánh [[ngữ tộc Cush|Cush]] của [[ngữ hệ Phi-Á]]. Trong đó, nó lại được phân vào [[nhóm ngôn ngữ Đông Cush Đất thấp]], cùng với [[tiếng Saho]] và [[tiếng Somali]].<ref name="Lewis11">{{chú thích sách|last=Lewis|first=I.|year=1998|title=Peoples of the Horn of Africa: Somali, Afar and Saho|publisher=Red Sea Press|page=11}}</ref> Tiếng Saho là ngôn ngữ gần gũi nhất với tiếng Afar.<ref name="Ethnaar">{{chú thích web|title=Afar language|url=http://www.ethnologue.com/language/aar|publisher=Ethnologue|access-date =ngày 23 tháng 8 năm 2013}}</ref>

==Phân bố địa lý==
Tiếng Afar là bản ngữ của [[người Afar]] tại [[Djibouti]], [[Eritrea]], và [[vùng Afar]] của [[Ethiopia]].<ref name="Ethnaar"/>

Theo ''[[Ethnologue]]'', có tổng cộng 1.379.200 người nói tiếng Afar. Trong đó, 1.280.000 được ghi nhận trong thống kê Ethiopia 2007. Trong thống kê 1994, có 906.000 người đơn ngữ được ghi nhận.<ref name="Ethnaar"/>

==Tình trạng==
Tại Djibouti, tiếng Afar là một [[ngôn ngữ quốc gia]] được công nhận.<ref name="Cwfbdj">{{chú thích web|title=Djibouti|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/dj.html|work=The World Factbook|publisher=CIA|access-date=ngày 31 tháng 8 năm 2014|archive-date=2020-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200504070831/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/dj.html|url-status=dead}}</ref> Đây là một trong các ngôn ngữ của hệ thống [[Truyền hình vô tuyến Djibouti]].

Tại Eritrea, tiếng Afar là một trong chín ngôn ngữ quốc gia, trên danh nghĩa là có địa vị ngang hàng lẫn nhau (dù [[tiếng Tigrinya]] và [[tiếng Ả Rập]] được sử dụng phổ biến hơn nhiều). Nó được phát thanh trên đài rađiô quốc gia hằng ngày. Hiến pháp Eritrea đã được dịch ra tiếng Afar. Tuy nhiên, về giáo dục, người nói tiếng Afar thường chọn tiếng Ả Rập – mà nhiều người trong số họ dùng như [[ngôn ngữ thứ hai]] – làm ngôn ngữ giảng dạy.<ref>{{chú thích web |first=Marie-Claude |last=Simeone-Senelle |url=http://cy.revues.org/document39.html |title=Les langues en Erythrée |work=Chroniques Yeménites 8, 2000 |publisher=Cy.revues.org |language=fr}}</ref>

Tại Vùng Afar của Ethiopia, tiếng Afar là ngôn ngữ hành chính chính thức.<ref name="Llicuv">{{chú thích sách|editor=Kizitus Mpoche |editor2=Tennu Mbuh |title=Language, literature, and identity|year=2006|publisher=Cuvillier|isbn=3-86537-839-0|pages=163–164|url=https://books.google.com/books?id=PNEiAQAAMAAJ}}</ref>

==Ngữ âm==

===Phụ âm===
Hệ thống phụ âm tiếng the Afar được liệt kê bên dưới (phiên âm [[Bảng mẫu tự ngữ âm quốc tế|IPA]] trong ngoặc vuông):

{| class="wikitable"
|-
! colspan="2" |  
! [[Âm môi|Môi]]
! [[Âm chân răng|Chân răng]]
! [[âm quặt lưỡi|Quặt lưỡi]]
! [[Âm vòm|Vòm]]
! [[Âm ngạc mềm|Ngạc mềm]]
! [[Âm yết hầu|Yết hầu]]
! [[Âm thanh hầu|Thanh hầu]]
|-
! rowspan="2" | [[Âm tắc|Tắc]]
| vô thanh
|  
| style="text-align:center;"|   '''t'''  {{IPA|[t]}}
|  
|  
| style="text-align:center;"|   '''k'''  {{IPA|[k]}}
|  
|  
|-
| hữu thanh
| style="text-align:center;"|   '''b'''  {{IPA|[b]}}
| style="text-align:center;"|   '''d'''  {{IPA|[d]}}
| style="text-align:center;"|   '''x'''  {{IPA|[ɖ]}}
|  
| style="text-align:center;"|   '''g'''  {{IPA|[ɡ]}}
|  
|  
|-
! rowspan="2" | [[Âm xát|Xát]]
| vô thanh
| style="text-align:center;"|   '''f'''  {{IPA|[f]}}
| style="text-align:center;"|   '''s'''  {{IPA|[s]}}
|  
|  
|  
| style="text-align:center;"|   '''c'''  {{IPA|[ħ]}}
| style="text-align:center;"|   '''h'''  {{IPA|[h]}}
|-
| hữu thanh
|  
|  
|  
|  
|  
| style="text-align:center;"|   '''q'''  {{IPA|[ʕ]}}
|  
|-
! colspan="2" | [[Âm mũi|Mũi]]
| style="text-align:center;"|   '''m'''  {{IPA|[m]}}
| style="text-align:center;"|   '''n'''  {{IPA|[n]}}
|  
|  
|  
|  
|  
|-
! colspan="2" | [[Âm tiếp cận|Tiếp cận]]
| style="text-align:center;"|   '''w'''  {{IPA|[w]}}
| style="text-align:center;"|   '''l'''  {{IPA|[l]}}
|  
| style="text-align:center;"|   '''y'''  {{IPA|[j]}}
|  
|  
|  
|-
! colspan="2" | [[Âm vỗ|Vỗ]]
|  
| style="text-align:center;"|   '''r'''  {{IPA|[ɾ]}}
|  
|  
|  
|  
|
|}

===Nguyên âm===
:* ''ngắn''
:** '''a''' {{IPA|[ʌ]}}
:**'''e''' {{IPA|[e]}}
:**'''i''' {{IPA|[i]}}
:**'''o''' {{IPA|[o]}}
:**'''u''' {{IPA|[u]}}
:* ''dài''
:**'''aa''' {{IPA|[aː]}}
:**'''ee''' {{IPA|[eː]}}
:**'''ii''' {{IPA|[iː]}}
:**'''oo''' {{IPA|[oː]}}
:**'''uu''' {{IPA|[uː]}}

==Cú pháp==
Như đa số ngôn ngữ Cush, cấu trúc từ cơ bản trong tiếng Afar là [[chủ–tân–động]].<ref name="Ethnaar"/>

==Ngữ âm==
Âm tiết có cấu trúc (C)V(V)(C) (C: phụ âm, V: nguyên âm). Một ngoại lệ là cụm ba phụ âm -str-.

==Hệ thống chữ viết==
Tại Ethiopia, tiếng Afar được viết bằng [[chữ Ge'ez]]. Từ năm 1849, [[bảng chữ cái Latinh]] đã được dùng để ký âm ngôn ngữ này.<ref name="Ethnaar"/> Thêm vào đó, tiếng Afar đôi khi cũng được viết bằng chữ Ả Rập.<ref name="Afdal">{{chú thích web|title=Development of the Afar Language |url=http://www.afarfriends.org/Dok%20t%20websida/aktivitet_i_Sv/STANDARDIZATION%20OF%20COMMON%20AFAR%20SCRIPT1.pdf |publisher=Afar Friends |access-date =ngày 23 tháng 8 năm 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120305143610/http://www.afarfriends.org/Dok%20t%20websida/aktivitet_i_Sv/STANDARDIZATION%20OF%20COMMON%20AFAR%20SCRIPT1.pdf |archive-date=ngày 5 tháng 3 năm 2012 |df= }}</ref>

Đầu thập niên 1970, hai nhà trí thức Afar, Dimis và Redo, đã chính thức hóa bảng chữ cái Afar. Nó được gọi là ''Qafar Feera'', và là một biến thể bảng chữ cái Latinh.<ref name="Omafr">{{chú thích web|title=Afar (ʿAfár af)|url=http://www.omniglot.com/writing/afar.htm|publisher=Omniglot|access-date =ngày 23 tháng 8 năm 2013}}</ref>

===Bảng chữ cái Latinh===
<center>'''[[A]], [[B]], [[C]], [[D]], [[E]], [[F]], [[G]], [[H]], [[I]], [[J]], [[K]], [[L]], [[M]], [[N]], [[O]], [[P]], [[Q]], [[R]], [[S]], [[T]], [[U]], [[V]], [[W]], [[X]], [[Y]], [[Z]]'''</center>

<center>'''a, ba, ca, da, e, fa, ga, ha, i, ja, ka, la, ma, na, o, pa, qa, ra, sa, ta, u, va, wa, ya, za'''</center><ref>{{chú thích web |url=http://www.berraka.com/index.php/qasirwa |title=Berraka |publisher=Qafaraf |date= |access-date =ngày 23 tháng 8 năm 2015 |archive-date = ngày 11 tháng 8 năm 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150811051419/http://berraka.com/index.php/qasirwa }}</ref>

==Xem thêm==
{{Wiktionarycat|type=in Afar|category=Afar language}}

*[[Người Afar]]
*[[Vùng Afar]]
{{Clear}}

==Chú thích==
{{tham khảo}}
*Loren F. Bliese. 1976. "Afar", ''The Non-Semitic Languages of Ethiopia''. Ed. Lionel M. Bender. Ann Arbor, Michigan: African Studies Center, Michigan State University. Pages 133–164.
*Loren F. Bliese. 1981. ''A generative grammar of Afar''. Summer Institute of Linguistics publications in linguistics vol. 65. Dallas: Summer Institute of Linguistics & The University of Texas at Arlington. ISBN 0-88312-083-6.
*J.G. Colby. 1970. "Notes on the northern dialect of the Afar language", ''Journal of Ethiopian Studies'' 8:1–8.
*R.J. Hayward and Enid M. Parker. 1985. ''Afar-English-French dictionary with Grammatical Notes in English''. London: School of Oriental and African Studies, University of London.
*Richard J. Hayward. 1998. "Qafar (West Cushitic)", ''Handbook of Morphology''. Ed. A. Spencer & A. Zwicky. Oxford: Blackwell. Pages 624-647.
*Didier Morin. 1997. ''Poésie traditionnelle des Afars''. Langues et cultures africaines, 21 / SELAF vol. 363. Paris/Louvain: Peeters.
*Enid M. Parker. 2006. ''English–Afar Dictionary''. Washington DC: Dunwoody Press.
*Rainer M. Voigt. 1975. "Bibliographie des Saho–Afar", ''Africana Marburgensia'' 8:53–63.

==Liên kết ngoài==
{{Incubator|aa}}
*[[World Atlas of Language Structures]] information on [http://wals.info/languoid/lect/wals_code_qaf Qafar]
*[http://www.berraka.com/index.php/qasirwa - Afar language learning web site ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150811051419/http://berraka.com/index.php/qasirwa |date = ngày 11 tháng 8 năm 2015}} (Much information about Afar, in English and French)
*[http://www.omniglot.com/writing/afar.htm Omniglot - Afar (ʿAfár af)]

{{Languages of Djibouti}}
{{Languages of Eritrea}}
{{Ngôn ngữ tại Ethiopia}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Afar}}
[[Thể loại:Người Afar]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ Đông Cushit]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Djibouti]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Eritrea]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Ethiopia]]

Tiếng Afar - Lịch sử thay đổi

imported>NhacNy2412Bot: sửa tham số CS1