imported>TheSecondFunnyYellowBot: /* Tài liệu */ clean up, Task 18 (cosmetic): eval 3 templates: del empty params (1×);

2025-05-02T08:15:24Z

Tài liệu: clean up, Task 18 (cosmetic): eval 3 templates: del empty params (1×);

Trang mới

{{Infobox language
|name=Tiếng Daur
|states=[[Cộng hòa Nhân dân Trung Quốc|Trung Quốc]]
|region=[[Hailar]], [[Nội Mông]]; [[Tề Tề Cáp Nhĩ]], [[Hắc Long Giang]]; [[Tháp Thành]], [[Tân Cương]]
|speakers={{sigfig|96.100|2}} ở Trung Quốc (1999)
|familycolor=Altaic
|fam1=[[Ngữ hệ Mông Cổ|Mongol]]
|script=
|iso3=dta
|glotto=daur1238
|glottorefname=Daur
|notice=IPA
}}

'''Tiếng Daur''' hay '''tiếng Daghur''' là một [[Ngữ hệ Mông Cổ|ngôn ngữ Mongol]], được nói bởi [[người Daur]].

==Phân bố==
Tiếng Daur có bốn phương ngữ: Daur Amur gần [[Hắc Hà]], Daur Nonni ở bên tả ngạn [[Nộn Giang (sông)|sông Nonni]] đoạn từ nam [[Tề Tề Cáp Nhĩ]] đến [[Morin Dawa|kỳ tự trị dân tộc Daur Morin Dawa]], Daur Hailar ở đông nam [[Hailar]] và một phương ngữ ở [[Tân Cương]] gần [[Tháp Thành]].<ref>Tsumagari 2003: 129, Sengge 2004: 616</ref> Ngôn ngữ này chưa có dạng viết chuẩn, một bảng chữ cái dựa trên [[Bính âm Hán ngữ|Bính Âm Hán Ngữ]] đang được sử dụng; đa số người nói tiếng Daur cũng biết tiếng Hán và/hay tiếng Mông Cổ.<ref>Tsumagari 2003: 129</ref> Vào thời [[nhà Thanh]], tiếng Daur từng được viết bằng [[chữ Mãn]].<ref>Engkebatu 2001</ref>

==Ngữ âm==
Đa phần phương ngữ tiếng Daur có phụ âm môi hóa (ví dụ {{IPA|/sʷar/}} 'bọ chét', so với {{IPA|/sar/}} 'mặt trăng'),<ref>Chuluu 1994: 5, không xảy ra ở phương ngữ Phát Thành, xem Yu et al. 2008: 25-26</ref> và chia sẻ sự hiện diện của phụ âm vòm hóa<ref>Sengge 2004a, Tsumagari 2003: 133</ref> với [[tiếng Mông Cổ]]. Nó cũng có {{IPA|/f/}}, tuy chỉ trong [[từ mượn]].<ref>Namcarai and Qaserdeni 1983: 66-67, cp. Tsumagari 2003: 131</ref> Nguyên âm ngắn cuối từ biến mất<ref>Tsumagari 2003: 131</ref> và nguyên âm ngắn không nằm trong âm tiết đầu cũng mất giá trị [[âm vị]].<ref>cp. Namcarai and Qaserdeni 1983: 84</ref> Tiếng Daur cùng tiếng Mông Cổ là những ngôn ngữ Mongol duy nhất cho thấy những thay đổi này. Do sự hợp nhất của {{IPA|/ɔ/}} với {{IPA|/o/}} và {{IPA|/ʊ/}} với {{IPA|/u/}}, sự [[hòa âm nguyên âm]] dần biến mất.
===Nguyên âm===

:{| class="wikitable" style="text-align: center;"
|+ Daur vowels (Tsumagari 2003)
!
! colspan="2"|[[Nguyên âm trước|Trước]]
! colspan="2"|[[Nguyên âm giữa|Giữa]]
! colspan="2"|[[Nguyên âm|Sau]]
|-
!
! Ngắn
! Dài
! Ngắn
! Dài
! Ngắn
! Dài
|-
! style="text-align: left;" | [[Nguyên âm đóng|Đóng]]
| {{IPA|i}}
| {{IPA|iː}}
|
|
| {{IPA|u}}
| {{IPA|uː}}
|-
! style="text-align: left;" | [[Nguyên âm gần đóng|Gần đóng]]
|
|
|
|
|
|
|-
! style="text-align: left;" | [[Nguyên âm nửa đóng|Nửa đóng]]
|
|
| {{IPA|ə}}
| {{IPA|əː}}
|
|
|-
! style="text-align: left;" | [[Nguyên âm nửa mở|Nửa mở]]
|
|
|
|
| {{IPA|ɔ}}
| {{IPA|ɔː}}
|-
! style="text-align: left;" | [[Nguyên âm mở|Mở]]
|
|
| {{IPA|a}}
| {{IPA|aː}}
|
|
|}

===Phụ âm===

{|class="wikitable" style="text-align: center;"
|+ Daur consonants (Chuluu 1994)
! colspan="2" |
! colspan="3" | [[Âm môi|Môi]]
! colspan="3" | [[Âm chân răng|Chân răng]]
! colspan="2" | [[Âm vòm|Vòm]]
! colspan="3" | [[Âm ngạc mềm|Ngạc mềm]]
|-
! colspan="2" |
! {{small|thường}}
! {{small|[[môi hóa]]}}
! {{small|[[vòm hóa]]}}
! {{small|thường}}
! {{small|[[môi hóa]]}}
! {{small|[[vòm hóa]]}}
! {{small|thường}}
! {{small|[[môi hóa]]}}
! {{small|thường}}
! {{small|[[môi hóa]]}}
! {{small|[[vòm hóa]]}}
|-
! rowspan="2" | [[Âm tắc|Tắc]]
! {{small|vô thanh}}
| {{IPA|p}}
|
|
| {{IPA|t}}
| {{IPA|tʷ}}
| {{IPA|tʲ}}
|
|
| {{IPA|k}}
| {{IPA|kʷ}}
| {{IPA|kʲ}}
|-
! {{small|hữu thanh}}
| {{IPA|b}}
|
| {{IPA|bʲ}}
| {{IPA|d}}
| {{IPA|dʷ}}
| {{IPA|dʲ}}
|
|
| {{IPA|ɡ}}
|
| {{IPA|ɡʲ}}
|-
! rowspan="2" | [[Âm tắc xát|Tắc xát]]
! {{small|vô thanh}}
|
|
|
|
|
|
| {{IPA|tʃ}}
| {{IPA|tʃʷ}}
|
|
|
|-
! {{small|hữu thanh}}
|
|
|
|
|
|
| {{IPA|dʒ}}
| {{IPA|dʒʷ}}
|
|
|
|-
! colspan="2" | [[Âm xát|Xát]]
| {{IPA|f}}
|
|
| {{IPA|s}}
| {{IPA|sʷ}}
|
| {{IPA|ʃ}}
|
| {{IPA|x}}
| {{IPA|xʷ}}
| {{IPA|xʲ}}
|-
! colspan="2" | [[Âm mũi|Mũi]]
| {{IPA|m}}
| {{IPA|mʷ}}
| {{IPA|mʲ}}
| {{IPA|n}}
|
| {{IPA|nʲ}}
|
|
| {{IPA|ŋ}}
|
|
|-
! colspan="2" | [[Âm rung|Rung]]
|
|
|
| {{IPA|r}}
|
| {{IPA|rʲ}}
|
|
|
|
|
|-
! colspan="2" | [[Âm cạnh lưỡi|Cạnh lưỡi]]
|
|
|
| {{IPA|l}}
|
| {{IPA|lʲ}}
|
|
|
|
|
|-
! colspan="2" | [[Bán nguyên âm]]
|
|
|
|
|
|
| {{IPA|j}}
|
|
| {{IPA|w}}
|
|}
==Từ vựng==
50% từ vựng tiếng Daur chia sẻ chung với toàn hệ Mongol. Ngôn ngữ này vay mượn 5<ref>Sengge 2004b</ref> đến 10% vốn từ từ tiếng Trung Quốc, 10% từ [[tiếng Mãn]] và một số nữa từ [[tiếng Evenk]] và [[tiếng Nga]]. Chừng 20% số từ vựng còn lại là của riêng tiếng Daur.<ref>Tsumagari 2003: 151-152</ref>

===Số đếm===

Tất cả số từ cơ bản có gốc Mongol.

{|class="wikitable"
|-
| ||'''Tiếng Việt'''||'''Tiếng Mông Cổ cổ điển'''||'''Tiếng Daur'''
|-
|1||Một||Nigen||Nyk
|-
|2||Hai||Qoyar||Xoyir
|-
|3||Ba||Ghurban||Gwarbyn
|-
|4||Bốn||Dorben||Durbun
|-
|5||Năm||Tabun||Taawyn
|-
|6||Sáu||Jirghughan||Jirgoo
|-
|7||Bảy||Dologhan||Doloo
|-
|8||Tám||Naiman||Naimyn
|-
|9||Chín||Yisun||Isyn
|-
|10||Mười||Arban||Xarbyn
|}

==Chú thích==
{{tham khảo}}

==Tài liệu==
* {{citation|last=Chuluu|first=Üjiyediin|year=1994|url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp056_dagur_language.pdf|title=Introduction, Grammar, and Sample Sentences for Dagur|series=Sino-Platonic Papers|publication-place=Philadelphia|publisher=University of Pennsylvania}}
* Engkebatu (2001): ''Cing ulus-un üy-e-dü dagur kele-ber bicigdegsen jokiyal-ud-un sudulul''. Kökeqota: Öbür monggol-un yeke surgaguli-yin keblel-ün qoriy-a.
* {{citation|author=Namcarai|author2=Qaserdeni|year=1983|title=Daγur kele ba mongγul kelen-ü qaričaγulul|publisher=[[Inner Mongolia People's Publishing House|Öbür mongγul-un arad-un keblel-ün qoriy-a]]|oclc=45024952}}
* {{citation|editor=Oyunčimeg|year=2004|title=Mongγul sudulul-un nebterkei toli|publication-place=Kökeqota|publisher=Öbür mongγul-un arad-un keblel-ün qoriy-a|isbn=978-7-204-07745-8|oclc=67279589}}
* Sengge (2004): Daγur kele. In: Oyunčimeg 2004: 616-617.
* Sengge (2004a): Daγur kelen-ü abiy-a. In: Oyunčimeg 2004: 618.
* Sengge (2004b): Daγur kelen-ü üges. In: Oyunčimeg 2004: 619.
* Sengge (2004c): Daγur kelen-ü kele ǰüi. In: Oyunčimeg 2004: 618-622.
* Tsumagari, Toshiro (2003): Dagur. In: Janhunen, Juha (ed.) (2003): ''The Mongolic languages''. London: Routledge: 129-153.
* Yu, Wonsoo, Jae-il Kwon, Moon-Jeong Choi, Yong-kwon Shin, Borjigin Bayarmend, Luvsandorj[iin] Bold (2008): ''A study of the Tacheng dialect of the Dagur language''. Seoul: Seoul National University Press.
{{Ngữ hệ Mông Cổ}}{{Languages of China}}

{{DEFAULTSORT:Daur}}
[[Thể loại:Ngôn ngữ chắp dính]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Trung Quốc]]
[[Thể loại:Ngữ hệ Mông Cổ]]

Tiếng Daur - Lịch sử thay đổi

imported>TheSecondFunnyYellowBot: /* Tài liệu */ clean up, Task 18 (cosmetic): eval 3 templates: del empty params (1×);