imported>AnsterBot: (Bot) AlphamaEditor, Executed time: 00:00:01.0126539, replaced: ’ → '

2026-05-12T06:54:02Z

(Bot) AlphamaEditor, Executed time: 00:00:01.0126539, replaced: ’ → '

Trang mới

{{Infobox language
| name = Tiếng Haida
| nativename = ''{{lang|hai|X̱aat Kíl, X̱aadas Kíl, X̱aayda Kil, Xaad kil}}''
| states = {{Plainlist}}
* [[Canada]] ([[Haida Gwaii]])
* [[Alaska]] ([[Đảo Prince of Wales (Alaska)|Đảo Prince of Wales]])
{{Endplainlist}}
| ethnicity = [[Người Haida]]
| speakers = 24 người bản ngữ, 465 người nói tổng cộng (2018)
| date =
| familycolor = American
| family = [[Ngôn ngữ tách biệt]]
| script = [[Bảng chữ cái Latinh|Latinh]]
| nation = [[Tập tin:Flag of Haida.svg|27px]] [[Hội đồng Xứ Haida]] [[Tập tin:Flag of Alaska.svg|27px]] [[Alaska]]
| iso2 = hai
| iso3 = hai
| lc1 = hdn
| ld1 = Haida Bắc
| lc2 = hax
| ld2 = Haida Nam
| map = Haida lang.png
| mapcaption = Phân bố của tiếng Haida thời tiền tiếp xúc với người châu Âu
| notice = IPA||||
| glotto = haid1248
| glottorefname = Haida
| image = File:00canadafilm-ss-slide-Q7S7-superJumbo.jpg
| imagecaption = Một phụ nữ dán giấy vẽ một số bộ phận cơ thể cùng từ chỉ bộ phận đó trong tiếng Haida.
}}
[[Tập tin:Flag of Haida.svg|giữa|200px]]

*Cờ Của Hội Đồng Xứ Haida.

'''Tiếng Haida''' (''{{lang|hai|X̱aat Kíl}}'', ''{{lang|hai|X̱aadas Kíl}}'', ''{{lang|hai|X̱aayda Kil}}'', ''{{lang|hai|Xaad kil}}'',<ref>{{chú thích báo |url=https://vancouversun.com/life/Stephen+Hume+high+tech+fight+save+indigenous+languages/9628213/story.html |title=A high-tech fight to save B.C.'s indigenous languages |first=Stephen |last=Hume |work=[[The Vancouver Sun]] |date=ngày 17 tháng 3 năm 2014 |access-date = ngày 15 tháng 12 năm 2019 |archive-date = ngày 29 tháng 5 năm 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200529084331/http://www.vancouversun.com/life/Stephen+Hume+high+tech+fight+save+indigenous+languages/9628213/story.html }}</ref>) là ngôn ngữ của [[người Haida]], nói ở quần đảo [[Haida Gwaii]] ngoài khơi [[Canada]] và trên [[Prince of Wales Island (Alaska)|đảo Prince of Wales]] của [[Alaska]]. Đây là một ngôn ngữ bị đe doạ, với chỉ 24 người bản ngữ, dù đang có nỗ lực phục hồi ngôn ngữ này. Vào thời điểm người châu Âu đến {{lang|hai|Haida Gwaii}} năm 1774, ước tính có chừng 15.000 người nói tiếng Haida. Dịch bệnh mau chóng làm sụt giảm số lượng người Haida, để rồi họ chỉ trụ lại trong ba ngôi làng: [[Masset, British Columbia|Masset]], [[Skidegate, British Columbia|Skidegate]], [[Hydaburg, Alaska|Hydaburg]]. Thái độ chấp nhận sự đồng hoá, cộng với việc nói tiếng Haida bị cấm trong trường học gây ra sự suy giảm mạnh vai trò của tiếng Haida. Ngày nay, hầu như mọi người Haida đều lấy tiếng Anh làm ngôn ngữ giao tiếp.

Việc phân loại tiếng Haida là vấn đề chưa thống nhất, một số học giả đặt nó vào [[ngữ hệ Na-Dené]], số khác cho rằng nó là [[ngôn ngữ tách biệt]]. Tiếng Haida chia ra hai phương ngữ Bắc và Nam, khác nhau chủ yếu ở về mặt âm vị. Phương ngữ Haida Bắc đã phát triển [[phụ âm yết hầu]], một tập hợp âm hiếm gặp, nhưng có hiện diện trong các ngôn ngữ [[Ngữ hệ Salish|Salish]] và [[Ngữ hệ Wakash|Wakash]] gần đó.

Hệ thống âm vị tiếng Haida có [[phụ âm tống ra|âm tống ra]], [[âm vang]] [[phụ âm thanh hầu hoá|thanh hầu hoá]], sự phân biệt [[độ dài nguyên âm]], cùng [[thanh điệu]]. Bản chất của hệ thống thanh điệu biến thiên theo phương ngữ. [[Phụ âm âm tiết hoá]] có mặt trong tiếng Haida, nhưng chỉ mang tính âm vị trong tiếng Haida Skidegate. Trong dân ca Haida, có một số nguyên âm không xuất hiện trong tiếng Haida nói. [[Chữ Latinh]] (với một số biến thể khác nhau) là hệ chữ để viết tiếng Haida.
[[Tập tin:Haida language champions.jpg|thumb|Người học tiếng Haida luyện nói với nhau]]

==Hiện trạng==
[[Tập tin:Old Massett.jpg|thumb|Tiếng Haida trên biển chào đến [[Old Massett]]]]
Ngày nay, hầu hết người Haida không nói tiếng Haida nữa. Ngôn ngữ này được nhìn nhận là "bị đe doạ nghiên trọng" trong ''Atlas of the World's Languages in Danger'' của UNESCO, với đại đa số người bản ngữ đều đã lớn tuổi.<ref>{{chú thích sách |title=Atlas of the World's Languages in Danger |date=2010 |publisher=[[UNESCO]] |isbn=978-92-3-104096-2 |edition=3 |url=http://www.unesco.org/new/en/culture/themes/endangered-languages/atlas-of-languages-in-danger/|access-date =ngày 19 tháng 7 năm 2016 }}</ref><ref name="hlorg">{{chú thích web |title=Haida Language Mainpage |last=Lachler |first=Jordan |url =http://haidalanguage.org/ |access-date =ngày 23 tháng 5 năm 2008 }}</ref> Tính đến năm 2003, người nói tiếng Haida hầu như đều nằm trong khoảng 70-80 tuổi. Họ nói một dạng tiếng Haida đã "đơn giản hoá đáng kể". Người hiểu tiếng Haida thường trên 50 tuổi. Thậm chí, người nói và người hiểu cũng ít dùng tiếng Haida.

Người Haida ngày nay đang khơi dậy một mối quan tâm mới với nền văn hoá truyền thống. Các chương trình ngôn ngữ tiếng Haida trong ba cộng đồng Haida đang được hỗ trợ về tài chính, dù chưa đem đến sự hiệu quả thực sự.<ref name="e8">{{Harvcoltxt|Enrico|2003|p=8}}</ref> Các cộng đồng Haida và [[đại học Alaska Southeast]] đã mở lớp dạy tiếng Haida ở [[Juneau]], [[Ketchikan]], [[Hydaburg]].<ref name="hlorg" /><ref name="ktoo201310">{{Cite episode |publisher=KTOO, [[Juneau, Alaska]] |credits=Lisa Phu (Director) |title=UAS and Yukon College partnership advances Native language efforts |access-date =ngày 24 tháng 10 năm 2013 |date=ngày 22 tháng 10 năm 2013 |minutes=3:44 |url=http://www.ktoo.org/2013/10/22/uas-and-yukon-college-partnership-advances-native-language-efforts/ }}</ref> Hơn nữa, hiện đã có một ứng dụng tiếng Haida Skidegate cho [[iPhone]].<ref>{{chú thích web |title=FirstVoices: Hlg̱aagilda X̱aayda Kil Welcome Page |access-date =ngày 19 tháng 1 năm 2013 |url=http://www.firstvoices.com/en/Hlgaagilda-Xaayda-Kil }}</ref>

[[Kingulliit Productions]] đã thực hiện một bộ phim điện ảnh hoàn toàn bằng tiếng Haida; diễn viên được hướng dẫn để phát âm đúng lời thoại trong phim.<ref>[https://www.nytimes.com/2017/06/11/world/americas/reviving-a-lost-language-of-canada-through-film.html Reviving a Lost Language of Canada Through Film]</ref> Bộ phim, mang tên ''[[Edge of the Knife|SGaawaay K'uuna]]'' ("Lưỡi Dao"), được ra mắt ở Canada vào tháng 9 năm 2018.

==Phân loại==
[[Franz Boas]] là người đầu tiên đề xuất rằng tiếng Haida có lẽ liên quan đến [[tiếng Tlingit]] (1894). Năm 1915, nhà ngôn ngữ học [[Edward Sapir]] đặt tiêng Haida trong [[ngữ hệ Na-Dené]].<ref name="e2004" /> Phân loại này sau đó nhận được sự ủng hộ từ Swanton, Pinnow, Greenberg và Ruhlen.<ref name="e2004">{{Harvcoltxt|Enrico|2004|p=229}}</ref> Tuy vậy, ngày nay hầu hết học giả đều cho rằng tiếng Haida là một [[ngôn ngữ tách biệt]].<ref name="Schoonmaker">{{Harvcoltxt|Schoonmaker|1997|p=257}}</ref> Không phải học giả nào cũng đồng tình với quan điểm trên; chẳng hạn, Enrico (2004) tin rằng tiếng Haida quả thực thuộc về hệ Na-Dené, dù sự vay mượn vào thời xưa đã làm lu mờ điều đó.<ref name="e2004" />

==Phương ngữ==

Tiếng Haida có sự phân chia phương ngữ bắc nam rõ rệt.<ref name="e1" /> Tiếng Haida miền Bắc tách ra thành tiếng Haida Alaska (hay Kaigani) và tiếng Haida Masset (hay Bắc đảo Graham).<ref name="e1" /> Tiếng Haida miền Nam tách ra làm tiếng Haida Skidegate và tiếng Haida Ninstints, nhưng tiếng Haida Ninstints nay đã biến mất và để lại quá ít thông tin.<ref name="e1">{{Harvcoltxt|Enrico|2003|p=1}}</ref> Các phương ngữ khác biệt nhau về âm vị học và từ vựng, còn về ngữ pháp thì chúng nói chung y hệt nhau.<ref name="hlorg" />

Tiếng Haida miền Bắc nổi bật vì có [[phụ âm yết hầu]].<ref name="m18"/> Thậm chí nếu ta xét Bắc Mỹ (một vùng mà ngôn ngữ có sự đa dạng lớn về âm vị học), phụ âm yết hầu vẫn rất hiếm gặp.<ref name="m17">{{Harvcoltxt|Mithun|2001|p=17}}</ref> Đây là một [[đặc điểm khu vực]] của vài nhóm ngôn ngữ ở một góc nhỏ Tây Bắc Bắc Mỹ.<ref name="m18" /> Phụ âm yết hầu trong [[Ngữ hệ Wakash|nhóm Wakash]] và tiếng Haida miền Bắc xuất hiện không quá lâu về trước.<ref name="m18">{{Harvcoltxt|Mithun|2001|p=18}}</ref>

==Âm vị học==

===Phụ âm===
{| class="wikitable" style="text-align:center"
|+ Phụ âm tiếng Haida Skidegate<ref name="e10">{{Harvcoltxt|Enrico|2003|p=10}}</ref><ref name="e12">{{Harvcoltxt|Enrico|2003|p=12}}</ref>
|-
! rowspan=2 colspan=2|
! rowspan=2 | [[Âm đôi môi|Đôi môi]]
! colspan=2 | [[Âm chân răng|Chân răng]]
! rowspan=2 | [[Âm sau chân răng|Sau chân răng]] / [[Âm vòm|Vòm]]
! rowspan=2 | [[Âm vòm|Vòm]]~[[Âm ngạc mềm|Ngạc mềm]]
! rowspan=2 | [[Âm lưỡi gà|Lưỡi gà]]
! rowspan=2 | [[Âm yết hầu|Yết hầu]]
! rowspan=2 | [[Âm thanh hầu|Thanh hầu]]
|-
! giữa lưỡi
! cạnh lưỡi
|-
! rowspan=3|[[Âm tắc|Tắc]]
! thường{{ref|plain plosives|1|}}
| {{IPA|p}}
| {{IPA|t}}
|
|
| {{IPA|k}}
| {{IPA|q}}
| ({{IPA|ʕ̥}}){{ref|rad|3}}
| {{IPA|ʔ}}
|-
! [[bật hơi]]
|
| {{IPA|tʰ}}
|
|
| {{IPA|kʰ}}
| {{IPA|qʰ}}
|
|
|-
! [[Âm tống ra|tống ra]]
|
| {{IPA|tʼ}}
|
|
| {{IPA|kʼ}}
| {{IPA|qʼ}}
|
|
|-
! rowspan=3| [[Âm tắc xát|Tắc xát]]
! [[Fortis và lenis|lenis]]
|
|
| {{IPA|t͡ɬ}}
| {{IPA|t͡ʃ}} {{ref|ts|2|}}
|
|
|
|
|-
! [[Fortis và lenis|fortis]]
|
|
| {{IPA|t͡ɬʰ}}
| {{IPA|t͡ʃʰ}}
|
|
|
|
|-
! tống ra
|
| {{IPA|t͡sʼ}}
| {{IPA|t͡ɬʼ}}
|
|
|
|
|
|-
! [[Âm xát|Xát]]
! vô thanh
|
| {{IPA|s}}
| {{IPA|ɬ}}
|
| {{IPA|x}}
| {{IPA|χ}}
| ({{IPA|ħ}}){{ref|rad|3}}
| {{IPA|h}}
|-
! rowspan=2| '''[[Âm mũi|Mũi]]'''
! thường
| {{IPA|m}}
| {{IPA|n}}
|
|
| {{IPA|ŋ}}
|
|
|
|-
! [[thanh hầu hoá]]
| {{IPA|mˀ}}
| {{IPA|nˀ}}
|
|
|
|
|
|
|-
! rowspan=2|[[Âm tiếp cận|Tiếp cận]]
! thường
|
|
| {{IPA|l}}
| {{IPA|j}}
| {{IPA|w}}
|
|
|
|-
! thanh hầu hóa
|
|
| {{IPA|lˀ}}
|
|
|
|
|
|}

* {{note|plain plosives|1}} Âm tắc thường được hữu thanh hoá một phần ở đâu âm tiết.<ref>{{Harvcoltxt|Enrico|Stuart|1996|pp=x–xi}}</ref>
* {{note|ts|2}} Với một số người nói, {{IPA|[t͡ʃ]}} chỉ có mặt ở đầu âm tiết, còn {{IPA|[t͡s]}} không xuất hiện ở vị trí này, nên chúng là [[tha âm vị|tha âm]] của cùng một [[âm vị]].<ref name="L18">{{Harvcoltxt|Lawrence|1977|p=18}}</ref>
* {{note|rad|3}} Trong tiếng Haida miền Bắc (tiếng Haida Masset và Haida Alaska), {{IPA|/χ q/}} trở thành {{IPA|/ħ ʕ/}}, {{IPA|/χ q/}} tái xuất hiện nhờ vào từ mượn tiếng Haida miền Nam, [[tiếng Tlingit]], [[Ngữ hệ Tsimshian|các tiếng Tsimshian]], cùng [[jargon Chinook]].<ref name="e12" /><ref name="lepi">{{Harvcoltxt|Lawrence|1977|pp=48–49}}</ref> Phát âm thực sự của hai [[âm yết hầu]] {{IPA|/ħ ʕ/}} có biến thiên.<ref name="m18"/> Trong tiếng Haida Masset chúng là âm yết hầu {{IPA|[ħ, ʕ]}}, còn trong dạng tiếng Haida Alaska nói ở Hydaburg, {{IPA|/ħ/}} là [[âm rung nắp thanh quản vô thanh|âm rung nắp thanh quản]] {{IPA|[ʜ]}}, {{IPA|/ʕ/}} là âm tắc xát nắp thanh quản rung {{IPA|[ʡʜ]}} hay âm tắc nắp thanh quản {{IPA|[ʡ]}}.<ref name="m18" /><ref>{{chú thích web |url=http://lingserver.arts.ubc.ca/linguistics/sites/default/files/1993_Bessell.pdf |title=Archived copy |access-date=ngày 5 tháng 6 năm 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185927/http://lingserver.arts.ubc.ca/linguistics/sites/default/files/1993_Bessell.pdf |archive-date=ngày 4 tháng 3 năm 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref>

Trong tiếng Haida Alaska, mọi âm ngạc mềm, âm lưỡi gà, âm yết hầu, cũng như {{IPA|/n l j/}} với vài người, có biến thể làm tròn; đây là kết quả của cụm phụ âm với {{IPA|/w/}}.<ref name="L278">{{Harvcoltxt|Lawrence|1977|pp=27–28}}</ref> Tiếng Haida Alaska còn cho thấy hiện tượng {{IPA|/ŋ/}} trở thành {{IPA|/n/}} khi đứng trước một [[âm chặn]] chân răng hay sau chân răng, cũng như {{IPA|/st͡ɬ/}} trở thành {{IPA|/sl/}}.<ref>{{Harvcoltxt|Lawrence|1977|pp=45–46}}</ref>

Trong tiếng Haida Skidegate, {{IPA|/x/}} có tha âm {{IPA|[h]}} ở vị trí cuối âm tiết.<ref name="e10" />

===Nguyên âm===
{|
|
{|class="wikitable"
|+ Nguyên âm tiếng Haida Skidegate<ref>{{Harvcoltxt|Enrico|2003|pp=10–11}}</ref>
!
! [[Nguyên âm trước|Trước]]
! [[Nguyên âm sau|Sau]]
|-
! [[Nguyên âm đóng|Đóng]]
| align=center | {{IPA|i iː}}
| align=center | {{IPA|u uː}}
|-
! [[Nguyên âm nửa mở|Nửa mở]]
| align=center | ({{IPA|ɛː}})
| align=center | ({{IPA|ɔː}})
|-
! [[Nguyên âm mở|Mở]]
| align=center colspan=2 | {{IPA|a aː}}
|}
|
{| class="wikitable"
|+ Nguyên âm tiếng Haida Masset và Kaigani<ref name="esxi" />
!
! [[Nguyên âm trước|Trước]]
! [[Nguyên âm sau|Sau]]
|-
! [[Nguyên âm đóng|Đóng]]
| align=center | {{IPA|i iː}}
| align=center | {{IPA|u uː}}
|-
! [[Nguyên âm vừa|Vừa]]
| align=center | {{IPA|e eː}}
| align=center | ({{IPA|oː}})
|-
! [[Nguyên âm mở|Mở]]
| align=center colspan=2 | {{IPA|a aː}}
|}
|}

==Nguồn tham khảo==
{{tham khảo|30em}}

==Tài liệu==
* {{chú thích sách|last1=Enrico|first1=John|last2=Stuart|first2=Wendy Bross|title=Northern Haida Songs|year=1996|publisher=University of Nebraska Press|isbn=0-8032-1816-8}}
* {{chú thích sách|last=Enrico|first=John|title=Haida Syntax|year=2003|publisher=University of Nebraska Press|isbn=0-8032-1822-2}}
* {{chú thích tạp chí|last=Enrico|first=John|year=2004|title=Toward Proto – Na-Dene|journal=Anthropological Linguistics|volume=46|issue=3|pages=229–302}}
* {{chú thích sách|last=Lawrence|first=Erma|year=1977|title=Haida dictionary|location=Fairbanks|publisher=Alaska Native Language Center|url=http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/search/recordDetails.jsp?ERICExtSearch_SearchValue_0=ED162532&searchtype=keyword&ERICExtSearch_SearchType_0=no&_pageLabel=RecordDetails&accno=ED162532&_nfls=false }}
* {{chú thích sách|last=Mithun|first=Marianne|year=2001|title=The Languages of Native North America|url=https://archive.org/details/languagesofnativ0000mith|publisher=Cambridge University Press|isbn=052129875X}}
* {{chú thích sách |last1=Schoonmaker |first1=Peter K. |first2=Bettina |last2=Von Hagen |first3=Edward C. |last3=Wolf |title=The Rain Forests of Home: Profile of a North American Bioregion |publisher=Island Press |year=1997 |isbn=1-55963-480-4 |url=https://books.google.co.uk/books?id=zHFKeC--U9cC }}
* {{chú thích sách |last1=Steedman |first1=Scott |last2=Collison |first2=Nika (Jisgang) |year=2011 |title=That Which Makes Us Haida — the Haida Language |location=Skidegate |publisher=Haida Gwaii Museum Press |isbn=978-0-920651-32-2 }}

{{Ngôn ngữ tại Canada}}
{{Ngôn ngữ tại Hoa Kỳ}}
{{Ngữ hệ}}

{{DEFAULTSORT:Haida}}
[[Thể loại:Ngôn ngữ có thanh điệu]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Canada]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Hoa Kỳ]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ First Nations ở Canada]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ bản địa Alaska]]

Tiếng Haida - Lịch sử thay đổi

imported>AnsterBot: (Bot) AlphamaEditor, Executed time: 00:00:01.0126539, replaced: ’ → '