imported>AnsterBot: (Bot) AlphamaEditor, thêm thể loại, Executed time: 00:00:05.6538017

2025-04-04T13:03:15Z

(Bot) AlphamaEditor, thêm thể loại, Executed time: 00:00:05.6538017

Trang mới

{{Infobox language
| name = Lingala
| altname = TiếngNgala
| nativename = ''lingála''
| states = [[Cộng hòa Dân chủ Congo]], [[Cộng hòa Congo]], [[Cộng hòa Trung Phi]], [[Angola]]
| region = Sông Congo
| speakers = Người bản ngữ: ước tính 10-15 triệu người (2017) 
Người nói L2: khoảng 25 triệu người (2017)
| date = 2017
| ref = <ref>[http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=14&menu=004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605044949/http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=14&menu=004 |date = ngày 5 tháng 6 năm 2011}}.</ref><ref>[http://www.senemongaba.com/bato-ya-mangala-bakomi-motuya-boni-na-mokili/#more-552] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170828230341/http://www.senemongaba.com/bato-ya-mangala-bakomi-motuya-boni-na-mokili/#more-552 |date=2017-08-28 }}.</ref>
| speakers2 =
| familycolor = Niger-Congo
| fam2 = [[Nhóm ngôn ngữ Đại Tây Dương–Congo|Đại Tây Dương–Congo]]
| fam3 = [[Nhóm ngôn ngữ Benue–Congo|Benue–Congo]]
| fam4 = [[Nhóm ngôn ngữ Bantoid Nam|Bantoid Nam]]
| fam5 = [[Nhóm ngôn ngữ Bantu|Bantu]] (Khu C)
| fam6 = [[Nhóm ngôn ngữ Bangi–Ntomba|Bangi–Ntomba]] (C.30)
| fam7 = Bangi–Moi
| fam8 = [[Tiếng Bangi|Bangi]]
| dia1 = [[Tiếng Bangala|Bangala]]
| nation = {{flag|Cộng hòa Dân chủ Congo}}, {{flag|Cộng hòa Congo}}
| iso1 = ln
| iso2 = lin
| iso3 = lin
| glotto = ling1263
| glottorefname = Lingala
| lingua = 99-AUI-f
| guthrie = C30B
| script =
| map = LanguageMap-Lingala-Larger Location.png
| mapcaption = Bản đồ phân bố người nói tiếng Lingala, vùng người bản ngữ màu xanh đậm
| notice = IPA
}}

'''Tiếng Lingala''' (Ngala) là một [[nhóm ngôn ngữ Bantu|ngôn ngữ Bantu]] nói rộng khắp miền tây bắc [[Cộng hòa Dân chủ Congo]] cùng một phần lớn [[Cộng hòa Congo]]. Ngoài ra, còn có người nói tiếng Lingala ở [[Angola]] và [[Cộng hòa Trung Phi]].

==Lịch sử==
Hồi thế kỷ XIX, trước khi [[Nhà nước Tự do Congo]] ra đời, người ''Bangala'' ('người sông') là tập hợp các tộc người Bantu sinh sống giao thương dọc một góc sông Congo, từ [[Irebu]] ở cửa [[sông Ubangi]] đến [[sông Mongala]]. Họ nói nhiều ngôn ngữ tương tự nhau (ví dụ, [[tiếng Losengo]]), song ngôn ngữ của thông thương là [[tiếng Bangi]]. Do vậy, người dân sống kế người Bangala lầm tưởng rằng tiếng Bangi là ngôn ngữ của người Bangala, đặt cho nó cái tên Lingala, kết quả là những nhà truyền giáo châu Âu cũng theo lệ này.

Vào hai thập niên cuối thế kỷ XIX, sau khi lực lượng [[Leopold II của Bỉ]] chiếm cứ được vùng này và bắt đầu khai thác tài nguyên, tầm sử dụng tiếng Bangi càng mở rộng. Chính quyền thực dân lấy tiếng Bangi làm ngôn ngữ hành chính. Dạng tiếng Bangi này được đơn giản hoá (so với các ngôn ngữ Bantu địa phương khác) ở [[ngữ pháp]], [[hình thái học (ngôn ngữ học)|hình thái]] và [[âm vị học|số âm vị]], theo đó là sự tiếp nhận từ mượn. Điều này cho phép nó dễ dàng lan rộng trong quần chúng nhân dân Congo.

Chừng năm 1900, các nhà truyền giáo [[Congregatio Immaculati Cordis Mariae|CICM]] bắt đầu tìm cách "thanh lọc" tiếng Lingala nhằm làm nó "thuần Bantu" trở lại.

Tầm quan trọng của tiếng Lingala như một [[ngôn ngữ nói]] được nâng lên theo tầm quan trọng của hai trung tâm kinh tế-chính trị trong vùng: [[Kinshasa]] và Brazzaville.

==Âm vị học==

===Nguyên âm===
{| class="wikitable"
!
! [[Nguyên âm trước|Trước]]
! [[Nguyên âm sau|Sau]]
|- style="text-align: center;"
! [[Nguyên âm đóng|Đóng]]
| {{IPA|i}}
| {{IPA|u}}
|- style="text-align: center;"
! [[Nguyên âm nửa đóng|Nửa đóng]]
| {{IPA|e}}
| {{IPA|o}}
|- style="text-align: center;"
! [[Nguyên âm nửa mở|Nửa mở]]
| {{IPA|ɛ}}
| {{IPA|ɔ}}
|- style="text-align: center;"
! [[Nguyên âm mở|Mở]]
| {{IPA|a}}
|
|}

{| class="wikitable"
! IPA
! Ví dụ (IPA)
! Ví dụ (văn viết)
! Nghĩa
! Ghi chú
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA link|i}}
| {{IPA|/lilála/}}
| lilála
| (màu) cam, (cây) cam
|
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA link|u}}
| {{IPA|/kulutu/}}
| kulútu
| người lớn (tuổi)
|
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA link|e}}
| {{IPA|/eloᵑɡi/}}
| elongi
| mặt
|
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA link|o}}
| {{IPA|/mobáli/}}
| mobáli
| nam, trai
| phát âm hơi cao hơn so với {{IPA|o}} thường: {{IPA|[o̝]}}
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA link|ɛ}}
| {{IPA|/lɛlɔ́/}}
| lɛlɔ́
| hôm nay
|
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA link|ɔ}}
| {{IPA|/ᵐbɔ́ᵑɡɔ/}}
| mbɔ́ngɔ
| tiền
|
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA link|a}}
| {{IPA|/áwa/}}
| áwa
| ở đây
|
|}

===Phụ âm===
{| class="wikitable" style=text-align:center
|- style="font-size: 90%;"
!
! colspan="2" | [[Âm môi|Môi]]
! colspan="2" | [[Âm chân răng|Chân răng]]
! colspan="2" | [[Âm sau chân răng|Sau chân răng]]
! colspan="2" | [[Âm vòm|Vòm]]
! colspan="2" | [[Âm ngạc mềm|Ngạc mềm]]
|-
! [[Âm mũi|Mũi]]
| width=20px style="border-right: 0;" | || width=20px style="border-left: 0;" |{{IPAlink|m}}
| width=20px style="border-right: 0;" | || width=20px style="border-left: 0;" |{{IPAlink|n}}
| colspan="2" |
| width=20px style="border-right: 0;" | || width=20px style="border-left: 0;" |{{IPAlink|ɲ}}
| colspan="2" |
|-
! [[Âm tắc|Tắc]]
| style="border-right: 0;" |{{IPAlink|p}} || style="border-left: 0;" |{{IPAlink|b}}
| style="border-right: 0;" |{{IPAlink|t}} || style="border-left: 0;" |{{IPAlink|d}}
| colspan="2" |
| colspan="2" |
| width=20px style="border-right: 0;" |{{IPAlink|k}} || width=20px style="border-left: 0;" |{{IPAlink|g}}
|-
! [[Âm xát|Xát]]
| style="border-right: 0;" |{{IPAlink|f}} || style="border-left: 0;" |{{IPAlink|v}}
| style="border-right: 0;" |{{IPAlink|s}} || style="border-left: 0;" |{{IPAlink|z}}
| width=20px style="border-right: 0;" |{{IPAlink|ʃ}} || width=20px style="border-left: 0;" |({{IPAlink|ʒ}})
| colspan="2" |
| colspan="2" |
|-
! [[Âm tiếp cận|Tiếp cận]]
| style="border-right: 0;" | || style="border-left: 0;" |{{IPAlink|w}}
| style="border-right: 0;" | || style="border-left: 0;" |{{IPAlink|l}}
| colspan="2" |
| style="border-right: 0;" | || style="border-left: 0;" |{{IPAlink|j}}
| colspan="2" |
|}

{| class="wikitable"
! IPA
! Ví dụ (IPA)
! Ví dụ (văn viết)
! Meaning
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA link|p}}
| {{IPA|/napɛ́si/}}
| napɛ́sí
| tôi cho
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA|ᵐp}}
| {{IPA|/ᵐpɛᵐbɛ́ni/}}
| mpɛmbɛ́ni
| gần
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA link|b}}
| {{IPA|/boliᵑɡo/}}
| bolingo
| yêu
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA|ᵐb}}
| {{IPA|/ᵐbɛlí/}}
| mbɛlí
| dao
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA link|t}}
| {{IPA|/litéja/}}
| litéya
| bài học
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA|ⁿt}}
| {{IPA|/ⁿtɔ́ᵑɡɔ́/}}
| ntɔ́ngó
| bình minh
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA link|d}}
| {{IPA|/daidai/}}
| daidai
| dính
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA|ⁿd}}
| {{IPA|/ⁿdeko/}}
| ndeko
| anh em, họ hàng
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA link|k}}
| {{IPA|/mokɔlɔ/}}
| mokɔlɔ
| ngày
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA|ᵑk}}
| {{IPA|/ᵑkóló/}}
| nkóló
| (người) chủ
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA link|ɡ}}
| {{IPA|/ɡalamɛ́lɛ/}}
| galamɛ́lɛ
| ngữ pháp
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA|ᵑɡ}}
| {{IPA|/ᵑɡáí/}}
| ngáí
| tôi
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA link|m}}
| {{IPA|/mamá/}}
| mamá
| mẹ
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA link|n}}
| {{IPA|/bojini/}}
| boyini
| ghét
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA link|ɲ}}
| {{IPA|/ɲama/}}
| nyama
| động vật
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA link|f}}
| {{IPA|/fɔtɔ́/}}
| fɔtɔ́
| ảnh, hình
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA link|v}}
| {{IPA|/veló/}}
| veló
| xe đạp
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA link|s}}
| {{IPA|/sɔ̂lɔ/}}
| sɔ̂lɔ
| thực sự
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA|ⁿs}}
| {{IPA|/ɲɔ́ⁿsɔ/}}
| nyɔ́nsɔ
| tất cả
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA link|z}}
| {{IPA|/zɛ́lɔ/}}
| zɛ́lɔ
| cát
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA|ⁿz}}
| {{IPA|/ⁿzáᵐbe/}}
| nzámbe
| thần, thánh, chúa
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA link|ʃ}}
| {{IPA|/ʃakú/}}
| cakú hay shakú
| [[vẹt xám châu Phi]]
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA link|l}}
| {{IPA|/ɔ́lɔ/}}
| ɔ́lɔ
| (kim loại) vàng
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA link|j}}
| {{IPA|/jé/}}
| yé
| anh/cô ta [tân ngữ]
|-
| style="font-size: larger;" | {{IPA link|w}}
| {{IPA|/wápi/}}
| wápi
| đâu, ở đâu
|}

== Chú thích==
{{tham khảo}}

== Tham khảo ==
* Van Everbroeck, René C.I.C.M. (1985) ''Lingala – Malóba ma lokóta/Dictionnaire.'' Editions l'Epiphanie. B.P. 724 LIMETE (Kinshasa).
* Edama, Atibakwa Baboya (1994) ''Dictionnaire bangála–français–lingála''. Agence de Coopération Culturelle et Technique SÉPIA.
* Etsio, Edouard (2003) ''Parlons lingala / Tobola lingala.'' Paris: L'Harmattan. {{ISBN|2-7475-3931-8}}
* Bokamba, Eyamba George et Bokamba, Molingo Virginie. Tósolola Na Lingála: Let's Speak Lingala (Let's Speak Series). National African Language Resource Center (ngày 30 tháng 5 năm 2005) {{ISBN|0-9679587-5-X}}
* Guthrie, Malcolm & [[John F. Carrington|Carrington, John F]]. (1988) ''Lingala: grammar and dictionary: English-Lingala, Lingala-English.'' London: Baptist Missionary Society.
* Meeuwis, Michael (1998) ''Lingala''. (Languages of the world vol. 261). München: LINCOM Europa. {{ISBN|3-89586-595-8}}
* Meeuwis, Michael (2010) ''A Grammatical Overview of Lingála''. (Lincom Studies in African Linguistics vol. 81). München: LINCOM Europa. {{ISBN|978-3-86288-023-2}}.
* Samarin, William J. (1990) 'The origins of Kituba and Lingala', ''Journal of African Languages and Linguistics'', 12, 47-77.
* Bwantsa-Kafungu, ''J'apprends le lingala tout seul en trois mois'''. Centre de recherche pédagogique, Centre Linguistique Théorique et Appliquée, Kinshasa 1982.
* Khabirov, Valeri. (1998) "Maloba ma nkota Russ-Lingala-Falanse. Русско-лингала-французский словарь". Moscow: Institute of Linguistics-Russian Academy of Sciences (соавторы Мухина Л.М., Топорова И.Н.), 384 p.
* {{chú thích tạp chí|last=Weeks |first=John H.|date=Jan–Jun 1909 |title=Anthropological Notes on the Bangala of the Upper Congo River |journal=Journal of the Royal Anthropological Institute |volume=39 |issue= |pages=97–136 |id=weeks1909 |doi=10.2307/2843286 |format= – [https://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&lr=&q=author%3AWeeks+intitle%3AAnthropological+Notes+on+the+Bangala+of+the+Upper+Congo+River&as_publication=The+Journal+of+the+Royal+Anthropological+Institute+of+Great+Britain+and+Ireland&as_ylo=1909&as_yhi=1909&btnG=Search Scholar search] |jstor=2843286 |hdl=2027/umn.31951002029415b}}

==Liên kết ngoài==
{{wiktionary|Lingala}}
{{InterWiki|code=ln}}

{{Languages of the Democratic Republic of the Congo}}
{{Authority control}}

[[Thể loại:Tiếng Lingala]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Cộng hòa Dân chủ Congo|L]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Cộng hòa Congo|L]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ hài hòa nguyên âm]]

Tiếng Lingala - Lịch sử thay đổi

imported>AnsterBot: (Bot) AlphamaEditor, thêm thể loại, Executed time: 00:00:05.6538017