imported>NDKDDBot: clean up

2021-08-14T12:06:30Z

clean up

Trang mới

{{Infobox language
|name=Tiếng Pohnpei
|nativename=
|states=[[Liên bang Micronesia|Micronesia]]
|region=[[Pohnpei]]
|speakers={{sigfig|30650|2}} (2001)<ref name=e18>[http://www.ethnologue.com/18/language/pon/ Tiếng Pohnpei] tại Ethnologue. 18th ed., 2015.</ref>
|familycolor=Austronesian
|fam2=[[Ngữ tộc Malay-Polynesia|Malay-Polynesia]]
|fam3=[[Nhóm ngôn ngữ châu Đại Dương|Châu Đại Dương]]
|fam4=[[Nhóm ngôn ngữ Micronesia|Micronesia]]
|fam5=Micronesia hạt nhân
|fam6=[[Nhóm ngôn ngữ Truk-Ponapei|Chuuk–Pohnpei]]
|fam7=[[Nhóm ngôn ngữ Pohnpei|Pohnpei]]
|dia1=[[Kitti]]
|iso2=pon
|iso3=pon
|glotto=pohn1238
|glottorefname=Pohnpeian
|script=[[Bảng chữ cái Latinh|Latinh]]
}}

'''Tiếng Pohnpei''' hay '''tiếng Ponapei''' là [[Nhóm ngôn ngữ Micronesia|ngôn ngữ Micronesia]] được nói trên đảo [[Pohnpei]] của [[quần đảo Caroline]]. Tiếng Pohnpei có khoảng 31.000 người nói, đại đa số sống ở Pohnpei, cũng như những đảo nhỏ và đảo san hô xung quanh.<ref name=SIL>{{chú thích web|editor=Lewis, M. Paul |year=2009 |work=Ethnologue: Languages of the World |edition=16 |location=[[Dallas]] |publisher=SIL International online |title=Pohnpeian |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=pon |access-date = ngày 15 tháng 12 năm 2012}}</ref> Đây là ngôn ngữ bản địa phổ biến thứ nhì của [[Liên bang Micronesia]], sau [[tiếng Chuuk]].<ref name=Dalby>{{chú thích sách|first=Andrew |last=Dalby |title=Dictionary Of Languages, The Definitive Reference To More Than 400 Languages |publisher=Bloomsbury Pub Ltd |year=2004 |url=https://books.google.com/books?id=CnckpL8auSIC |isbn=0231115695 |access-date = ngày 9 tháng 1 năm 2012}}</ref>

Tiếng Pohnpei có một "cao ngữ" với một số từ vựng chuyên biệt, được dùng khi nói chuyện với những người có địa vị cao trong xã hội.<ref name=Dalby/>

==Phân loại==
[[Tiếng Ngatik]], [[tiếng Pingelap]] và [[tiếng Mokil]] là các ngôn ngữ cùng thuộc [[nhóm ngôn ngữ Pohnpei]] với tiếng Pohnpei. Tiếng Pohnpei còn có quan hệ gần với [[nhóm ngôn ngữ Chuuk|các ngôn ngữ Chuuk]] ở [[Chuuk (bang)|Chuuk]] (trước đây gọi là Truk). Nó chia sẻ 81% vốn từ vựng với tiếng Pingelap, 75% với tiếng Mokil, và 36% với tiếng Chuuk.<ref name=SIL/><ref name=Dalby/>

Tiếng Pohnpei đã vay mượn từ vựng từ các ngôn ngữ thực dân như [[tiếng Anh]], [[tiếng Nhật]], [[tiếng Tây Ban Nha]], và [[tiếng Đức]].<ref name=Rehg79>{{chú thích sách|title=Ponapean-English Dictionary |series=PALI language texts: Micronesia |first1=Kenneth L. |last1=Rehg |first2=Damian G. |last2=Sohl |publisher=University of Hawaii Press |year=1979 |isbn=0824805623 |url=https://books.google.com/books?id=58Ej3akzB3gC |access-date = ngày 8 tháng 1 năm 2012}}</ref><ref name=Rehg81/>{{rp|14}}

==Ngữ âm==

Bảng chữ cái tiếng Pohnpei có 20 chữ cái — mười sáu ký tự đơn và bốn chữ ghép — sắp xếp theo một thứ tự khác biệt:<ref name=Rehg81>{{chú thích sách|title=Ponapean Reference Grammar |series=PALI language texts: Micronesia |first1=Kenneth L. |last1=Rehg |first2=Damian G. |last2=Sohl |publisher=University of Hawaii Press |year=1981 |isbn=0824807189 |url=https://books.google.com/books?id=Yh77ZUXpYyQC |access-date = ngày 8 tháng 1 năm 2012}}</ref>

{|
| a || e || i || o || oa || u || h || k || l || m || mw || n || ng || p || pw || r || s || d || t || w
|}

Do các nhà truyền giáo người Đức thiết kế bảng chữ cái này, -h được dùng để chỉ nguyên âm dài, giống với trong tiếng Đức: dohl ('núi').<ref name=Dalby/> Các ký tự viết và ký tự [[IPA]] là như sau:<ref name=Rehg81/>

{| class="wikitable" style=text-align:center
|+ Phụ âm tiếng Pohnpei
|-
!
! [[Âm môi|Đôi môi]]
! [[Âm răng|Răng]]/[[âm răng|chân răng]]
! [[Âm phiến lưỡi|Phiến lưỡi]]
! [[Âm vòm|Vòm]]
! [[Âm ngạc mềm|Ngạc mềm]]
! [[Âm môi-vòm mềm|Môi-vòm mềm]]
|-
! [[Âm mũi|Mũi]]
| ''m'' /m/ || ''n'' /n/ || || || ''ng'' /ŋ/ || ''mw'' /mʷ/<ref group=note name=note1>/mʷ/ và /pʷ/ được làm tròn trước nguyên âm, nhưng có tha âm không làm tròn khi ở cuối từ.</ref>
|-
! [[Âm|Tắc]]
| ''p'' /p/ || ''d'' /t/ ||''t'' / ̻t/<ref>{{Chú thích web |url=http://www.rnld.org/sites/default/files/Rehg%202004.pdf |ngày truy cập=2017-08-19 |tựa đề=Bản sao đã lưu trữ |archive-date = ngày 24 tháng 9 năm 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924091709/http://www.rnld.org/sites/default/files/Rehg%202004.pdf }}</ref> || || ''k'' /k/ || ''pw'' /pʷ/<ref group=note name=note1/>
|-
! [[Âm xát|Xát]]
| || ''s'' /sʲ/ || || || ||
|-
! [[Âm tiếp cận|Tiếp cận]]
| || ''l'' /l/ || || ''i''<ref group=note name=note2>Trong tiếng Pohnpei, ''i'' được dùng để thể hiện /j/ khi viết, và ''u'' có thể đại diện cho /w/.</ref> /j/ || || ''u, w''<ref group=note name=note2/> /w/
|-
! [[Âm rung|Rung]]/[[Âm vỗ|vỗ]]
| || ''r'' [r] || || || ||
|-
| colspan=7 |Ghi chú:<br>{{tham khảo|group=note}}
|-
|}

{| class="wikitable" style=text-align:center
|+ Nguyên âm tiếng Pohnpei
|-
! !! [[Nguyên âm trước|Trước]] !! [[Nguyên âm giữa|Giữa]] !! [[Nguyên âm sau|Sau]]
|-
! [[Nguyên âm đóng|Đóng]]
| ''i'' <nowiki>/</nowiki>[[Nguyên âm không làm tròn trước đóng|i]]/ ''ih'' /iː/ || || ''u'' <nowiki>/</nowiki>[[Nguyên âm làm tròn sau đóng|u]]/ ''uh'' /uː/
|-
! [[Nguyên âm nửa đóng|Nửa đóng]]
| ''e''<ref group=note name=note3>Khi viết, cả [e] và [ɛ] đều được ghi là ''e''.</ref> <nowiki>/</nowiki>[[Nguyên âm không làm tròn trước nửa đóng|e]]/ ''eh'' /eː/ || || ''o'' <nowiki>/</nowiki>[[Nguyên âm làm tròn sau nửa đóng|o]]/ ''oh'' /oː/
|-
! [[Nguyên âm nửa mở|Nửa mở]]
| ''e''<ref group=note name=note3/> <nowiki>/</nowiki>[[Nguyên âm không làm tròn trước nửa mở|ɛ]]/ ''eh'' /ɛː/ || || ''oa'' <nowiki>/</nowiki>[[Nguyên âm làm tròn sau nửa mở|ɔ]]/ ''oah'' /ɔː/
|-
! [[Nguyên âm mở|Mở]]
| || ''a'' <nowiki>/</nowiki>[[Nguyên âm giữa gần mở|ɐ]]/ ''ah'' /ɐː/ ||
|-
| colspan=4 |Ghi chú:<br>{{tham khảo|group=note}}
|-
|}

===Cấu trúc âm tiết===

Cấu trúc âm tiết tiếng Pohnpei cho phép âm tiết được bao gồm [[phụ âm]] (C) và [[nguyên âm]] (V) và sắp xếp theo các kiểu: V, VC, CV, CVC. Hệ thống cơ sở này được lồng vào phép chính tả. Về chính tả, ''i'' được dùng để thể hiện <nowiki>/</nowiki>[[Âm tiếp cận vòm|j]]/, dù nó thường không được viết ra; ''-u'' đại diện cho <nowiki>/</nowiki>[[Âm tiếp cận môi-ngạc mềm|w]]/; và ''h'' chỉ nguyên âm dài (kế thừa từ [[tiếng Đức]]).<ref name=Dalby/> Do vậy, ''sahu'' được phát âm là [sʲa:w], không phải [sʲahu]. Những nguyên âm kết tiếp nhau được chèn âm lướt [j] hay [w] vào giữa, tùy thuộc vào vị trí và độ đóng-mở của hai nguyên âm: ''diar'' ("tìm") được phát âm là [tijar]; ''toai'' ("chảy nước mũi") là [ ̻tɔji]; ''suwed'' ("hư, xấu") là [sʲuwɛt]; và ''lou'' ("làm mát") là [lowu]. Dù [j] chỉ được viết là ''i'', [w] có thể được viết là ''w'' giữa ''u'' và một nguyên âm không đóng: như trong ''suwed''.<ref name=Rehg81/>{{rp|54–5}}

Những từ bắt đầu bằng [[cụm phụ âm]] [[âm mũi|mũi]] có thể được phát âm như viết, hoặc với một nguyên âm thêm vào. Ví dụ, ''nta'' ("máu") có thể được đọc là [i ̻n ̻ta], và ''ngkapwan'' ("một lúc trước") là [iŋkapʷan], ''mpwer'' ("sinh đôi") là [umʷpʷɛr], và ''ngkopw'' (một loài cua) là [uŋkopʷ]. Các cụm phụ âm [mʷpʷ] và [mʷmʷ] được viết lần lượt là ''mpw'' và ''mmw''.<ref name=Rehg81/>{{rp|55–9}}
==Chú thích==
{{tham khảo}}
{{Languages of the Federated States of Micronesia}}

{{DEFAULTSORT:Pohnpei}}
[[Thể loại:Ngôn ngữ Micronesia]]
[[Thể loại:Pohnpei]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Liên bang Micronesia]]
[[Thể loại:Ngữ chi châu Đại Dương]]

Tiếng Pohnpei - Lịch sử thay đổi

imported>NDKDDBot: clean up