imported>TheSecondFunnyYellowBot: /* top */ thay thế {{IPA-xx}}, clean up

2025-02-26T07:08:00Z

top: thay thế {{IPA-xx}}, clean up

Trang mới

{{About||phim của Rwanda|Kinyarwanda (phim)}}
{{Infobox language
|name=Tiếng Rwanda
|nativename=''Ikinyarwanda''
|altname=''Kinyarwanda''
|states=[[Rwanda]], [[Uganda]], [[Cộng hòa Dân chủ Congo]]
|speakers = 9,8 triệu (2007)
|date =
|ref = ne2007
|familycolor=Niger-Congo
|fam2=[[Nhóm ngôn ngữ Đại Tây Dương–Congo|Đại Tây Dương–Congo]]
|fam3=[[Nhóm ngôn ngữ Benue–Congo|Benue–Congo]]
|fam4=[[Nhóm ngôn ngữ Nam Bantoid|Nam Bantoid]]
|fam5=[[Nhóm ngôn ngữ Bantu|Bantu]]
|fam6=[[Nhóm ngôn ngữ Bantu Đông Bắc|Bantu Đông Bắc]]
|fam7=[[Nhóm ngôn ngữ Bantu vùng Hồ Lớn|Bantu vùng Hồ Lớn]]
|fam8=[[Nhóm ngôn ngữ Rwanda-Rundi|Rwanda-Rundi]]
|script=[[Bảng chữ cái Latinh|Latinh]]
|nation={{RWA}}
|iso1=rw
|iso2=kin
|iso3=kin
|glotto=kiny1244
|glottorefname=Kinyarwanda
|lingua=99-AUS-df
|guthrie=JD.61
|notice=IPA
}}

'''Tiếng Rwanda''' hay '''tiếng Kinyarwanda''' ({{lang|rw|Ikinyarwanda}}, {{IPA|rw|iciɲɑɾɡwɑːndɑ|IPA}}, ở [[Uganda]] được gọi là '''Fumbira'''), là [[ngôn ngữ chính thức]] của [[Rwanda]], thuộc [[Nhóm ngôn ngữ Rwanda-Rundi|nhóm Rwanda-Rundi]], được nói bởi hơn 11 triệu người tại Rwanda, đông [[Cộng hòa Dân chủ Congo]] và những vùng lân cận thuộc Uganda ([[tiếng Rundi]] gần gũi là ngôn ngữ chính thức của nước láng giềng [[Burundi]].)<ref>"Rundi", [[Ethnologue]], 16th Ed.</ref>

Đây là một trong bốn ngôn ngữ chính thức của Rwanda (cùng với [[tiếng Anh]], [[tiếng Pháp]], và [[tiếng Swahili]]), và là ngôn ngữ của gần như toàn bộ người dân bản xứ. Điều này trái với nhiều nước châu Phi khác, những nơi mà đường biên giới được vẽ ra bởi thực dân, không tương đồng với biên giới dân tộc hay vương quốc thời tiền thuộc địa.<ref>{{chú thích tạp chí |last=Boyd |first=J. Barron |date=December 1979 |title=African Boundary Conflict: An Empirical Study |journal=African Studies Review |issn=0002-0206 |volume=22 |issue=3 | jstor = 523892 |page=1}}</ref>

==Ngữ âm==
===Phụ âm===
{| class="wikitable" style=text-align:center
|-
!colspan=2|
! [[Âm môi răng|Môi-răng]]
! [[Âm đôi môi|Đôi môi]]
! [[Âm chân răng|Chân răng]]
! [[Âm sau chân răng|Sau chân răng]]
! [[Âm vòm|Vòm]]
! [[Âm ngạc mềm|Ngạc mềm]]
! [[Âm thanh hầu|Thanh hầu]]
|-
! colspan=2| [[Âm mũi|Mũi]]
|
|{{IPAlink|m}}
|{{IPAlink|n}}
|
|{{IPAlink|ɲ}}
|{{IPAlink|ŋ}}
|
|-
! rowspan=2| [[Âm tắc|Tắc]]
! vô thanh
|
|{{IPAlink|p}}
|{{IPAlink|t}}
|
|{{IPAlink|c}}
|{{IPAlink|k}}
|
|-
! hữu thanh
|
|{{IPAlink|b}}
|{{IPAlink|d}}
|
|{{IPAlink|ɟ}}
|{{IPAlink|g}}
|
|-
! [[Âm tắc xát|Tắc xát]]
! vô thanh
|
|
|{{IPAlink|t͡s}}
|{{IPAlink|t͡ʃ}}
|
|
|
|-
! rowspan=2| [[Âm xát|Xát]]
! vô thanh
|{{IPAlink|f}}
|
|{{IPAlink|s}}
|{{IPAlink|ʃ}}
|{{IPAlink|ç}}
|
|{{IPAlink|h}}
|-
! hữu thanh
|{{IPAlink|v}}
|{{IPAlink|β}}
|{{IPAlink|z}}
|{{IPAlink|ʒ}}
|
|
|
|-
! colspan=2| [[Âm tiếp cận|Tiếp cận]]
|
|
|
|
|{{IPAlink|j}}
|{{IPAlink|w}}
|
|-
! colspan=2| [[Âm r|R]]
|
|
|{{IPAlink|ɾ}}
|
|
|
|
|}

===Nguyên âm===
{| class="wikitable"
|-
!
! [[Nguyên âm trước|Trước]]
! [[Nguyên âm sau|Sau]]
|-align=center
![[Nguyên âm đóng|Đóng]]
| {{IPA|i}}
| {{IPA|u}}
|-align=center
![[Nguyên âm nửa|Nửa]]
| {{IPA|e}}
| {{IPA|o}}
|-
|-align=center
![[Nguyên âm mở|Mở]]
|colspan=2| {{IPA|a}}
|}

Cả năm nguyên âm đều có dạng [[nguyên âm ngắn|ngắn]] và [[nguyên âm dài|dài]].

===Thanh điệu===
Tiếng Rwanda là một [[ngôn ngữ thanh điệu]]. Như nhiều [[nhóm ngôn ngữ Bantu|ngôn ngữ Bantu]] khác, tiếng Rwanda phân biệt giữa thanh cao và thấp (thanh thấp có thể xem như không có).

==Ngữ pháp==

===Danh từ===
Tiếng Rwanda có 16 [[lớp danh từ]]. Bảng dưới là các lớp từ và cách chúng được cặp theo đôi.

{| class="wikitable"
! rowspan="2" | Tiền tố
! colspan="3" | Lớp
! rowspan="2" | Số
! rowspan="2" | Thường dùng cho
! rowspan="2" | Ví dụ
|-
! Bantu
! Cox
! ???
|-
| ''umu-''
| align="center" | 1
| colspan="2" rowspan="2" align="center" | 1
| số ít
| rowspan="2"| con người
| ''umuntu'' – người (cá nhân)
|-
| ''aba-''
| align="center" | 2
| số nhiều
| ''abantu'' – con người
|-
| ''umu-''
| align="center" | 3
| colspan="2" rowspan="2" align="center" | 2
| số ít
| rowspan="2" | cây cối, các thứ dài, rộng
| ''umusozi'' – quả đồi
|-
| ''imi-''
| align="center" | 4
| số nhiều
| ''imisozi'' – những quả đồi
|-
| ''iri-''
| align="center" | 5
| align="center" | 5
| align="center" | 3
| số ít
| rowspan="2" | chất lỏng, những thứ đi chung với nhau thành chùm, đám
| ''iryinyo'' – cái răng
|-
| ''ama-''
| align="center" | 6
| align="center" | 5/8/9
| align="center" | 3/8/9
| số nhiều
| ''amenyo'' – những cái răng
|-
| ''iki-''
| align="center" | 7
| colspan="2" rowspan="2" align="center" | 4
| số ít
| rowspan="2" | những thứ chung chung, to lớn, hay khác thường
| ''ikintu'' – thứ
|-
| ''ibi-''
| align="center" | 8
| số nhiều
| ''ibintu'' – những thứ
|-
| ''in-''
| align="center" | 9
| align="center" | 3
| align="center" | 5
| số ít
| rowspan="2" | một số loại cây, động vật và đồ dùng trong gia đình
| ''inka'' – con bò
|-
| ''in-''
| align="center" | 10
| align="center" | 3/6
| align="center" | 5/6
| số nhiều
| ''inka'' – những con bò
|-
| ''uru-''
| align="center" | 11
| align="center" colspan="2" | 6
| số ít
| pha trộn, phần của cơ thể
| ''urugo'' – cái nhà
|-
| ''aka-''
| align="center" | 12
| align="center" colspan="2" rowspan="2" | 7
| số ít
| rowspan="2" | dạng giảm nhẹ của những danh từ
| ''akantu'' – thứ nhỏ
|-
| ''utu-''
| align="center" | 13
| số nhiều
| ''utuntu'' – những thứ nhỏ
|-
| ''ubu-''
| align="center" | 14
| align="center" colspan="2" | 8
| ''không đếm được''
| danh từ trừu tượng, tính chất hay trạng thái
| ''ubuntu'' – sự rộng lượng
|-
| ''uku-''
| align="center" | 15
| align="center" colspan="2" | 9
| ''không đếm được''
| hành động và danh động từ
| ''ukuntu'' – cách thức, phương pháp
|-
| ''aha-''
| align="center" | 16
| align="center" colspan="2" | 10
| ''không đếm được''
| nơi chốn, vị trí
| ''ahantu'' – nơi
|-
|}

===Động từ===
Tất cả động từ ở dạng vô định bắt đầu bằng ''ku-'' (hay ''kw-'' trước nguyên âm, ''gu-'' trước [[phụ âm vô thanh]] theo [[luật Dahl]]). Khi chia động từ, tiền tố vô định (''ku-'', ''kw-'', ''gu-'') được thay thế bởi tiền tố tương ứng với chủ từ trong câu. Sau đó phụ tố chỉ [[thì]] có thể được lồng vào.

{| class="wikitable"
! || số ít || số ít trước nguyên âm || số nhiều || số nhiều trước nguyên âm
|-
| I || ''a-'' || ''y-'' || ''ba-'' || ''b-''
|-
| II || ''u-'' || ''w-'' || ''i-'' || ''y-''
|-
| III || ''ri-'' || ''ry-'' || ''a-'' || ''y-''
|-
| IV || ''ki-'' || ''cy-'' || ''bi-'' || ''by-''
|-
| V || ''i-'' || ''y-'' || ''zi-'' || ''z-''
|-
| VI || ''ru-'' || ''rw-'' || ''zi-'' || ''z-''
|-
| VII || ''ka-'' || ''k-'' || ''tu-'' || ''tw-''
|-
| VIII || ''bu-'' || ''bw-'' || ''bu-'' || ''bw-''
|-
| IX || ''ku-'' || ''kw-'' || ''a-'' || ''y-''
|-
| X || ''ha-'' || ''h-'' || ''ha-'' || ''h-''
|}

Các tiền tố tương ứng với chủ từ là như sau:
* 'Tôi' = ''n-''
* 'bạn' = ''u-''
* 'anh ấy/cô ấy' = ''y-''/''a-'' (tức tiền tố lớp I số ít)
* 'chúng tôi' = ''tu-''
* 'các bạn' = ''mu-''
* 'họ' = ''ba-'' (tiền tố lớp I số nhiều)

Các phụ tố chỉ thì như sau:
* Hiện tại: ''-'' (không phụ tố)
* Hiện tại tiếp diễn: ''-ra-'' (chuyển thành ''-da-'' khi đứng sau ''n'')
* Tương lai: ''-za- ''
* Tiến hành tiếp diễn (tức 'vẫn đang'): ''-racya- ''

{|class="wikitable"
!colspan="2"|Ví dụ
|-
| Yego || Dạ, vâng, đúng
|-
| Oya || Không
|-
| Uvuga icyongereza? || Bạn có nói tiếng Anh không?
|-
| Bite? || Chuyện gì vậy?
|-
| Mwaramutse || Chào buổi sáng
|-
|-
| Ejo hashize || Hôm qua
|-
| Ejo hazaza || Ngày mai
|-
| Nzaza ejo || Tôi sẽ đến vào ngày mai
|-
| Ubu || Bây giờ
|-
| Ubufaransa || Pháp
|-
| Ubwongereza || Anh
|-
| Amerika || Mỹ
|-
| Ubudage || Đức
|-
| Ububirigi || Bỉ
|}

==Chú thích==
{{tham khảo}}

==Tài liệu==
*{{chú thích sách |author=Habumuremyi, Emmanuel|year=2006 |title=IRIZA-STARTER 2006: The 1st Kinyarwanda–English and English–Kinyarwanda Dictionary |location=Kigali |publisher=Rural ICT-Net|display-authors=etal}}
*{{chú thích sách |author=Jouannet, Francis (ed.) |year=1983 |title=Le Kinyarwanda, langue bantu du Rwanda |language=fr |location=Paris |publisher=SELAF}}
*{{chú thích sách |author=Kimenyi, Alexandre |year=1980 |title=A Relational Grammar of Kinyarwanda |publisher=University of California Press}}

==Liên kết ngoài==
*[http://kinyarwanda.net Kinyarwanda.net Từ điển Rwanda–Anh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819112711/http://kinyarwanda.net/ |date=2011-08-19 }}
*[http://www.laits.utexas.edu/phonology/kinyarwanda/index.html Nghiên cứu âm vị tiếng Rwanda] của Đại học Texas
*[http://fmcusa.org/historical/files/2011/06/Dictionary_LoRes_Kinyarwanda-English-English-Kinyarwanda.pdf Từ điển Rwanda–Anh của Betty Ellen Cox] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011133922/http://fmcusa.org/historical/files/2011/06/Dictionary_LoRes_Kinyarwanda-English-English-Kinyarwanda.pdf |date = ngày 11 tháng 10 năm 2017}}
* [http://www.touchrwanda.com/category/amakuru/mu-rwanda/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171212040850/http://www.touchrwanda.com/category/amakuru/mu-rwanda/ |date = ngày 12 tháng 12 năm 2017}} - Trang tin tức tiếng Rwanda
{{Languages of Rwanda}}
{{Languages of Uganda}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Rwanda}}
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Rwanda]]
[[Thể loại:Kinyarwanda| ]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ Rwanda-Rundi]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Uganda]]

Tiếng Rwanda - Lịch sử thay đổi

imported>TheSecondFunnyYellowBot: /* top */ thay thế {{IPA-xx}}, clean up