imported>TheSecondFunnyYellowBot: /* top */ thay thế {{IPA-xx}}, clean up

2025-02-26T08:51:33Z

top: thay thế {{IPA-xx}}, clean up

Trang mới

{{Short description|Ngôn ngữ Kartvelia sử dụng tại miền Tây Bắc Gruzia}}
{{Thông tin ngôn ngữ
| name = Tiếng Svan
| map = Kartvelian_languages.svg
| nativename = {{lang|sva|ლუშნუ ნინ}} ''Lušnu nin''
| pronunciation = {{IPA|ka|ˈɫuʃnu nin|}}
| states = [[Gruzia]]
| region = [[Svaneti]] [[Abkhazia]]
| ethnicity = [[người Svan]]
| speakers = 14.000
| date = 2015
| ref = e18
| familycolor = Caucasian
| fam1 = [[Ngữ hệ Kartvelia|Kartvelia]]
| script = [[Chữ Gruzia]]
| map2 = Lang Status 60-DE.svg
| mapcaption2 = {{center|{{small|Tiếng Svan được [[Sách đỏ các ngôn ngữ bị đe dọa]] của [[UNESCO]] phân loại là Chắc chắn Nguy cấp}}}}
| iso3 = sva
| glotto = svan1243
| glottorefname = Svan
| notice = IPA
}}

'''Tiếng Svan''' ({{lang|sva|ლუშნუ ნინ}} ''lušnu nin''; {{lang-ka|სვანური ენა|svanuri ena}}) là ngôn ngữ thuộc [[ngữ hệ Kartvelia]] sử dụng chủ yếu bởi [[người Svan]], một dân tộc sinh sống ở vùng [[Svaneti]] ở phía Tây [[Gruzia]].<ref>Levinson, David. Ethnic Groups Worldwide: A Ready Reference Handbook. Phoenix: Oryx Press, 1998. p 34</ref><ref>{{Cite book|last=Tuite|first=Kevin|author-link=Kevin Tuite|url=https://www.worldcat.org/oclc/22492614|title=Encyclopedia of World Cultures|date=1991–1996|publisher=G.K. Hall|isbn=0-8168-8840-X|editor-last=Friedrich|editor-first=Paul|volume=VI|location=Boston, Mass.|pages=343|chapter=Svans|oclc=22492614|editor-last2=Diamond|editor-first2=Norma}}</ref> Với số lượng người nói khoảng 30.000 đến 80.000, [[UNESCO]] phân loại tiếng Svan là "ngôn ngữ chắc chắn [[ngôn ngữ bị đe dọa|bị đe dọa]]".<ref>[http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/en/atlasmap/language-id-1058.html UNESCO Interactive Atlas of the World’s Languages in Danger]</ref> Ngôn ngữ này vẫn giữ được nhiều đặc điểm bị biến mất trong các ngôn ngữ Kartvelia nên nó được quan tâm một cách đặc biệt.

==Đặc điểm==

===Đặc điểm giống nhau===
Tương tự như tất cả ngôn ngữ thuộc hệ Kavkaz, tiếng Svan có kho phụ âm đa dạng, sự phù ứng giữa chủ ngữ và tân ngữ và [[bố cục hình thái-cú pháp|hệ thống cú pháp hình thái]] có [[tính tác cách tách rời]]. Động từ được đánh dấu theo [[thể của động từ|thể]], [[tính hữu chứng]] và [[Ngữ hệ Kartvelia#Động từ|"phiên bản"]].

===Đặc điểm khác nhau===
Tiếng Svan giữ lại [[âm tắc tiểu thiệt vô thanh|âm tắc tiểu thiệt vô thanh bật hơi]] /qʰ/ và các bán nguyên âm /w/ và /j/. Kho nguyên âm rộng hơn tiếng Gruzia; trong đó phương ngữ Thượng Bal có nhiều nguyên âm nhất, với tổng cộng 18 nguyên âm (ngược lại, tiếng Gruzia chỉ có năm nguyên âm).

Hình thái ngôn ngữ này ít đều đặn hơn so với ba ngôn ngữ cùng ngữ hệ khác, trong đó sự khác biệt nổi bật là [[chia động từ]].

==Phân bố==
Tiếng Svan được sử dụng bởi ít hơn 30.000 [[người Svan]] (15.000 người là Thượng Svan; 12.000 người là Hạ Svan), dân tộc sinh sống tại miền núi vùng [[Svaneti]] (v.d. tại các thị trấn [[Mestia]] và [[Lentekhi]], dọc theo các con sông [[Sông Enguri|Enguri]], [[Sông Tskhenistsqali|Tskhenistsqali]] và [[Sông Kodori|Kodori]]). Một số người Svan sống tại [[thung lũng Kodori]], [[Abkhazia]] (quốc gia cộng hòa độc lập trên thực tế). Mặc dù điều kiện ở đó khiến việc xác định số lượng trở nên khó khăn nhưng ước tính chỉ có khoảng 2.500 người Svan sinh sống.<ref name="DoBeS">[http://www.mpi.nl/DOBES/projects/svan DoBeS (Dokumentation Bedrohter Sprachen, Documentation of Endangered Languages)]</ref>

Ngôn ngữ này được sử dụng trong giao tiếp quen thuộc và giản dị nhưng không có không có tiêu chuẩn bằng văn bản hay địa vị chính thức.<ref>{{Cite book|chapter-url= https://brill.com/view/title/33702 |title=Endangered Languages of the Caucasus and Beyond |chapter= Language and emergent literacy in Svaneti |pages=226–243|last=Tuite|first=Kevin|date=2017|location=Montréal|publisher=Brill|isbn=978-90-04-32564-7|editor-last1= Korkmaz | editor-first1= Ramazan |editor-last2= Doğan | editor-first2= Gürkan}}</ref> Nhiều người cũng sử dụng [[tiếng Gruzia]]. Ngôn ngữ này được coi là bị đe dọa vì khả năng sử dụng của giới trẻ còn hạn chế.

==Lịch sử==
Tiếng Svan là ngôn ngữ riêng biệt nhất trong bốn ngôn ngữ Nam Kavkaz và được cho là đã tách rời vào [[thiên niên kỷ 2 TCN]] hoặc sớm hơn, khoảng 1000 năm trước khi [[tiếng Gruzia]] và [[nhóm ngôn ngữ Zan]] tách rời nhau.

Nhà dân tộc học Liên Xô [[Evdokia Kozhevnikova]] đã ghi chép rộng rãi về tiếng Svan trong quá trình nghiên cứu thực địa của bà ở [[Svaneti]] vào những năm 1920 và 1930.<ref>{{Cite book |title=Dina Kozhevnikova: Ethnographical Records |publisher=[[Georgian National Museum]] |year=2023 |isbn=978-9941-9822-1-7 |editor-last=Kvantidze |editor-first=Gulnara |location=Tbilisi |editor-last2=Khizanashvili |editor-first2=Manana|lang=ka|last1=Margiani|first1=Ketevan|chapter=Texts in the Svan Language by Dina Kozhevnikova (Linguistic Analysis)|page=82}}</ref>

==Phương ngữ==
Tiếng Svan được chia thành các phương ngữ và phương ngữ con như sau:
*Thượng Svan (kh. 15.000 người)
**Thượng Bal: [[Ushguli]], Kala, Ipar, Mulakh, [[Mestia]], Lenzer, Latal.
**Hạ Bal: Becho, Tskhumar, Etser, Par, Chubekh, Lakham.
*Hạ Svan (kh. 15.000 người)
**Lashkh: Lashkh.
**Lentekhi: [[Lentekhi]], Kheled, Khopur, Rtskhmelur, Cholur

==Ngữ âm==

===Phụ âm===
Kho phụ âm của tiếng Svan nhiều, ít hơn hoặc tương tự với [[tiếng Gruzia cổ]]. Tức là, so với tiếng Gruzia hiện đại, ngôn ngữ này có các âm /j/, /q/ và /w/ nhưng âm xát môi răng chỉ phát âm là tha âm vị của /w/ trong phương ngữ Ln. Hơn nữa, các phụ âm tiểu thiệt /q/ và /q’/ được coi là các âm tắc xát (v.d. [q͡χ] và [q͡χʼ]).<ref name=":0">{{Cite journal |last=Tuite |first=Kevin |date=2020 |title=The Svan language |url=https://www.academia.edu/37393637 |journal=Manuscript}}</ref>

{| class=wikitable style=text-align:center
|+Phụ âm tiếng Svan
! colspan=2 |
! [[Âm môi-môi|Môi-môi]]
! [[Âm răng|Răng]]
! [[Âm ngạc cứng|Ngạc cứng]]
! [[Âm ngạc mềm|Ngạc mềm]]
! [[Âm tiểu thiệt|Tiểu thiệt]]
! [[Âm thanh hầu|Thanh hầu]]
|-
! colspan=2 | [[Âm mũi|Mũi]]
| m {{IPA|/m/}} მ
| n {{IPA|/n/}} ნ
|
|
|
|
|-
! rowspan=3 | [[Âm tắc|Tắc]]
! [[Thanh (ngữ âm học)|hữu thanh]]
| b {{IPA|/b/}} ბ
| d {{IPA|/d/}} დ
|
| g {{IPA|/ɡ/}} გ
|
|
|-
! [[Phụ âm bật hơi|bật hơi]]
| p {{IPA|/pʰ/}} ფ
| t {{IPA|/tʰ/}} თ
|
| k {{IPA|/kʰ/}} ქ
| q {{IPA|/qʰ/}} ჴ
|
|-
! [[Phụ âm phụt|phụt]]
| ṗ {{IPA|/pʼ/}} პ
| ṭ {{IPA|/tʼ/}} ტ
|
| ḳ {{IPA|/kʼ/}} კ
| q̇ {{IPA|/qʼ/}} ყ
| ʔ {{IPA|/ʔ/}} ჸ
|-
! rowspan=3 | [[Âm tắc xát|Tắc xát]]
! [[Thanh (ngữ âm học)|hữu thanh]]
|
| ʒ {{IPA|/d͡z/}} ძ
| ǯ {{IPA|/d͡ʒ/}} ჯ
|
|
|
|-
! [[Phụ âm bật hơi|bật hơi]]
|
| c {{IPA|/t͡sʰ/}} ც
| č {{IPA|/t͡ʃʰ/}} ჩ
|
|
|
|-
! [[Phụ âm phụt|phụt]]
|
| ċ {{IPA|/t͡sʼ/}} წ
| čʼ {{IPA|/t͡ʃʼ/}} ჭ
|
|
|
|-
! rowspan=2 | [[Âm xát|Xát]]
! [[Thanh (ngữ âm học)|hữu thanh]]
| (v {{IPA|[v]}} ვ)
| z {{IPA|/z/}} ზ
| ž {{IPA|/ʒ/}} ჟ
|
|ɣ {{IPA|/ʁ/}} ღ
|
|-
! [[Tính vô thanh|vô thanh]]
|
| s {{IPA|/s/}} ს
| š {{IPA|/ʃ/}} შ
|
| x {{IPA|/χ/}} ხ
| h {{IPA|/h/}} ჰ
|-
! colspan=2 | [[Âm tiếp cận|Tiếp cận]]
| w {{IPA|/w/}}უ̂
| l {{IPA|/l/}} ლ
| y {{IPA|/j/}} ჲ
|
|
|
|-
! colspan=2 | [[Âm rung|Rung]]
|
| r {{IPA|/r/}} რ
|
|
|
|
|}

==Nguyên âm==
Tiếng Svan có kho nguyên âm tùy thuộc vào phương ngữ. Ví dụ các nguyên âm dài trong tiếng Svan nguyên thủy được phát âm trong các phương ngữ Thượng Bal, Cholur và Lashkh, nhưng chúng mất đi trong các phương ngữ Lentekh và Hạ Bal. So với tiếng Gruzia, ngôn ngữ này có nguyên âm giữa /ə/ (phát âm là [ɯ]~[ɨ]), nguyên âm không tròn môi trước gần mở /æ/ và các nguyên âm tròn môi trước /œ/ và /y/ (trừ Lashkh). Các nguyên âm tròn môi trước thường khi phát âm là [we] và [wi], do đó đôi khi không được coi là các ngữ âm riêng biệt.

{| class="wikitable" style="text-align:center"
! rowspan=3 |
! colspan=4 | [[Nguyên âm trước|Hàng trước]]
! colspan="2" rowspan="2" | [[Nguyên âm giữa|Hàng giữa]]
! colspan="2" rowspan="2" | [[Nguyên âm sau|Hàng sau]]
|-
! colspan=2 | {{small|không tròn môi}}
! colspan=2 | {{small|tròn môi}}
|-
! {{small|ngắn}}
! {{small|dài}}
! {{small|ngắn}}
! {{small|dài}}
! {{small|ngắn}}
! {{small|dài}}
! {{small|ngắn}}
! {{small|dài}}
|-
! [[Nguyên âm đóng|Đóng]]
| {{IPA|/i/}} ი i
| {{IPA|/iː/}} ი̄ ī
| {{IPA|/y/}} უ̈, ჳი ü
| {{IPA|/yː/}} უ̄̈ ṻ
|
|
| {{IPA|/u/}} უ u
| {{IPA|/uː/}} უ̄ ū
|-
! [[Nguyên âm nửa đóng|Nửa đóng]]
| {{IPA|/e/}} ე e
| {{IPA|/eː/}} ჱ ē
|
|
| rowspan=2|{{IPA|/ə/}}{{efn|name=fn1}} ჷ ə
| rowspan="2"|{{IPA|/əː/}} ჷ̄ ə̄
|
|
|-
! [[Nguyên âm nửa mở|Nửa mở]]
|
|
| {{IPA|/œ/}} ო̈, ჳე ö
| {{IPA|/œː/}} ო̄̈ ō̈
| {{IPA|/ɔ/}} ო o
| {{IPA|/ɔː/}} ო̄ ō
|-
! [[Nguyên âm mở|Mở]]
| {{IPA|/æ/}} ა̈ ä
| {{IPA|/æː/}} ა̄̈ ā̈
|
|
|
|
| {{IPA|/ɑ/}} ა a
| {{IPA|/ɑː/}} ა̄ ā
|}
{{notelist|refs=
{{efn|name=fn1|Phát âm là {{IPA|[ɯ]}} hoặc {{IPA|[ɨ]}}.}}}}

===Bảng chữ cái===
Như minh họa bên trên, bảng chữ cái tiếng Svan giống như bảng chữ cái tiếng Mingrelia, nhưng bổ sung một vài chữ (mặt khác là lỗi thời trong [[chữ Gruzia]]):<ref>{{Cite web |title=Svan alphabet, language and prounciation |url=https://www.omniglot.com/writing/svan.htm |access-date=2023-10-13 |website=www.omniglot.com}}</ref>
* [[ჶ]] {{IPA|[f]}}
* [[ჴ]] {{IPA|/q⁽ʰ⁾/}}
* [[ჸ]] {{IPA|/ʔ/}}
* [[ჲ]] {{IPA|/j/}}
* უ̂ {{IPA|/w/}}
* [[ჷ]] {{IPA|/ə/}}
* [[ჱ]] {{IPA|/eː/}}
Những chữ cái này được bổ sung bằng dấu phụ lên nguyên âm, mặc dù chúng thường không được viết. Các chữ cái kép
* ჳი ("wi") /y/
* ჳე ("we") /œ/
được sử dụng trong các phương ngữ Hạ Bal và Lentekh, thỉnh thoảng là phương ngữ Thượng Bal; những âm này không được phát âm trong phương ngữ Lashkh.

==Tham khảo==

===Chú thích===
{{reflist}}

===Tham khảo chung===
* {{Cite book|title=Upper Svan: Grammar and texts|last1=Palmaitis |first1=Mykolas Letas|last2=Gudjedjiani |first2=Chato |publisher=Mokslas |year=1986|location=Vilnius}}
* {{Cite book|title=Die swanische Sprache (Teil I: Phonologie, Morphonologie, Morphologie des Nomens; Teil II: Morphologie des Verbs, Verbal-nomen, Udeteroi)|last=Oniani |first=Aleksandre |translator-last1=Fähnrich |translator-first1=Heinz|publisher=Friedrich-Schiller-Universität |year=2005|location=Jena}}
* {{Cite book|url=https://www.webdepot.umontreal.ca/Usagers/tuitekj/MonDepotPublic/publications/2018-Svan-grammatical-sketch-Tuite.pdf|title=Svan|last=Tuite |first=Kevin |publisher=LINCOM-Europa |series= Languages of the World, Materials, vol. 139 |year=1997 |isbn=978-3895861543|location=Munich}}

==Liên kết ngoài==
{{Incubator|code=sva}}
* [http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/armazi/armaziII/svan/svan.htm Svan at TITUS database]
* [http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/ecling/ecling02.htm ECLING - Svan] (includes audio/video samples).
* [http://www.omniglot.com/writing/svan.htm Svan alphabet and language] at Omniglot
* [https://web.archive.org/web/20140327222707/http://www.svanbib.eu/up/files/Svan_Youth_Literature_2013.pdf Svan Youth literature in Svan language]
* [https://doreco.huma-num.fr/languages/svan1243 Svan DoReCo corpus] compiled by Jost Gippert. Audio recordings of narrative texts, with transcriptions time-aligned at the phone level and translations.
* [https://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/texte/caucasica/svanica/gelvan.htm Svan (Lashkh Dialect) recordings and audio samples].

{{Ngôn ngữ tại Gruzia}}
{{authority control}}

{{DEFAULTSORT:Svan}}
[[Thể loại:Tiếng Svan| ]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ chắp dính]]
[[Thể loại:Ngữ hệ Kartvelia]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Gruzia]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Abkhazia]]
[[Thể loại:Svaneti]]

Tiếng Svan - Lịch sử thay đổi

imported>TheSecondFunnyYellowBot: /* top */ thay thế {{IPA-xx}}, clean up